Ders 1: Sınıfım (Saffî) — Renkler, 1-12 Sayılarıyla Sayma, Çoğul İsimler, Sahiplik Diyalogları, Yakınlık-Uzaklık ve Nitelik Sıfatları, Dönem Sonu Okuma ve Yansıtma

Sınıfımızdaki eşyaların rengini sormak için مَا لَوْنُ ...؟ kalıbını kullanırız. لَوْنٌ kelimesi 'renk' demektir; kendisinden sonra gelen belirli isim ona tamlayan olarak bağlandığı için esreli okunur: مَا لَوْنُ الْقَلَمِ؟ (Kalemin rengi ne?), مَا لَوْنُ الْحَقِيبَةِ؟ (Çantanın rengi ne?). Bu soruya iki şekilde cevap verilebilir: 'Rengi kırmızıdır' anlamında لَوْنُهُ أَحْمَرُ ya da doğrudan eşyayı niteleyerek الْقَلَمُ أَحْمَرُ (Kalem kırmızıdır). Dikkat: لَوْنٌ kelimesi müzekker olduğu için 'rengi' diye başlayan cevaplarda renk hep eril kalır: لَوْنُ الْحَقِيبَةِ أَحْمَرُ; fakat çanta doğrudan nitelendiğinde renk dişil olur: الْحَقِيبَةُ حَمْرَاءُ.

Temel renklerin eril biçimleri ef'alu kalıbındadır: أَحْمَرُ (kırmızı), أَصْفَرُ (sarı), أَزْرَقُ (mavi), أَخْضَرُ (yeşil), أَسْوَدُ (siyah), أَبْيَضُ (beyaz). Dişil biçimler ise fa'lâu kalıbına girer: حَمْرَاءُ, صَفْرَاءُ, زَرْقَاءُ, خَضْرَاءُ, سَوْدَاءُ, بَيْضَاءُ. Bu kelimeler tenvin almaz; bu yüzden 'mavi bir kalem' قَلَمٌ أَزْرَقُ şeklinde okunur, sonuna 'un' sesi eklenmez. Renk, sıfat tamlamasında ismin arkasından gelir ve belirlilik bakımından da ona uyar: دَفْتَرٌ أَخْضَرُ (yeşil bir defter), السَّبُّورَةُ الْبَيْضَاءُ (beyaz tahta).

Renklerle ilgili en çok karıştırılan nokta akılsız çoğullardır. Kalemler, sandalyeler, masalar gibi insan dışındaki varlıkların çoğulu dilbilgisinde tekil dişil gibi davranır. Bu nedenle 'Kalemler kırmızıdır' cümlesi الْأَقْلَامُ حَمْرَاءُ, 'Sandalyeler mavidir' cümlesi الْكَرَاسِيُّ زَرْقَاءُ şeklinde kurulur. Sınıfı anlatırken önce eşyanın cinsiyetine, sonra tekil mi çoğul mu olduğuna bakmak, doğru renk biçimini seçmenin en kısa yoludur.

Sınıfımızda kaç öğrenci, kaç masa ya da kaç kalem olduğunu anlatmak için 1'den 12'ye kadar sayıları kullanırız. Sayarken söylenen biçimler şunlardır: وَاحِدٌ (1), اِثْنَانِ (2), ثَلَاثَةٌ (3), أَرْبَعَةٌ (4), خَمْسَةٌ (5), سِتَّةٌ (6), سَبْعَةٌ (7), ثَمَانِيَةٌ (8), تِسْعَةٌ (9), عَشَرَةٌ (10), أَحَدَ عَشَرَ (11), اِثْنَا عَشَرَ (12). Sayı sormak için كَمْ edatı kullanılır ve ardından gelen isim tekil, belirsiz ve üstünlü olur: كَمْ قَلَمًا عِنْدَكَ؟ (Kaç kalemin var?), كَمْ طَالِبًا فِي الصَّفِّ؟ (Sınıfta kaç öğrenci var?).

1 ve 2 sayıları sıfat gibi davranır; sayılan ismin arkasından gelir ve onunla aynı cinsiyette olur: قَلَمٌ وَاحِدٌ (bir kalem), حَقِيبَةٌ وَاحِدَةٌ (bir çanta). İki tane olan nesneler için çoğu zaman yalnızca ikil (tesniye) biçimi yeterlidir: قَلَمَانِ (iki kalem), حَقِيبَتَانِ (iki çanta), دَفْتَرَانِ (iki defter). 3-10 arası sayılarda ise önemli bir kural vardır: sayı, sayılan ismin tekilinin tersi cinsiyette gelir ve sayılan isim çoğul, esreli olur. Eril قَلَمٌ için ثَلَاثَةُ أَقْلَامٍ (üç kalem), dişil حَقِيبَةٌ için ثَلَاثُ حَقَائِبَ (üç çanta) denir.

