Ders 2: Okulum (Medresetî) — Okulun Mekânları, Okulda Yaptığım İşler (Birinci Tekil Şahıs Fiiller), Eyne...? Fî... Kalıbı, Vâsi' ve Kebîr Sıfatları, Günün Vakitleri ve Okuma Metni

Okulumuzu anlatmaya önce adından başlayalım: مَدْرَسَةٌ 'okul' demektir; sonuna 'benim' anlamındaki ـِي zamiri eklenince yuvarlak te açılır ve مَدْرَسَتِي (okulum) olur. Lise öğrencisi olduğumuz için okulumuzun türünü ثَانَوِيَّةٌ (lise) kelimesiyle de söyleyebiliriz: أَنَا طَالِبٌ فِي الثَّانَوِيَّةِ (Ben lisede öğrenciyim). Okulun içinde birçok mekân vardır: kitap okuduğumuz مَكْتَبَةٌ (kütüphane), deney yaptığımız مُخْتَبَرٌ (laboratuvar), namaz kıldığımız مَسْجِدٌ (mescit), teneffüste bir şeyler yediğimiz مَقْصِفٌ (kantin), dinlendiğimiz حَدِيقَةٌ (bahçe) ve spor yaptığımız مَلْعَبٌ (spor sahası). Binanın parçaları olan بَابٌ (kapı) ve نَافِذَةٌ (pencere) kelimeleri de hem sınıfı hem okulu anlatırken sık kullanılır.

Bu kelimelerin birçoğu ortak bir kalıba sahiptir. Arapçada bir işin yapıldığı yeri bildiren kelimelere mekân ismi (ism-i mekân) denir ve çoğunlukla مَفْعَلٌ, مَفْعِلٌ ya da مَفْعَلَةٌ kalıbında gelir. دَرَسَ (ders çalıştı) kökünden مَدْرَسَةٌ 'ders çalışılan yer', كَتَبَ (yazdı) kökünden مَكْتَبَةٌ 'kitapların bulunduğu yer', سَجَدَ (secde etti) kökünden مَسْجِدٌ 'secde edilen yer', لَعِبَ (oynadı) kökünden مَلْعَبٌ 'oynanan yer' anlamını kazanır. مُخْتَبَرٌ kelimesi ise 'denemek, sınamak' anlamındaki اِخْتَبَرَ fiilinden türemiştir ve 'deneylerin yapıldığı yer' demektir. Kalıbı tanıyan öğrenci, kökünü bildiği yeni bir mekân kelimesinin anlamını kolayca tahmin edebilir.

Mekân adlarını cümlede kullanırken cinsiyetlerine ve çoğullarına dikkat ederiz. Sonunda yuvarlak te bulunan مَدْرَسَةٌ, مَكْتَبَةٌ, حَدِيقَةٌ, نَافِذَةٌ, ثَانَوِيَّةٌ dişildir ve هَذِهِ ile gösterilir; مَسْجِدٌ, مُخْتَبَرٌ, مَقْصِفٌ, بَابٌ, مَلْعَبٌ ise erildir ve هَذَا ile gösterilir: هَذِهِ مَكْتَبَةُ الْمَدْرَسَةِ (Bu okulun kütüphanesidir), هَذَا مَسْجِدُ الْمَدْرَسَةِ (Bu okulun mescididir). Okulda neler bulunduğunu söylemek için daha önce öğrendiğimiz varlık yapısını kullanırız: فِي مَدْرَسَتِي مَكْتَبَةٌ وَمُخْتَبَرٌ وَمَسْجِدٌ (Okulumda bir kütüphane, bir laboratuvar ve bir mescit vardır).

