Birinci ünitenin ilk dersi olan Selamlaşma (التَّحِيَّة) konusunun ikinci haftasında; Arap alfabesindeki 28 harfin kelime başında, ortasında ve sonundaki yazılış biçimlerini, kendisinden sonraki harfe bitişmeyen altı harfi (ا، د، ذ، ر، ز، و), sükûn (ـْ), şedde (ـّ) ve tenvin (ـً، ـٌ، ـٍ) işaretlerini uygulamalı örneklerle pekiştiriyoruz. Bununla birlikte günün farklı vakitlerinde kullanılan selamlaşma, karşılama, hâl hatır sorma ve vedalaşma kalıplarını ve sınıf içi emir yönergelerinin eril-dişil (müzekker-müennes) kullanımlarını inceliyoruz.
Selamlaşma, Hâl Hatır Sorma ve Vedalaşma Diyalogları
Günlük iletişimin ilk adımı olan selamlaşma (التَّحِيَّة), konuşmanın başladığı vakte ve iletişimin aşamasına göre çeşitlenir. Genel selam olan السَّلَامُ عَلَيْكُمْ (Allah’ın selamı üzerinize olsun) ifadesine وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ ile karşılık verilir. Sabah vakti صَبَاحُ الْخَيْرِ (Hayırlı sabahlar / Günaydın) diyen birine صَبَاحُ النُّورِ ile; akşam vakti مَسَاءُ الْخَيْرِ (Hayırlı akşamlar) diyen birine مَسَاءُ النُّورِ ile cevap verilir.
Karşılama sırasında مَرْحَبًا (Merhaba) veya أَهْلًا وَسَهْلًا (Hoş geldiniz) ifadeleri kullanılır; muhatap buna أَهْلًا بِكَ (erkeğe: Hoş bulduk) veya أَهْلًا بِكِ (kadına: Hoş bulduk) diyerek karşılık verir. Hâl hatır sorulurken erkeğe كَيْفَ حَالُكَ؟, kadına كَيْفَ حَالُكِ؟ (Nasılsın?) denir; أَنَا بِخَيْرٍ، الْحَمْدُ لِلَّهِ (İyiyim, Allah’a hamdolsun) cevabı verilir. Vedalaşırken ise إِلَى اللِّقَاءِ (Görüşmek üzere), فِي أَمَانِ اللَّهِ (Allah’a emanet ol) ve مَعَ السَّلَامَةِ (Güle güle / Selametle) ifadeleri kullanılır.
Sınıf İçi Yönergelerde Müzekker ve Müennes Hitap
Ders kitabının 15 ve 33. sayfalarındaki etkinliklerde öğretmen ve öğrencilerin sık kullandığı emir fiiller, hitap edilen kişinin erkek (müzekker) veya kadın (müennes) olmasına göre iki farklı biçimde gelir. Erkek öğrenciye hitap edilirken emir fiilin son harfi sükûnlu (ـْ) okunur: اِسْتَمِعْ يَا أَحْمَدُ (Dinle ey Ahmed), أَعِدْ يَا خَالِدُ (Tekrar et ey Hâlid), اِقْرَأْ يَا عَلِيُّ (Oku ey Ali), اُكْتُبْ يَا مُحَمَّدُ (Yaz ey Muhammed).
Kız öğrenciye hitap edilirken ise emir fiilin sonuna muhataba yâ’sı (ـي) eklenir ve bir önceki harfin harekesi kesra (ـِ) olur: يَا زَيْنَبُ اِسْتَمِعِي (Ey Zeyneb dinle), يَا عَائِشَةُ أَعِيدِي (Ey Âişe tekrar et), يَا فَاطِمَةُ اِقْرَئِي (Ey Fâtıma oku), يَا مَرْيَمُ اُكْتُبِي (Ey Meryem yaz).