11 ve 12 sayılarından sonra sayılan isim yeniden tekil ve üstünlü olur. Eril isimlerle أَحَدَ عَشَرَ طَالِبًا (on bir öğrenci) ve اِثْنَا عَشَرَ كُرْسِيًّا (on iki sandalye); dişil isimlerle إِحْدَى عَشْرَةَ طَالِبَةً (on bir kız öğrenci) ve اِثْنَتَا عَشْرَةَ طَاوِلَةً (on iki masa) kullanılır. Sınıfımızı anlatırken bu sayıları varlık bildiren yapıyla birleştiririz: فِي الصَّفِّ اِثْنَا عَشَرَ طَالِبًا (Sınıfta on iki öğrenci vardır), عِنْدِي خَمْسَةُ دَفَاتِرَ (Benim beş defterim var).

Sınıfımızda her eşyadan genellikle birden fazla bulunur; bu yüzden çoğul biçimleri bilmek sınıfı anlatmanın vazgeçilmez parçasıdır. Arapçada çoğul üç yolla yapılır. Sâlim müzekker çoğul erkekler ve karışık topluluklar için kelimenin sonuna ـُونَ eklenerek yapılır: مُعَلِّمُونَ (öğretmenler), مُجْتَهِدُونَ (çalışkanlar). Sâlim müennes çoğul ise yuvarlak te düşürülüp ـَاتٌ eklenerek kurulur: طَاوِلَةٌ → طَاوِلَاتٌ (masalar), سَبُّورَةٌ → سَبُّورَاتٌ (tahtalar), طَالِبَةٌ → طَالِبَاتٌ (kız öğrenciler).

Sınıf eşyalarının büyük kısmı ise kırık çoğul (cem-i teksîr) yapar; bu çoğullarda kelimenin iç yapısı değişir. قَلَمٌ → أَقْلَامٌ (kalemler), كِتَابٌ → كُتُبٌ (kitaplar), دَفْتَرٌ → دَفَاتِرُ (defterler), كُرْسِيٌّ → كَرَاسِيُّ (sandalyeler), حَقِيبَةٌ → حَقَائِبُ (çantalar), صَفٌّ → صُفُوفٌ (sınıflar), طَالِبٌ → طُلَّابٌ (öğrenciler). Kırık çoğullar belli kalıplara uysa da kesin bir kuralla türetilemez; bu nedenle her yeni kelime tekiliyle birlikte çoğuluyla da öğrenilmelidir. Sözlüklerde de çoğul biçim tekilin hemen yanında verilir.

Çoğullarla cümle kurarken akıllı-akılsız ayrımı belirleyicidir. İnsan dışındaki varlıkların çoğulu tekil dişil gibi davranır: 'Bunlar yeni kalemlerdir' cümlesi هَذِهِ أَقْلَامٌ جَدِيدَةٌ, 'Defterler temizdir' cümlesi الدَّفَاتِرُ نَظِيفَةٌ şeklinde kurulur. İnsanlar için ise çoğul işaret ismi هَؤُلَاءِ ve çoğul sıfat kullanılır: هَؤُلَاءِ طُلَّابٌ مُجْتَهِدُونَ (Bunlar çalışkan öğrencilerdir). Bu ayrım, renk ve sayı yapılarıyla birleştiğinde فِي الْحَقِيبَةِ خَمْسَةُ أَقْلَامٍ حَمْرَاءُ gibi zengin cümleler kurmamızı sağlar.

Arapçada 'bir şeyim var' demek için Türkçedeki gibi ayrı bir 'sahip olmak' fiili yerine عِنْدَ ('yanında, katında') zarfı kullanılır. Bu zarfa bitişik zamirler eklenerek sahiplik bildirilir: عِنْدِي (bende var / benim ... var), عِنْدَكَ (sende var - erkeğe), عِنْدَكِ (sende var - kıza), عِنْدَهُ (onda var - erkek), عِنْدَهَا (onda var - kız), عِنْدَنَا (bizde var). Sahip olunan şey cümlede belirsiz (nekra) ve ötreli gelir: عِنْدِي قَلَمٌ أَزْرَقُ (Benim mavi bir kalemim var), عِنْدَنَا سَبُّورَةٌ جَدِيدَةٌ (Bizim yeni bir tahtamız var).