Okulda geçen bir günü anlatmak için 'yaparım, yapıyorum' anlamı veren fiillere ihtiyaç duyarız. Arapçada bu anlamı muzâri fiil (geniş-şimdiki zaman) taşır. Fiilin başına gelen أ harfi işi yapanın 'ben' olduğunu gösterir; bu yüzden ayrıca أَنَا demek gerekmez. Bu dersin hedef fiilleri şunlardır: أَكْتُبُ (yazarım), أَدْرُسُ (ders çalışırım), أَذْهَبُ (giderim), أُسَلِّمُ (selam veririm), أُصَلِّي (namaz kılarım), أَقْرَأُ (okurum), أَخْرُجُ (çıkarım), أَدْخُلُ (girerim), أَرْجِعُ (dönerim), أُحِبُّ (severim). Bu fiiller bağlama göre hem 'yazarım' hem de 'yazıyorum' şeklinde çevrilebilir: أَكْتُبُ الدَّرْسَ الْآنَ (Şimdi dersi yazıyorum), أَكْتُبُ كُلَّ يَوْمٍ (Her gün yazarım).

Baştaki أ harfinin harekesi, fiilin geçmiş zaman hâlindeki harf sayısına bağlıdır. Geçmiş zamanı üç harfli olan fiillerde أ üstünle okunur: كَتَبَ → أَكْتُبُ, ذَهَبَ → أَذْهَبُ, قَرَأَ → أَقْرَأُ, خَرَجَ → أَخْرُجُ, دَخَلَ → أَدْخُلُ, رَجَعَ → أَرْجِعُ. Geçmiş zamanı dört harfli olan fiillerde ise أ ötreyle okunur: سَلَّمَ → أُسَلِّمُ, صَلَّى → أُصَلِّي, أَحَبَّ → أُحِبُّ. Şeddeli harfler iki harf sayıldığı için سَلَّمَ ve صَلَّى dört harflidir. Üç harfli fiillerde orta harfin harekesi (u, a, i) kelimeden kelimeye değiştiği için أَكْتُبُ, أَذْهَبُ, أَرْجِعُ gibi biçimleri dinleyerek ve tekrar ederek öğrenmek gerekir.

Bu fiillerin bir kısmı belirli harf-i cerlerle birlikte kullanılır ve bu harf-i cerden sonraki isim esreli okunur. Gitmek ve dönmek 'yönelme' bildirdiği için إِلَى alır: أَذْهَبُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ (Okula giderim), أَرْجِعُ إِلَى الْبَيْتِ (Eve dönerim). Çıkmak 'ayrılma' bildirdiği için مِنْ alır: أَخْرُجُ مِنَ الصَّفِّ (Sınıftan çıkarım). Selam vermek عَلَى ile kurulur: أُسَلِّمُ عَلَى الْمُدَرِّسِ (Öğretmene selam veririm). أَدْخُلُ, أَقْرَأُ, أَكْتُبُ, أُحِبُّ fiilleri ise doğrudan üstünlü nesne alabilir: أَدْخُلُ الصَّفَّ, أَقْرَأُ الْكِتَابَ, أُحِبُّ مَدْرَسَتِي. Olumsuz yapmak için fiilin başına لَا getirmek yeterlidir: لَا أَخْرُجُ مِنَ الصَّفِّ (Sınıftan çıkmam).

Okulda birini aradığımızda أَيْنَ (nerede?) soru kelimesini kullanırız. Kalıp çok basittir: أَيْنَ + ötreli belirli isim + ؟. Örneğin أَيْنَ الْمُدَرِّسُ؟ (Öğretmen nerede?), أَيْنَ الطَّالِبُ؟ (Öğrenci nerede?), أَيْنَ الْمُدِيرُ؟ (Müdür nerede?). Cevapta bulunulan yer فِي harf-i ceriyle verilir ve فِي kendisinden sonraki ismi esreli yapar: الْمُدَرِّسُ فِي الْمُخْتَبَرِ (Öğretmen laboratuvardadır), الطَّالِبُ فِي الْمَكْتَبَةِ (Öğrenci kütüphanededir). Türkçedeki '-de, -da' bulunma ekinin Arapçadaki karşılığı bu فِي harfidir.