| Türkçe Anlamı | Erkeğe Hitap (Müzekker) | Kadına Hitap (Müennes) |
|---|---|---|
| Dinle! | اِسْتَمِعْ (ör. اِسْتَمِعْ يَا أَحْمَدُ) | اِسْتَمِعِي (ör. يَا زَيْنَبُ اِسْتَمِعِي) |
| Tekrar et! | أَعِدْ (ör. أَعِدْ يَا خَالِدُ) | أَعِيدِي (ör. يَا عَائِشَةُ أَعِيدِي) |
| Oku! | اِقْرَأْ (ör. اِقْرَأْ يَا عَلِيُّ) | اِقْرَئِي (ör. يَا فَاطِمَةُ اِقْرَئِي) |
| Yaz! | اُكْتُبْ (ör. اُكْتُبْ يَا مُحَمَّدُ) | اُكْتُبِي (ör. يَا مَرْيَمُ اُكْتُبِي) |
| Otur! | اِجْلِسْ | اِجْلِسِي |
Harflerin Konumlarına Göre Yazılışı ve Bitişmeyen Harfler
Arapçada harfler sağdan sola doğru yazılır ve kelime başında, ortasında, sonunda veya bağımsız konumda bulunmalarına göre kuyruk kısımlarını kaybederek kendilerinden sonraki harfe bağlanır. Örneğin ب، ت، ث harfleri ile ج، ح، خ harfleri gövde bakımından birbirine benzer; bunları birbirinden ayıran temel unsur noktaların sayısı ve konumu (altta veya üstte oluşu) olduğundan yazarken noktalara özellikle dikkat edilir.
Alfabedeki 28 harften altısı (ا، د، ذ، ر، ز، و) kendisinden önceki harfe sağdan bitişebilir; ancak kendisinden sonra gelen harfe soldan asla bitişmez. Ders kitabında da vurgulandığı üzere (حُرُوفٌ لَا تَتَّصِلُ بِمَا بَعْدَهَا), أَكَلَ، دَخَلَ، ذَهَبَ، بَطَرَ، هَرَزَ، وَصَلَ، دَوَجَ، رَشَكَ gibi kelimelerde bu harflerden sonra küçük bir boşluk bırakılarak aynı kelimenin diğer harfleri yazılmaya devam edilir. Ayrıca أ (elif) harfi kelime ortasında ve kelime sonunda aynı biçimde (ـأ — ör. سَأَلَ، قَرَأَ) yazılır.
Kısa Ünlüler (الصَّوَائِتُ الْقَصِيرَة) ve Sükûn (السُّكُون)
Arapçada harfleri seslendiren üç kısa ünlü (hareke) vardır: Harfin üzerine konulan ve e/a sesi veren fetha (ـَ), harfin üzerine virgül biçiminde konulan ve u/ü sesi veren damme (ـُ), harfin altına konulan ve i/ı sesi veren kesra (ـِ). Ders kitabında أَ أُ إِ’den يَ يُ يِ’ye kadar tüm harfler bu üç kısa ünlüyle ve كَتَبَ، عَلِمَ، حَسُنَ، ضُرِبَ، شُكِرَ، قَرَأَ، فَتَحَ، نَصَرَ gibi üç harfli fiillerle çalıştırılır.
Sükûn (السُّكُون — ـْ) ise harfin üzerinde küçük bir daire ile gösterilir ve o harfin ünlü almadan, kendisinden önceki harekeli harfe tutunarak okunduğunu bildirir. Sükûnlu bir harfle kelime başlamaz. Kitaptaki أَيْ، لَمْ، أَنْ، مِنْ، عَنْ، كَمْ، مَنْ، لَوْ، هَلْ، قَدْ، قُمْ، قِفْ، هُمْ، أَنْتَ، أَنْتِ، أَنْتُمْ، نَحْنُ، كَيْفَ، أَيْنَ، فَوْقَ، تَحْتَ kelimeleri sükûnun temel uygulama örnekleridir.
Şedde (الشَّدَّة): Çift Ünsüzün Tek Harfte Gösterimi
Şedde (ـّ), bir kelimede yan yana gelen aynı iki harften birincisinin sükûnlu, ikincisinin harekeli olması durumunda iki ayrı harf yazmak yerine tek harf yazılıp üzerine ـّ işareti konulmasıdır. Okurken harfin çıkış yerinde kısa bir vurgu yapılarak ses iki kez çıkarılır.
