Okul ve sosyal yaşamda tanışma süreci yalnızca iki kişinin kendi adını söylemesiyle sınırlı kalmaz; üçüncü kişileri tanıtmayı, onların görev veya statülerini belirtmeyi ve sınıf içi iletişimi sürdürmeyi de kapsar. Arapçada kişilerin kim olduğunu sormak için kullanılan مَنْ soru edatı, işaret zamirleri (هٰذَا / هٰذِهِ) ve bitişik iyelik zamirleri (ـهُ / ـهَا) tanışma diyaloglarının temel yapı taşlarını oluşturur.
Okul Ortamında Meslek ve Statü İfadeleri (Müzekker - Müennes Uyumu)
Arapçada okul ve eğitim ortamında sıkça kullanılan meslek ve statü isimleri cinsiyet bakımından müzekker (eril) ve müennes (dişil) olarak ikiye ayrılır. Müzekker bir ismin sonuna yuvarlak tâ (ـة / ة — tâ-i merbûta) eklendiğinde o isim müennes hâle gelir. Örneğin طَالِبٌ (erkek öğrenci) kelimesi طَالِبَةٌ (kız öğrenci); مُدَرِّسٌ (erkek öğretmen) kelimesi مُدَرِّسَةٌ (kadın öğretmen); مُدِيرٌ (erkek müdür) kelimesi مُدِيرَةٌ (kadın müdür); صَدِيقٌ (erkek arkadaş) kelimesi ise صَدِيقَةٌ (kız arkadaş) biçimine dönüşür.
Bu isimlerle cümle kurulurken kullanılan işaret zamirleri ve ayrık şahıs zamirleri de ismin cinsiyetiyle tam uyum içinde olmalıdır. Yakındaki eril bir kişi tanıtılırken هٰذَا طَالِبٌ (Bu bir erkek öğrencidir) veya هُوَ مُدَرِّسٌ (O bir erkek öğretmendir) denir. Yakındaki dişil bir kişi tanıtılırken ise هٰذِهِ طَالِبَةٌ (Bu bir kız öğrencidir) veya هِيَ مُدَرِّسَةٌ (O bir kadın öğretmendir) yapısı kullanılır.
İsimlerin başında belirlilik takısı olan ال (el takısı) bulunduğunda kelime bilinen, belirli bir kişiyi ifade eder ve kelimenin sonundaki tenvin (ـٌ) düşer: طَالِبٌ (bir öğrenci — nekra/belirsiz) iken اَلطَّالِبُ (öğrenci — marife/belirli); مُدَرِّسٌ (bir öğretmen) iken اَلْمُدَرِّسُ (öğretmen) olur. El takısından sonra şemsî harf (ط) geldiğinde lâm okunmaz ve şeddeli geçilir (اَلطَّالِبُ); kamerî harf (م) geldiğinde ise lâm cezimli olarak açıkça okunur (اَلْمُدَرِّسُ).
Kişileri ve İsimlerini Sorma: مَنْ هٰذَا / مَنْ هٰذِهِ؟ ve مَا اسْمُهُ / مَا اسْمُهَا؟
Arapçada akıl sahibi (insan) varlıkların kim olduğunu veya statüsünü sormak için 'Kim?' anlamına gelen مَنْ (men) soru edatı kullanılır. Yakındaki bir erkeği sorarken مَنْ هٰذَا؟ (Bu kimdir?), uzaktaki veya sözü edilen bir erkeği sorarken مَنْ هُوَ؟ (O kimdir?) denir. Kadınlar için ise مَنْ هٰذِهِ؟ (Bu kimdir?) ve مَنْ هِيَ؟ (O kimdir?) kalıpları kullanılır. Karşımızdaki muhataba doğrudan مَنْ أَنْتَ؟ (Sen kimsin? — erkek) veya مَنْ أَنْتِ؟ (Sen kimsin? — kadın) diye sorulur ve أَنَا طَالِبٌ / أَنَا طَالِبَةٌ (Ben bir öğrenciyim) şeklinde cevap verilir.
Bir kişinin adını sormak için kullanılan مَا اسْمُ...؟ kalıbında اِسْم (isim) kelimesinin sonuna konuşulan veya sorulan kişiye göre bitişik iyelik (mülkiyet) zamirleri getirilir. Karşımızdaki erkeğe مَا اسْمُكَ؟ (Senin adın nedir?), kadına مَا اسْمُكِ؟ (Senin adın nedir?) diye sorulurken; üçüncü tekil şahısta erkek için مَا اسْمُهُ؟ (Onun adı nedir?), kadın için مَا اسْمُهَا؟ (Onun adı nedir?) ifadeleri kullanılır.