Cevabı üç farklı uzunlukta verebiliriz. Tam cevapta isim tekrar edilir: الْمُدَرِّسُ فِي الصَّفِّ. Zamirli cevapta isim yerine zamir kullanılır; erkek için هُوَ, kız için هِيَ, topluluk için هُمْ: أَيْنَ الطَّالِبَةُ؟ هِيَ فِي الْمَسْجِدِ, أَيْنَ الطُّلَّابُ؟ هُمْ فِي الْحَدِيقَةِ. Kısa cevapta ise yalnızca yer söylenir: فِي الْمَقْصِفِ (Kantinde). Yer bir isim tamlamasıyla anlatılırsa فِي'den sonraki ilk kelime esreli ve tenvinsiz, ikinci kelime de esreli olur: فِي غُرْفَةِ الْمُدَرِّسِينَ (öğretmenler odasında), فِي مَسْجِدِ الْمَدْرَسَةِ (okulun mescidinde), فِي مَلْعَبِ الْمَدْرَسَةِ (okulun spor sahasında).

أَيْنَ yalnızca kişilerin değil, eşyaların ve mekânların yerini sormak için de kullanılır: أَيْنَ الْمَكْتَبَةُ؟ الْمَكْتَبَةُ فِي الطَّابِقِ الثَّانِي (Kütüphane nerede? Kütüphane ikinci kattadır). Bir yere gidilen yönü sormak için إِلَى أَيْنَ؟ (nereye?) kalıbı kullanılır: إِلَى أَيْنَ تَذْهَبُ؟ (Nereye gidiyorsun? - erkeğe), إِلَى أَيْنَ تَذْهَبِينَ؟ (Nereye gidiyorsun? - kıza). Cevap, öğrendiğimiz birinci tekil fiille verilir: أَذْهَبُ إِلَى الْمَكْتَبَةِ (Kütüphaneye gidiyorum). Kısa bir diyalog: Ali: يَا عُمَرُ، أَيْنَ الْمُدَرِّسُ؟ Ömer: هُوَ فِي الْمُخْتَبَرِ. Ali: وَأَيْنَ زَيْنَبُ؟ Ömer: هِيَ فِي الْمَكْتَبَةِ. (Ömer, öğretmen nerede? - O laboratuvarda. - Ya Zeynep nerede? - O kütüphanede.)

Okulumuzu anlatırken yalnızca mekânları saymak yetmez; o mekânların nasıl olduğunu da söylemek isteriz. Bu derste iki temel sıfat öne çıkar: كَبِيرٌ / كَبِيرَةٌ (büyük) ve وَاسِعٌ / وَاسِعَةٌ (geniş, ferah). كَبِيرٌ bir şeyin boyutunun büyüklüğünü anlatır: مَدْرَسَتِي كَبِيرَةٌ (Okulum büyüktür), الْبَابُ كَبِيرٌ (Kapı büyüktür). وَاسِعٌ ise bir yerin içinin geniş ve ferah olduğunu, insanların rahatça hareket edebildiğini anlatır: الْحَدِيقَةُ وَاسِعَةٌ (Bahçe geniştir), الْمَلْعَبُ وَاسِعٌ (Spor sahası geniştir). Bu iki sıfat birlikte de kullanılabilir: الْمَكْتَبَةُ كَبِيرَةٌ وَوَاسِعَةٌ (Kütüphane büyük ve geniştir).

Sıfatlar zıtlarıyla birlikte öğrenildiğinde daha kalıcı olur: كَبِيرٌ (büyük) ↔ صَغِيرٌ (küçük), وَاسِعٌ (geniş) ↔ ضَيِّقٌ (dar). Geçen derste öğrendiğimiz ayrım burada da geçerlidir. Sıfat, belirsiz bir ismin ardından belirsiz gelirse sıfat tamlaması olur: مَكْتَبَةٌ كَبِيرَةٌ (büyük bir kütüphane). Belirli bir ismin ardından belirsiz gelirse isim cümlesi kurulur: الْمَكْتَبَةُ كَبِيرَةٌ (Kütüphane büyüktür). İyelik zamiri alan isim belirli sayılır; bu yüzden مَدْرَسَتِي كَبِيرَةٌ bir cümledir (Okulum büyüktür), مَدْرَسَتِي الْكَبِيرَةُ ise bir tamlamadır (benim büyük okulum).