Ders kitabının 35. sayfasında şeddenin oluşumu şu örneklerle çözümlenir: مَدْ + دَ = مَدَّ (uzattı), كُلْ + لُ = كُلُّ (hepsi/her), ظَنْ + نَ = ظَنَّ (zannetti), صَدْ + دَقَ = صَدَّقَ (doğruladı), يَمُرْ + رُ = يَمُرُّ (geçiyor), نَظْ + ظَمَ = نَظَّمَ (düzenledi), دَلْ + لَ = دَلَّ (gösterdi), أَعَدْ + دَ = أَعَدَّ (hazırladı). Ayrıca شَدَّ، إِنَّ، عَلَّمَ، فَكَّرَ، مُعَلِّمٌ kelimeleri de şeddeli okunuşun sık geçen örnekleridir.
Tenvin (التَّنْوِين): Çift Hareke Türleri ve Yazım Kuralı
Tenvin (التَّنْوِين), isimlerin son harfi üzerine veya altına konulan çift harekedir ve kelimenin sonuna yazıda görünmeyen ancak telaffuzda duyulan sakin bir n (نْ) sesi katar. Üç türü vardır: 1) Tenvînü’l-feth (ـً / ـًا — -en/-an): أَبًا، بَيْتًا، قَوْمًا، جَبَلًا، مَرْحَبًا، أَهْلًا، زَهْرَةً، مُدَرِّسَةً، مَرَّةً; 2) Tenvînü’d-damm (ـٌ — -un/-ün): أَبٌ، بَيْتٌ، دَرْسٌ، قَلَمٌ، دَفْتَرٌ، بِنْتٌ، زَهْرَةٌ، مُدَرِّسَةٌ; 3) Tenvînü’l-kesr (ـٍ — -in/-ın): أَبٍ، بَيْتٍ، خَوْفٍ، نَفْسٍ، زَهْرَةٍ، وَرْدَةٍ، بِخَيْرٍ.
Yazım açısından çok önemli bir kural olarak; tenvînü’l-feth (ـًا) alan kelimelerin sonuna genellikle bir destek elifi (ا) eklenir (أَبٌ ← أَبًا, بَيْتٌ ← بَيْتًا, أَخٌ ← أَخًا). Ancak kelimenin sonunda yuvarlak tâ (tâ-i merbûta) (ة / ـة) varsa destek elifi eklenmez; tenvin doğrudan ة harfinin üzerine yazılır (زَهْرَةً، مُدَرِّسَةً، وَرْدَةً، جَنَّةً، كُرَةً).
Örnekler
Örnek 1Aşağıdaki selamlaşma ve vedalaşma ifadelerine uygun karşılıkları Arapça olarak yazınız: 1. السَّلَامُ عَلَيْكُمْ — 2. صَبَاحُ الْخَيْرِ — 3. أَهْلًا وَسَهْلًا — 4. كَيْفَ حَالُكَ؟ — 5. إِلَى اللِّقَاءِ
Cevabı göster
1. السَّلَامُ عَلَيْكُمْ → وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ 2. صَبَاحُ الْخَيْرِ → صَبَاحُ النُّورِ 3. أَهْلًا وَسَهْلًا → أَهْلًا بِكَ (veya kadına أَهْلًا بِكِ) 4. كَيْفَ حَالُكَ؟ → أَنَا بِخَيْرٍ، الْحَمْدُ لِلَّهِ 5. إِلَى اللِّقَاءِ → فِي أَمَانِ اللَّهِ (veya مَعَ السَّلَامَةِ).
Örnek 2Öğretmen sınıfta Ali’ye “Oku!”, Fâtıma’ya “Oku!”; Muhammed’e “Yaz!”, Meryem’e “Yaz!” demek istiyor. Bu dört cümleyi Arapça olarak karşılaştırınız.