Arkadaşımızda bir eşya olup olmadığını öğrenmek için cümlenin başına هَلْ soru edatı getirilir: هَلْ عِنْدَكَ مِسْطَرَةٌ؟ (Cetvelin var mı?). Olumlu cevap نَعَمْ، عِنْدِي مِسْطَرَةٌ (Evet, cetvelim var), olumsuz cevap لَا، مَا عِنْدِي مِسْطَرَةٌ (Hayır, cetvelim yok) şeklindedir. Buradaki مَا bir soru kelimesi değil, olumsuzluk edatıdır. مَا هَذَا؟ (Bu nedir?) sorusundaki مَا ile مَا عِنْدِي (bende yok) yapısındaki مَا aynı yazılsa da görevleri farklıdır; cümlenin sonundaki soru işareti ve bağlam bu farkı açıkça gösterir.

Sahiplik diyalogları nezaket ifadeleriyle birleştiğinde sınıf içi iletişim hem doğru hem güzel olur. Rica ederken مِنْ فَضْلِكَ / مِنْ فَضْلِكِ, isteğimizi karşılayamadığımızda erkek öğrenci آسِفٌ, kız öğrenci آسِفَةٌ (üzgünüm, özür dilerim) der. Örnek diyalog: Ali: يَا زَيْنَبُ، هَلْ عِنْدَكِ قَلَمٌ أَزْرَقُ مِنْ فَضْلِكِ؟ (Zeynep, lütfen mavi kalemin var mı?) Zeynep: آسِفَةٌ، مَا عِنْدِي قَلَمٌ أَزْرَقُ، عِنْدِي قَلَمٌ أَسْوَدُ. (Üzgünüm, mavi kalemim yok; siyah kalemim var.) Ali: لَا بَأْسَ، شُكْرًا. (Sorun değil, teşekkürler.)

Sınıfta bir eşyanın başka bir şeye yakın ya da uzak olduğunu söylemek için قَرِيبٌ مِنْ (...-e yakın) ve بَعِيدٌ عَنْ (...-den uzak) yapıları kullanılır. Bu kelimeler birer sıfat olduğu için nitelediği isme cinsiyet bakımından uyar: الْكُرْسِيُّ قَرِيبٌ مِنَ الطَّاوِلَةِ (Sandalye masaya yakındır), الْحَقِيبَةُ قَرِيبَةٌ مِنَ الْكُرْسِيِّ (Çanta sandalyeye yakındır), الْمَكْتَبُ بَعِيدٌ عَنِ الْبَابِ (Çalışma masası kapıdan uzaktır), السَّبُّورَةُ بَعِيدَةٌ عَنِ الْبَابِ (Tahta kapıdan uzaktır). مِنْ ve عَنْ harf-i cer olduğundan sonraki isim esreli okunur; ayrıca ال takısıyla birleşirken okunuşları مِنَ ve عَنِ biçimine döner.

Bu yapılar daha önce öğrendiğimiz mekân zarflarıyla birleşince sınıfımızın adeta haritasını çizebiliriz: السَّاعَةُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ (Saat tahtanın üstündedir), مَكْتَبُ الْمُعَلِّمِ أَمَامَ الطُّلَّابِ (Öğretmenin masası öğrencilerin önündedir), حَقِيبَتِي تَحْتَ الطَّاوِلَةِ (Çantam masanın altındadır), عُمَرُ خَلْفَ زَيْنَبَ (Ömer Zeynep'in arkasındadır). Burada فَوْقَ ile عَلَى arasındaki ince farka dikkat edelim: فَوْقَ daha çok bir şeyin 'yukarısında' bulunmayı, عَلَى ise bir yüzeye değerek 'üzerinde' olmayı anlatır. Duvardaki saat tahtaya değmediği için فَوْقَ السَّبُّورَةِ, masadaki defter ise عَلَى الطَّاوِلَةِ ifadesiyle anlatılır.