Bu sorulara cevap verilirken birinci şahısta اِسْمِي... (Benim adım...), üçüncü şahıs erkekte اِسْمُهُ... (Onun adı...), üçüncü şahıs kadında ise اِسْمُهَا... (Onun adı...) kalıbı tercih edilir. Örneğin: مَنْ هٰذَا؟ هٰذَا صَدِيقِي. مَا اسْمُهُ؟ اِسْمُهُ كَرِيمٌ. (Bu kimdir? Bu benim arkadaşımdır. Onun adı nedir? Onun adı Kerim'dir.) diyaloğu hem kimlik hem isim tanıtımını bir arada sunar.
Sınıf İçi Emir Kalıpları, Doğrulama Soruları (هَلْ) ve Bölüm Değerlendirmesi
Bir bilginin doğruluğunu onaylatmak için cümlenin başına '-mı / -mi?' anlamındaki هَلْ soru edatı getirilir. Örneğin هَلْ هٰذَا مُدِيرٌ؟ (Bu bir müdür müdür?) sorusuna olumlu cevap verilirken نَعَمْ، هٰذَا مُدِيرٌ (Evet, bu bir müdürdür); olumsuz cevap verilirken ise لَا، هٰذَا مُدَرِّسٌ (Hayır, bu bir öğretmendir) denir. Aynı yapı zamirlerle de هَلْ هِيَ طَالِبَةٌ؟ — نَعَمْ، هِيَ طَالِبَةٌ / لَا، هِيَ مُدَرِّسَةٌ biçiminde kurulur.
Sınıf içi iletişimde öğretmenin ve öğrencilerin kullandığı temel emir fiilleri muhatabın cinsiyetine göre çekimlenir. Bir erkeğe hitap edilirken fiilin sonu sükûnlu (cezimli) veya fethalı kalır: تَكَلَّمْ (Konuş!), اُسْكُتْ (Sus/Sessiz ol!), تَعَالَ (Gel!), اِذْهَبْ (Git!). Bir kadına (kız öğrenciye) hitap edilirken ise emir fiilin sonuna muhataba yâ'sı (ـي) eklenir: تَكَلَّمِي (Konuş!), اُسْكُتِي (Sus!), تَعَالَيْ (Gel!), اِذْهَبِي (Git!).
Tanışma temasında öğrenilen tüm yapılar bir araya getirildiğinde; diyalog اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ — وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ veya صَبَاحُ الْخَيْرِ — صَبَاحُ النُّورِ selamlaşmasıyla başlar, كَيْفَ حَالُكَ / حَالُكِ؟ — أَنَا بِخَيْرٍ، وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ hâl-hatır sormayla devam eder, مِنْ أَيْنَ أَنْتَ / هُوَ؟ — هُوَ مِنْ تُرْكِيَا، هُوَ تُرْكِيٌّ ile memleket ve milliyet belirtilir, تَشَرَّفْنَا / فُرْصَةٌ سَعِيدَةٌ (Tanıştığımıza memnun oldum) ve إِلَى اللِّقَاءِ / مَعَ السَّلَامَةِ (Görüşmek üzere / Güle güle) ifadeleriyle tamamlanır.
Örnekler
Örnek 1Arapçada 'طَالِبٌ، مُدَرِّسٌ، مُدِيرٌ، صَدِيقٌ' kelimelerinin müennes (dişil) karşılıklarını ve Türkçe anlamlarını yazınız.
Cevabı göster
طَالِبَةٌ (kız öğrenci), مُدَرِّسَةٌ (kadın öğretmen), مُدِيرَةٌ (kadın müdür) ve صَدِيقَةٌ (kız arkadaş). Müzekker kelimelerin sonuna yuvarlak tâ (ة) eklenerek müennes yapılır.
Örnek 2'مَنْ هٰذِهِ؟' ve 'مَا اسْمُهَا؟' sorularına 'kız arkadaşım / Meryem' bilgilerini kullanarak Arapça tam cümlelerle cevap veriniz.
Cevabı göster
مَنْ هٰذِهِ؟ → هٰذِهِ صَدِيقَتِي. (Bu kimdir? Bu benim kız arkadaşımdır.) | مَا اسْمُهَا؟ → اِسْمُهَا مَرْيَمُ. (Onun adı nedir? Onun adı Meryem'dir.)
Örnek 3'هَلْ هٰذَا مُدِيرٌ؟' sorusuna önce olumlu (نَعَمْ), ardından 'öğretmen' kelimesini kullanarak olumsuz (لَا) cevap veriniz.