Cevabı göster
• Erkek öğrenciye (müzekker) hitapta fiilin sonu sükûnlu kalır: اِقْرَأْ يَا عَلِيُّ (Oku ey Ali!), يَا مُحَمَّدُ اُكْتُبْ (Ey Muhammed yaz!). • Kız öğrenciye (müennes) hitapta ise fiilin sonuna muhataba yâ’sı (ـي) eklenir: يَا فَاطِمَةُ اِقْرَئِي (Ey Fâtıma oku!), يَا مَرْيَمُ اُكْتُبِي (Ey Meryem yaz!).
Örnek 3Ders kitabının 32. sayfasında yer alan دَخَلَ، ذَهَبَ، وَصَلَ، أَكَلَ kelimelerindeki kırmızı harflerin (د، ذ، و، أ) kendilerinden sonraki harfe bitişmeme sebebini açıklayınız.
Cevabı göster
Arap alfabesindeki 28 harften altısı olan ا، د، ذ، ر، ز، و harfleri kendilerinden önceki harfe sağdan bağlanabilir; fakat kendilerinden sonra gelen harfe soldan bitişmez. Bu nedenle دَخَلَ kelimesinde د’den sonra, ذَهَبَ kelimesinde ذ’den sonra, وَصَلَ kelimesinde و’dan sonra ve أَكَلَ kelimesinde أ’den sonra harfler bitişmeden yazılır.
Örnek 4Ders kitabının 35. sayfasındaki etkinliğe göre aşağıdaki harf dizilerini şedde (ـّ) kullanarak birleştiriniz: 1. مَ + دْ + دَ — 2. كُ + لْ + لُ — 3. صَ + دْ + دَ + قَ — 4. نَ + ظْ + ظَ + مَ
Cevabı göster
İlk harfi sükûnlu, ikinci harfi harekeli olan aynı iki ünsüz tek harfte birleştirilip üzerine şedde ve ikinci harfin harekesi konulur: 1. مَ + دْ + دَ → مَدَّ 2. كُ + لْ + لُ → كُلُّ 3. صَ + دْ + دَ + قَ → صَدَّقَ 4. نَ + ظْ + ظَ + مَ → نَظَّمَ.
Örnek 5Aşağıdaki harfleri birleştirerek sükûnlu kelimeleri oluşturunuz (Sayfa 36): 1. هَـ + لْ — 2. كَـ + يْ + فَ — 3. أَ + يْ + نَ — 4. تَ + حْ + تَ — 5. فَ + وْ + قَ
Cevabı göster
1. هَـ + لْ → هَلْ (-mı/-mi soru edatı) 2. كَـ + يْ + فَ → كَيْفَ (nasıl) 3. أَ + يْ + نَ → أَيْنَ (nerede) 4. تَ + حْ + تَ → تَحْتَ (altında) 5. فَ + وْ + قَ → فَوْقَ (üstünde).
Örnek 6بَيْت (ev) ve زَهْرَة (çiçek) kelimelerini sırasıyla fetha tenvini (تَنْوِينُ الْفَتْح), damme tenvini (تَنْوِينُ الضَّمّ) ve kesra tenvini (تَنْوِينُ الْكَسْر) ile yazınız ve fetha tenvinindeki yazılış farkını açıklayınız.
Cevabı göster
• بَيْت: Fetha tenvini → بَيْتًا | Damme tenvini → بَيْتٌ | Kesra tenvini → بَيْتٍ. • زَهْرَة: Fetha tenvini → زَهْرَةً | Damme tenvini → زَهْرَةٌ | Kesra tenvini → زَهْرَةٍ. Fark: بَيْتًا kelimesi normal bir harfle (ت) bittiği için fetha tenvininde sonuna destek elifi (ا) alır; زَهْرَةً kelimesi ise yuvarlak tâ (ة) ile bittiği için sonuna elif eklenmez.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Sabah vakti arkadaşıyla karşılaşan bir öğrencinin “صَبَاحُ الْخَيْرِ” selamına muhatabı aşağıdakilerden hangisiyle karşılık vermelidir?
