Eski Çağ Medeniyetlerinde Hukuk: Ekonomi Hukuku, Hitit Veraset Düzeni, Devletlerarası Antlaşmalar, Yunan ve Roma Hukuku, Türk Töresi ve Doğu'da Hukuk Anlayışları

Eski Çağ hukukunu yalnız suç ve ceza olarak düşünmek eksik bir bakış olur. Mezopotamya'daki kanun metinlerinin önemli bir kısmı ekonomik hayatı düzenler. Ur Kralı Ur-Nammu, kanunlarının giriş bölümünde ölçü ve ağırlıkları standartlaştırdığını söyler; çünkü tahılın, gümüşün ve yağın aynı ölçüyle tartılmadığı bir ülkede alışverişte güven kurulamazdı. Bugünkü Bağdat yakınlarında, Tell Harmal kazılarında bulunan ve MÖ 19-18. yüzyıllara tarihlenen Eşnunna Kanunları ise doğrudan bir fiyat listesiyle başlar: Belirli miktarda gümüşe karşılık ne kadar arpa, yağ, yün ya da tuz verileceği yazılıdır. Ardından araba, gemi ve işçi kiralamanın ücretleri sıralanır. Isin Kralı Lipit-İştar'ın MÖ 20. yüzyıla ait kanunları da kiralık öküze verilen zarar ve miras gibi konuları düzenler. Bu metinler, Mezopotamya'da hukukun birikerek gelişen bir gelenek olduğunu ve Hammurabi'nin bu geleneğin devamcısı olduğunu gösterir.

Hammurabi Kanunları da ekonomik düzenlemelerle doludur. Hasatçının, çobanın, kiralık öküzün ve geminin ücretleri belirlenmiştir. Doktor ücretleri bile hastanın toplumsal tabakasına göre değişir: Başarılı bir ameliyat için hür üst tabakadan hasta on şekel gümüş, alt tabakadan hasta beş şekel öderken kölenin sahibi iki şekel öder. Aynı kanunlar mesleki sorumluluk da getirir; hatalı ameliyatla hastanın ölümüne yol açan doktora ağır ceza öngörülmüştür. Faiz konusunda Eşnunna Kanunları ve Eski Babil belgeleri, gümüş borçlarında yüzde 20, tahıl borçlarında yaklaşık yüzde 33 oranında faizin yaygın olduğunu gösterir. Hammurabi Kanunları'nın 48. maddesi ise dikkat çekicidir: Fırtına ya da sel tarlayı yok eder veya kuraklıkta ürün yetişmezse çiftçi o yıl alacaklısına tahıl vermez, borç tabletini yeniler ve o yıl faiz ödemez. Bu hüküm, hukukun doğal felaketler karşısında küçük üreticiyi koruma amacı taşıdığını gösterir.

Borçlar yine de birikebiliyordu. Babil kralları bu durumda mişarum adı verilen adalet fermanları çıkarırdı. Genellikle bir kral tahta çıktığında ya da belirli aralıklarla ilan edilen bu fermanlarla çiftçilerin geçim için aldığı tüketim borçları silinir, borç yüzünden hizmete verilen kişiler serbest bırakılırdı. Günümüze ulaşan en ayrıntılı örnek, MÖ 17. yüzyılda hüküm süren Babil Kralı Ammisaduqa'nın fermanıdır. Dikkat çekici nokta, ticari amaçla verilen yatırım borçlarının genellikle silinmemesidir; böylece hem yoksul korunuyor hem de ticaret sarsılmıyordu. Anadolu'daki Kültepe tabletleri de ticaretin hukukla nasıl güvenceye alındığını gösterir: Sözleşmeler tanıklar önünde yapılır, tarafların mühürleri basılır, metin çoğu zaman bir kil zarfın içine konarak sonradan değiştirilmesi önlenirdi. Bu örneklerden şu çıkarımı yapabiliriz: Hukuk, piyasayı öngörülebilir kılarak ve borç krizlerini dönemsel olarak yumuşatarak toplumsal patlamaları önlemeye çalışmıştır.

Hitit Kanunları yaklaşık 200 maddeden oluşur ve iki büyük tablete yazılmıştır. Hititler bu tabletleri ilk kelimelerine göre adlandırmıştır: Birinci tablet 'Eğer bir adam...', ikinci tablet 'Eğer bir bağ...' diye başlar. Birinci maddeye göre kavga sırasında öfkeyle birini öldüren kişi, ölüyü gömmek ve ailesine dört kişi vermekle yükümlüdür; bu, ölümün bile çoğu zaman tazminatla karşılandığını gösterir. Kanunlar tarla, bağ, hayvan, ücret, kira, evlilik ve kaçak köleler gibi konuları ele alır. Hattuşa'da aynı kanunların farklı dönemlerde yeniden yazılmış kopyalarının bulunması, metnin bir kez yazılıp unutulmadığını, yüzyıllar boyunca kopyalanıp güncellendiğini düşündürür. Bu, kanunların sadece bir anı taşı değil, kullanılan bir başvuru metni olduğuna dair önemli bir ipucudur.