Cevabı göster
Olumlu cevap: نَعَمْ، هٰذَا مُدِيرٌ. (Evet, bu bir müdürdür.) | Olumsuz cevap: لَا، هٰذَا مُدَرِّسٌ. (Hayır, bu bir öğretmendir.)
Örnek 4Sınıftaki erkek öğrenci Ahmet'e ve kız öğrenci Zeynep'e 'Gel ve konuş!' emrini Arapça olarak nasıl söylersiniz?
Cevabı göster
Erkek öğrenci Ahmet'e: يَا أَحْمَدُ، تَعَالَ وَتَكَلَّمْ! (Ey Ahmet, gel ve konuş!) | Kız öğrenci Zeynep'e: يَا زَيْنَبُ، تَعَالَيْ وَتَكَلَّمِي! (Ey Zeynep, gel ve konuş!)
Örnek 5'مُدَرِّسٌ' ve 'صَدِيقٌ' kelimelerini belirlilik takısı (ال) ekleyerek marife (belirli) hâle getiriniz ve son harekelerindeki değişimi açıklayınız.
Cevabı göster
مُدَرِّسٌ → اَلْمُدَرِّسُ (el-muderrisu) ve صَدِيقٌ → اَلصَّدِيقُ (es-sadîku). Kelimenin başına 'ال' takısı geldiğinde sondaki tenvin (-un) düşerek tek ötreye (-u) dönüşür; ayrıca 'ص' şemsî harf olduğu için şeddeli okunur.
Örnek 6'مِنْ أَيْنَ هِيَ؟' sorusuna 'O Mısır'dandır, o Mısırlıdır' anlamında Arapça cevap cümlesi kurunuz.
Cevabı göster
هِيَ مِنْ مِصْرَ، هِيَ مِصْرِيَّةٌ. (O Mısır'dandır, o Mısırlıdır. Müennes olduğu için nispet yâ'sından sonra yuvarlak tâ eklenmiştir.)
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdaki Arapça diyalogda boş bırakılan yere dil bilgisi ve cinsiyet uyumuna göre hangi ifade getirilmelidir? — مَنْ هٰذِهِ؟ — .........................
Soruda yakın müennes işaret zamiri olan 'هٰذِهِ' (Bu kimdir? - kadın) kullanıldığı için cevapta da müennes işaret zamiri ve müennes isim uyumu taşıyan 'هٰذِهِ مُدِيرَةٌ' (Bu bir kadın müdürdür) yer almalıdır.
2'هٰذَا صَدِيقِي، ............ عُمَرُ، هُوَ طَالِبٌ.' cümlesindeki boşluğa 'Onun adı' anlamında aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
'صَدِيقِي' (erkek arkadaşım) ve 'عُمَرُ' (Ömer) üçüncü tekil eril (müzekker) şahıs olduğundan 'Onun adı' anlamındaki 'اِسْمُهُ' (ismuhu) kullanılmalıdır.
3Öğretmenin sınıftaki kız öğrencisi Ayşe'ye 'Ey Ayşe, buraya gel!' anlamında kuracağı doğru Arapça cümle aşağıdakilerden hangisidir?
Ayşe müennes (kız) olduğu için emir fiilin müennes muhataba çekimi olan 'تَعَالَيْ!' (Gel!) kullanılmalıdır; diğer şıklardaki emir fiiller müzekkerdir.
4Aşağıdaki kelime çiftlerinden hangisinde belirsiz (nekra) ismin belirli (marife) hâle dönüştürülmesinde hareke veya yazım yanlışı yapılmıştır?
Başına 'ال' belirlilik takısı alan bir ismin sonunda tenvin kalamaz; 'اَلْمُدِيرٌ' yerine tek ötre ile 'اَلْمُدِيرُ' yazılmalıdır.
5
- Arapçada 'مَنْ' soru edatı akıl sahibi varlıkları (insanları) sormak için kullanılır ve 'Kim?' anlamına gelir.
'مَنْ هٰذَا؟' (Bu kimdir?) örneğinde olduğu gibi 'مَنْ' edatı kişileri sormak için kullanılır.
- 'مَا اسْمُهَا؟' sorusu karşımızdaki bir erkek muhatabın adını öğrenmek için sorulur.
'مَا اسْمُهَا؟' (Onun adı nedir?) üçüncü tekil kadın (غائبة) içindir; karşımızdaki erkeğe 'مَا اسْمُكَ؟' diye sorulur.
- 'مُدَرِّسَةٌ' kelimesi müennes olduğu için onunla ilgili işaret cümlesi kurulurken 'هٰذِهِ مُدَرِّسَةٌ' denir.