Sabah selamı olan صَبَاحُ الْخَيْرِ (Hayırlı sabahlar) ifadesine صَبَاحُ النُّورِ ile karşılık verilir.
2“يَا مَرْيَمُ ............... الدَّرْسَ!” cümlesinde Meryem’e (müennes) “Yaz!” emrini vermek için boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
Meryem müennes (kız öğrenci) olduğu için emir fiilin sonuna muhataba yâ’sı (ـي) eklenmiş biçimi olan اُكْتُبِي (Yaz!) kullanılır.
3Ders kitabının 35. sayfasında yer alan “صَ + دْ + دَ + قَ” harf çözümlemesinin şeddeli (ـّ) doğru yazılışı aşağıdakilerden hangisidir?
Birincisi sükûnlu (دْ), ikincisi fethalı (دَ) iki dal harfi yan yana geldiğinde tek dal yazılıp üzerine şedde ve fetha konur: صَدَّقَ.
4Aşağıdaki kelimelerden hangisinde fetha tenvini (تَنْوِينُ الْفَتْح) kullanılırken kelimenin sonuna elif (ا) eklenmez?
Sonu yuvarlak tâ (ة / ـة) ile biten kelimelerde (مُدَرِّسَةً، زَهْرَةً) fetha tenvini doğrudan ة üzerine yazılır ve sonuna destek elifi eklenmez.
5Aşağıdaki ifadelerin Arapça ses, harf ve selamlaşma kurallarına göre Doğru (D) mi yoksa Yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Arap alfabesindeki ا، د، ذ، ر، ز، و harfleri kendilerinden sonra gelen harfe soldan bitişmez.
Bu altı harf sağdan önceki harfe bağlanabilir ancak kendisinden sonra gelen harfe bitişmez.
- “اِقْرَأْ يَا عَلِيُّ” cümlesinde Ali’ye “Dinle!” yönergesi verilmektedir.
اِقْرَأْ “Oku!” demektir; “Dinle!” yönergesi اِسْتَمِعْ fiiliyle ifade edilir.
- كُلُّ kelimesindeki lâm harfi şeddeli ve dammeli olduğu için aslı كُ + لْ + لُ şeklindedir.
Şeddeli harf, ilki sükûnlu (لْ) ikincisi harekeli (لُ) iki aynı harfin birleşimidir.
- Vedalaşırken kullanılan “إِلَى اللِّقَاءِ” ifadesi “Nasılsın?” anlamına gelir.
إِلَى اللِّقَاءِ “Görüşmek üzere” demektir; “Nasılsın?” sorusu كَيْفَ حَالُكَ؟ ile sorulur.
- دَرْسٌ kelimesinin sonunda damme tenvini (تَنْوِينُ الضَّمّ), خَوْفٍ kelimesinin sonunda ise kesra tenvini (تَنْوِينُ الْكَسْر) vardır.
ـٌ damme tenvini (-un), ـٍ ise kesra tenvini (-in) işaretidir.
- Arap alfabesindeki ا، د، ذ، ر، ز، و harfleri kendilerinden sonra gelen harfe soldan bitişmez.
6Aşağıdaki Arapça ifadeleri Türkçe karşılıkları veya dil bilgisi özellikleriyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri kutudaki uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Arapçada harfin ünlü almadan kendisinden önceki harekeli harfe bağlanarak okunduğunu gösteren (ـْ) işaretine denir.
- Birincisi sükûnlu, ikincisi harekeli aynı iki ünsüzün tek harf yazılıp çift okunmasını sağlayan (ـّ) işaretine adı verilir.
- Kelimenin sonuna yazıda görünmeyen ancak okunuşta duyulan sakin bir 'n' sesi katan çift harekeye denir.
- “أَهْلًا وَسَهْلًا” (Hoş geldiniz) ifadesiyle karşılanan bir kişi muhatabına “أَهْلًا بِكَ” yani diyerek cevap verir.