Sıfatlar akılsız çoğullarla kullanıldığında yine tekil dişil gelir: النَّوَافِذُ كَبِيرَةٌ (Pencereler büyüktür), الْمُخْتَبَرَاتُ وَاسِعَةٌ (Laboratuvarlar geniştir), فِي مَدْرَسَتِي حَدَائِقُ وَاسِعَةٌ (Okulumda geniş bahçeler vardır). Bir isme birden fazla nitelik vermek için sıfatlar وَ ile bağlanır: الْمُخْتَبَرُ كَبِيرٌ وَنَظِيفٌ (Laboratuvar büyük ve temizdir). Anlamı güçlendirmek için sıfattan sonra جِدًّا (çok) eklenebilir: الْمَلْعَبُ وَاسِعٌ جِدًّا (Spor sahası çok geniştir). Böylece مَدْرَسَتِي جَمِيلَةٌ، وَحَدِيقَتُهَا وَاسِعَةٌ جِدًّا gibi zengin tasvirler kurabiliriz.

Okulda yaptığımız işleri anlatırken 'ne zaman' yaptığımızı da söyleriz. Arapçada bazı zaman isimleri sonlarına tenvinli üstün alarak zarf görevine geçer ve Türkçedeki '-leyin, -de' anlamını kazanır: صَبَاحٌ (sabah) → صَبَاحًا (sabahleyin), ظُهْرٌ (öğle) → ظُهْرًا (öğleyin), مَسَاءٌ (akşam) → مَسَاءً (akşamleyin). Bunlara 'erken' anlamındaki مُبَكِّرًا zarfı da eklenir; bu kelime 'erken davrandı' anlamındaki بَكَّرَ fiilinden gelir. Yazımda bir inceliğe dikkat edelim: tenvinli üstün genellikle sona bir elif ekler (صَبَاحًا, ظُهْرًا), fakat kelime hemzeyle bitiyorsa elif yazılmaz: مَسَاءً.

Zaman zarfları cümlede genellikle fiilden ve tümleçlerden sonra, cümlenin sonunda yer alır: أَخْرُجُ مِنَ الْبَيْتِ صَبَاحًا (Sabahleyin evden çıkarım), أُصَلِّي فِي مَسْجِدِ الْمَدْرَسَةِ ظُهْرًا (Öğleyin okulun mescidinde namaz kılarım), أَدْرُسُ دُرُوسِي مَسَاءً (Akşamleyin derslerime çalışırım). Vurgu yapmak istediğimizde zarf cümlenin başına da alınabilir: صَبَاحًا أَذْهَبُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ. İki zarf bir arada da kullanılabilir: أَذْهَبُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ صَبَاحًا مُبَكِّرًا (Sabah erkenden okula giderim). مُبَكِّرًا zarfının zıddı 'geç' anlamındaki مُتَأَخِّرًا zarfıdır: لَا أَدْخُلُ الصَّفَّ مُتَأَخِّرًا (Sınıfa geç girmem).

Aynı anlamı فِي harf-i ceriyle de verebiliriz: فِي الصَّبَاحِ (sabahleyin), فِي الْمَسَاءِ (akşamleyin). Bu kelimeleri aslında daha önce selamlaşırken kullanmıştık: صَبَاحَ الْخَيْرِ (Günaydın) ve مَسَاءَ الْخَيْرِ (İyi akşamlar) ifadelerindeki صَبَاحَ ve مَسَاءَ aynı köklerdendir. Bir işin zamanını sormak için مَتَى (ne zaman?) soru kelimesi kullanılır: مَتَى تَذْهَبُ إِلَى الْمَكْتَبَةِ؟ (Kütüphaneye ne zaman gidiyorsun?) - أَذْهَبُ إِلَى الْمَكْتَبَةِ ظُهْرًا (Öğleyin kütüphaneye giderim). Böylece أَيْنَ ile yeri, مَتَى ile zamanı sorarak okul günümüzü eksiksiz anlatabiliriz.