Sınıfımızı ve arkadaşlarımızı nitelemek için bu derste üç temel sıfat öne çıkar: مُجْتَهِدٌ / مُجْتَهِدَةٌ (çalışkan), جَمِيلٌ / جَمِيلَةٌ (güzel), نَظِيفٌ / نَظِيفَةٌ (temiz). Sıfat belirsiz bir ismin ardından gelirse sıfat tamlaması olur: طَالِبٌ مُجْتَهِدٌ (çalışkan bir öğrenci). Belirli bir ismin ardından belirsiz olarak gelirse isim cümlesi kurulur: الطَّالِبُ مُجْتَهِدٌ (Öğrenci çalışkandır). İkisi bir arada da kullanılabilir: الصَّفُّ النَّظِيفُ جَمِيلٌ (Temiz sınıf güzeldir); فَاطِمَةُ طَالِبَةٌ مُجْتَهِدَةٌ (Fatma çalışkan bir öğrencidir).

Bu dersin bütün yapılarını bir araya getiren kısa bir okuma metniyle dönemi tamamlayalım: هَذَا صَفِّي. صَفِّي كَبِيرٌ وَجَمِيلٌ وَنَظِيفٌ. فِي الصَّفِّ اِثْنَا عَشَرَ طَالِبًا وَسَبُّورَةٌ بَيْضَاءُ. الطَّاوِلَاتُ زَرْقَاءُ وَالْكَرَاسِيُّ صَفْرَاءُ. مَكْتَبُ الْمُعَلِّمِ قَرِيبٌ مِنَ السَّبُّورَةِ، وَالسَّاعَةُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ. حَقِيبَتِي حَمْرَاءُ وَهِيَ تَحْتَ الطَّاوِلَةِ. عِنْدِي ثَلَاثَةُ أَقْلَامٍ وَدَفْتَرَانِ، وَمَا عِنْدِي مِمْحَاةٌ. زَمِيلِي عُمَرُ طَالِبٌ مُجْتَهِدٌ. Türkçesi: 'Bu benim sınıfım. Sınıfım büyük, güzel ve temizdir. Sınıfta on iki öğrenci ve beyaz bir tahta vardır. Masalar mavi, sandalyeler sarıdır. Öğretmenin masası tahtaya yakındır; saat tahtanın üstündedir. Çantam kırmızıdır ve masanın altındadır. Üç kalemim ve iki defterim var; silgim yok. Sınıf arkadaşım Ömer çalışkan bir öğrencidir.'

Metni anlamlandırırken dört adımlı bir yol izleriz. Hazırlık aşamasında başlığa ve varsa görsele bakıp hangi kelimelerle karşılaşacağımızı tahmin ederiz. Bilgileri bir araya getirme aşamasında metindeki renkleri (بَيْضَاءُ, زَرْقَاءُ, صَفْرَاءُ, حَمْرَاءُ), sayıları (اِثْنَا عَشَرَ, ثَلَاثَةُ, دَفْتَرَانِ) ve yer ifadelerini (قَرِيبٌ مِنَ, فَوْقَ, تَحْتَ) ayrı ayrı işaretleriz. Anlamlandırma aşamasında مَا لَوْنُ الْحَقِيبَةِ؟, كَمْ طَالِبًا فِي الصَّفِّ؟, أَيْنَ السَّاعَةُ؟, هَلْ عِنْدَهُ مِمْحَاةٌ؟ gibi sorulara metne dayanarak cevap veririz. Son aşamada ise metni model alarak kendi sınıfımızı anlatan bir paragraf yazar ve arkadaşımıza sesli okuruz.

Dönem sonu yansıtma çalışmasında bu derste öğrendiklerimizi kısa cümlelerle ifade edebiliriz: تَعَلَّمْتُ أَسْمَاءَ أَدَوَاتِ الصَّفِّ (Sınıf eşyalarının adlarını öğrendim), أَعْرِفُ الْأَلْوَانَ وَالْأَعْدَادَ (Renkleri ve sayıları biliyorum), اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ جَمِيلَةٌ (Arapça güzeldir). Bu çalışmaya ilham veren veciz söz اَلْعِلْمُ نُورٌ وَالْجَهْلُ ظَلَامٌ (İlim nurdur, cehalet karanlıktır) sözüdür. Söz, iki kısa isim cümlesinden oluşur ve iki zıt çifti karşı karşıya getirir: الْعِلْمُ - الْجَهْلُ (bilgi - bilgisizlik), نُورٌ - ظَلَامٌ (aydınlık - karanlık). Aynı düşünce Kur'an-ı Kerim'de قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ 'De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?' (Zümer Suresi, 9) ayetiyle dile getirilir.