- Kız öğrenciye “أَعِيدِي” (Tekrar et!) derken emir fiilin sonuna yâ’sı (ـي) eklenir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Sınıfta sabah vakti karşılaşan iki arkadaş (Ahmed ve Hâlid) arasında geçen; 1) Sabah selamı ve karşılığı, 2) Hâl hatır sorma ve cevabı, 3) Vedalaşma ifadelerini içeren kısa bir Arapça diyalog yazınız ve Türkçe anlamını belirtiniz.
1. ipucu: Sabah selamı için صَبَاحُ الْخَيْرِ ve صَبَاحُ النُّورِ kalıplarını kullanınız.
2. ipucu: Hâl hatır sormak için كَيْفَ حَالُكَ؟ ve أَنَا بِخَيْرٍ، الْحَمْدُ لِلَّهِ ifadelerine yer veriniz.
3. ipucu: Vedalaşma bölümünü إِلَى اللِّقَاءِ ve فِي أَمَانِ اللَّهِ ile tamamlayınız.
Cevap: • Ahmed: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، صَبَاحُ الْخَيْرِ يَا خَالِدُ. (Selamün aleyküm, hayırlı sabahlar ey Hâlid.) • Hâlid: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، صَبَاحُ النُّورِ يَا أَحْمَدُ. كَيْفَ حَالُكَ؟ (Ve aleyküm selam, hayırlı sabahlar ey Ahmed. Nasılsın?) • Ahmed: أَنَا بِخَيْرٍ، الْحَمْدُ لِلَّهِ. إِلَى اللِّقَاءِ! (İyiyim, Allah’a hamdolsun. Görüşmek üzere!) • Hâlid: فِي أَمَانِ اللَّهِ! (Allah’a emanet ol!)
Kısaca
- Karşılaşma ve selamlaşmada السَّلَامُ عَلَيْكُمْ → وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ; sabah صَبَاحُ الْخَيْرِ → صَبَاحُ النُّورِ; akşam مَسَاءُ الْخَيْرِ → مَسَاءُ النُّورِ; karşılama أَهْلًا وَسَهْلًا → أَهْلًا بِكَ ifadeleri kullanılır.
- Hâl hatır sormada erkeğe كَيْفَ حَالُكَ؟, kadına كَيْفَ حَالُكِ؟ denir ve أَنَا بِخَيْرٍ، الْحَمْدُ لِلَّهِ ile cevap verilir; ayrılırken إِلَى اللِّقَاءِ → فِي أَمَانِ اللَّهِ veya مَعَ السَّلَامَةِ söylenir.
- Sınıf içi yönergelerde erkeğe hitap edilirken fiilin sonu sükûnlu (اِسْتَمِعْ، أَعِدْ، اِقْرَأْ، اُكْتُبْ، اِجْلِسْ), kadına hitap edilirken sonuna muhataba yâ’sı (ـي) eklenmiş biçimi (اِسْتَمِعِي، أَعِيدِي، اِقْرَئِي، اُكْتُبِي، اِجْلِسِي) kullanılır.
- Arap yazısı sağdan sola yazılır; ب ت ث, ج ح خ, د ذ, ر ز, س ش, ص ض, ط ظ, ع غ, ف ق grupları nokta sayısı ve yeriyle ayırt edilir. ا، د، ذ، ر، ز، و harfleri kendilerinden sonra gelen harfe bitişmez.
- Sükûn (ـْ) harfin ünlü almadan önceki harfe bağlandığını (أَيْ، لَمْ، أَنْ، مِنْ، هَلْ، قِفْ); şedde (ـّ) aynı harfin ilki sükûnlu ikincisi harekeli olarak çift okunduğunu (مَدَّ، شَدَّ، كُلُّ، ظَنَّ، عَلَّمَ) gösterir.
- Tenvin, isimlerin sonuna n sesi katan çift harekedir: tenvînü’l-feth (ـًا: أَبًا، بَيْتًا، مَرْحَبًا، زَهْرَةً), tenvînü’d-damm (ـٌ: أَبٌ، دَرْسٌ، قَلَمٌ) ve tenvînü’l-kesr (ـٍ: أَبٍ، بَيْتٍ، خَوْفٍ).