Bu hafta öğrendiğimiz mekânları, fiilleri, sıfatları ve zamanları bir araya getiren okuma metnimiz şöyledir: مَدْرَسَتِي. اِسْمِي أَحْمَدُ. أَنَا طَالِبٌ فِي الثَّانَوِيَّةِ. مَدْرَسَتِي كَبِيرَةٌ وَجَمِيلَةٌ. فِي مَدْرَسَتِي مَكْتَبَةٌ وَمُخْتَبَرٌ وَمَسْجِدٌ وَمَقْصِفٌ. حَدِيقَةُ الْمَدْرَسَةِ وَاسِعَةٌ. أَخْرُجُ مِنَ الْبَيْتِ صَبَاحًا مُبَكِّرًا وَأَذْهَبُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ. أَدْخُلُ الصَّفَّ وَأُسَلِّمُ عَلَى الْمُدَرِّسِ. أَقْرَأُ فِي الْمَكْتَبَةِ وَأُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ ظُهْرًا. أَرْجِعُ إِلَى الْبَيْتِ وَأَكْتُبُ وَاجِبَاتِي مَسَاءً. أُحِبُّ مَدْرَسَتِي كَثِيرًا. Türkçesi: 'Okulum. Adım Ahmet. Ben lisede öğrenciyim. Okulum büyük ve güzeldir. Okulumda bir kütüphane, bir laboratuvar, bir mescit ve bir kantin vardır. Okulun bahçesi geniştir. Sabah erkenden evden çıkar ve okula giderim. Sınıfa girer ve öğretmene selam veririm. Kütüphanede okur, öğleyin mescitte namaz kılarım. Eve döner ve akşamleyin ödevlerimi yazarım. Okulumu çok severim.'

Metni anlamlandırmak için bilgileri gruplara ayırırız. Mekânlar: مَكْتَبَةٌ, مُخْتَبَرٌ, مَسْجِدٌ, مَقْصِفٌ, حَدِيقَةٌ. Fiiller: أَخْرُجُ, أَذْهَبُ, أَدْخُلُ, أُسَلِّمُ, أَقْرَأُ, أُصَلِّي, أَرْجِعُ, أَكْتُبُ, أُحِبُّ. Zamanlar: صَبَاحًا مُبَكِّرًا, ظُهْرًا, مَسَاءً. Nitelikler: كَبِيرَةٌ, جَمِيلَةٌ, وَاسِعَةٌ. Ardından metne dayalı sorulara cevap veririz: هَلْ مَدْرَسَةُ أَحْمَدَ كَبِيرَةٌ؟ → نَعَمْ، هِيَ كَبِيرَةٌ وَجَمِيلَةٌ; أَيْنَ يُصَلِّي أَحْمَدُ؟ → يُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ. Bu son sorudaki يُصَلِّي fiili 'o kılar' anlamındadır; başındaki ي harfi 'o (erkek)' bildirir. Ahmet'ten söz ederken أُصَلِّي yerine يُصَلِّي kullanılır.

Haftamızın veciz sözü اَلْمَدْرَسَةُ مِفْتَاحُ النَّجَاحِ 'Okul başarının anahtarıdır' anlamına gelir. Söz bir isim cümlesidir: الْمَدْرَسَةُ belirli ve ötreli olduğu için mübteda (özne), مِفْتَاحُ النَّجَاحِ ise haberdir. Haber kısmı bir isim tamlamasıdır: مِفْتَاحُ (anahtarı) tamlanan, النَّجَاحِ (başarının) tamlayandır ve esreli okunur. مِفْتَاحٌ kelimesi 'açmak' anlamındaki فَتَحَ kökünden gelir; tıpkı bir anahtarın kapıyı açması gibi, okulda edinilen bilgi de insanın önündeki başarı kapılarını açar. Bu düşünce Kur'an-ı Kerim'deki وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا 'De ki: Rabbim, ilmimi artır.' (Tâhâ Suresi, 114) ayetinde öğretilen bilgi talebiyle de örtüşür: öğrenci, okulunu sevip düzenli çalıştıkça bu anahtarı kullanmayı öğrenir.