Sonunda yuvarlak tâ (ة) bulunan müennes isimlerle yakın işaret zamiri olarak 'هٰذِهِ' kullanılır.
- 'اُسْكُتْ' emir fiili 'Konuş!' anlamına gelirken, 'تَكَلَّمْ' emir fiili 'Sus!' anlamına gelir.
Tam tersine 'اُسْكُتْ' (uskut) 'Sus / Sessiz ol!', 'تَكَلَّمْ' (tekellem) ise 'Konuş!' demektir.
- 'هَلْ هِيَ مِنْ تُرْكِيَا؟' sorusuna olumlu cevap verilirken 'نَعَمْ، هِيَ مِنْ تُرْكِيَا' denir.
'هَلْ' ile başlayan sorulara olumlu cevapta 'نَعَمْ' (Evet) getirilerek üçüncü şahıs zamiri korunur.
- Arapçada 'مَنْ' soru edatı akıl sahibi varlıkları (insanları) sormak için kullanılır ve 'Kim?' anlamına gelir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Arapçada bir erkeğin kim olduğunu sormak için ' هٰذَا؟' soru kalıbı kullanılır.
- Üçüncü tekil kadın (o) için 'Onun adı Fatıma'dır' derken ' فَاطِمَةُ' ifadesi kullanılır.
- Okul yöneticisini ifade eden 'مُدِيرٌ' kelimesinin müennes (kadın müdür) karşılığı kelimesidir.
- Sınıf içinde bir erkek öğrenciye 'Sessiz ol, sus!' demek için emir fiili söylenir.
- Belirsiz olan 'طَالِبٌ' isminin başına belirlilik takısı getirildiğinde kelime biçiminde yazılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Sınıfa yeni gelen erkek öğrenci Halit (خَالِد) ile arkadaşınız Selim'i (سَلِيم) tanıştırdığınız, Selim'in kim olduğunu, memleketini ve okul içindeki statüsünü belirttiğiniz dört cümlelik Arapça-Türkçe bir tanıtım metni oluşturunuz.
1. ipucu: Birinci adımda Halit'e selam verip 'Bu benim arkadaşımdır' (هٰذَا صَدِيقِي) ifadesini kullanınız.
2. ipucu: İkinci adımda arkadaşınızın adını 'Onun adı Selim'dir' (اِسْمُهُ سَلِيمٌ) kalıbıyla belirtiniz.
3. ipucu: Üçüncü adımda onun öğrenci olduğunu ve Türkiye'den geldiğini (هُوَ طَالِبٌ، هُوَ مِنْ تُرْكِيَا) ekleyiniz.
Cevap: اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا خَالِدُ! هٰذَا صَدِيقِي. اِسْمُهُ سَلِيمٌ. هُوَ طَالِبٌ، وَهُوَ مِنْ تُرْكِيَا. (Selamün aleyküm ey Halit! Bu benim arkadaşımdır. Onun adı Selim'dir. O bir öğrencidir ve o Türkiye'dendir.)
Kısaca
- Meslek ve Statü İsimleri: طَالِبٌ/طَالِبَةٌ (öğrenci), مُدَرِّسٌ/مُدَرِّسَةٌ (öğretmen), مُدِيرٌ/مُدِيرَةٌ (müdür) ve صَدِيقٌ/صَدِيقَةٌ (arkadaş) kelimeleri sonlarına yuvarlak tâ (ة) alarak müennes olur.
- Kim Sorusu (مَنْ): İnsanların kimliğini sormak için müzekkerde 'مَنْ هٰذَا / مَنْ هُوَ؟', müenneste ise 'مَنْ هٰذِهِ / مَنْ هِيَ؟' kalıpları kullanılır.
- Bitişik İyelik Zamirleri: 'اِسْم' kelimesine eklenen zamirlerle اِسْمِي (adım), اِسْمُكَ (adın-e), اِسْمُكِ (adın-k), اِسْمُهُ (onun adı-e) ve اِسْمُهَا (onun adı-k) yapıları oluşturulur.
- Belirlilik Takısı (ال): Nekra bir ismin başına 'ال' geldiğinde isim marife (belirli) olur ve sonundaki tenvin düşerek tek harekeye (طَالِبٌ → اَلطَّالِبُ) iner.
- Sınıf İçi Emirler: Erkeğe تَكَلَّمْ (konuş), اُسْكُتْ (sus), تَعَالَ (gel), اِذْهَبْ (git); kıza ise تَكَلَّمِي، اُسْكُتِي، تَعَالَيْ، اِذْهَبِي şeklinde hitap edilir.