Hitit tarihinin en önemli hukuki belgelerinden biri Telipinu Fermanı'dır (MÖ 16. yüzyıl sonu). Ferman, önceki dönemin acı tecrübesini anlatarak başlar: Babil'i alan güçlü kral I. Murşili, akrabası Hantili tarafından öldürülmüş; ardından gelen yıllarda kral ailesi içinde suikastler ve taht kavgaları birbirini izlemiş, devlet zayıflamıştı. Telipinu bu kargaşaya hukuki bir çözüm getirdi ve tahta geçiş sırasını belirledi: Kral, birinci derecedeki eşinden olan bir prens olmalıydı; böyle bir oğul yoksa ikinci derecedeki eşin oğlu, hiç erkek evlat yoksa birinci derecedeki prensesin kocası tahta geçecekti. Böylece taht, en güçlü olanın değil kuralın gösterdiği kişinin hakkı haline getirildi.

Ferman bir adım daha ileri gider: Kral ailesinden biri cinayet işlerse onu kral tek başına değil Pankuş meclisi yargılayacaktı. Daha da önemlisi, suç işleyen prens yalnız kendisi cezalandırılacak, evine, çocuklarına ve malına dokunulmayacaktı. Bu ilke, suçun yalnız suçluya ait olduğu, yani cezanın şahsiliği düşüncesinin erken bir örneğidir ve intikamın aileye yayılmasını önler. Hitit yönetim metinleri de adalete büyük önem verir: Sınır bölgelerindeki yöneticilere verilen talimatlarda davaların doğru biçimde görülmesi, hâkimin kardeşini, eşini ya da dostunu kayırmaması istenir. Kraliçenin de hukuki rolü vardı; III. Hattuşili'nin eşi Puduhepa davalara bakmış ve devlet yazışmalarında söz sahibi olmuştur. Bu bilgilerden şu çıkarım yapılabilir: Hititlerde hukuk, sıradan anlaşmazlıkların yanında devletin en tepesindeki güç mücadelesini de kurala bağlayarak siyasi istikrar sağlamaya çalışmıştır.

Hukuk yalnız bir ülkenin içini değil, devletler arasındaki ilişkileri de düzenledi. Bilinen en eski örneklerden biri, Sümer şehir devletleri Lagaş ile Umma arasındaki uzun süreli sınır ve su anlaşmazlığıdır. Lagaş Kralı Eannatum'un MÖ 25. yüzyıla tarihlenen ve bugün Louvre Müzesi'nde bulunan Akbabalar Steli, Umma'ya karşı kazanılan zaferi ve yenilen tarafın sınırı ihlal etmeyeceğine dair tanrılar adına yemin ettirildiğini anlatır. Sınırlar taş dikilerek işaretlenmiş, yeminin bozulması tanrılara karşı işlenmiş bir suç sayılmıştır. Bu örnek, devletlerarası düzenin henüz bir mahkemeye değil, yemin ve tanrısal yaptırım inancına dayandığını gösterir.

Eski Çağ'ın en gelişmiş antlaşma geleneği Hititlere aittir. Hititler iki tür antlaşma yapardı: Eşit güçteki 'büyük krallar' arasında imzalanan parite antlaşmaları ve Hitit kralının kendisine bağlı küçük krallıklarla yaptığı vasallık antlaşmaları. Vasallık antlaşmalarının belirli bir düzeni vardı: Büyük kralın unvanlarıyla başlayan giriş, iki ülke arasındaki geçmiş ilişkileri ve kralın iyiliklerini anlatan tarihçe, askerî yardım ve kaçakların iadesi gibi şartlar, nüshanın nerede saklanacağı, iki ülkenin tanrılarının tanık olarak sayılması ve antlaşmayı bozanlara lanet, uyanlara kutsama. Batı Anadolu'daki Wilusa'nın kralı Alakşandu ile II. Muvatalli arasında yapılan antlaşmada metnin yılda üç kez vasal kralın önünde okunması istenir. Bu hüküm, hukukun düzenli tekrarla akılda tutulmaya çalışıldığını gösterir.

MÖ 14. yüzyıldan kalan Amarna mektupları, Mısır'daki Tell el-Amarna'da bulunmuş yüzlerce kil tabletten oluşur. Mısır firavunlarına Babil, Mitanni, Hitit ve Asur krallarından gelen bu mektupların çoğu, dönemin ortak diplomasi dili olan Akadca ile yazılmıştır. Büyük krallar birbirine 'kardeşim' diye hitap eder, hediye ve evlilik yoluyla ilişki kurar, elçilerinin güvenliğini ister. Bu gelenek, MÖ 13. yüzyılda II. Ramses ile III. Hattuşili arasında imzalanan Kadeş Antlaşması'nda doruğa ulaştı. Hitit tarafının metni Akadca olarak gümüş bir tablete yazılıp Mısır'a gönderilmiş, Mısır tarafı ise metnin kendi versiyonunu Karnak gibi tapınakların duvarlarına kazıtmıştır. Antlaşma, iki tarafın birbirine saldırmamasını, dış saldırıya karşı yardımlaşmasını, kaçakların iadesini ve Hitit tahtına meşru varisin geçmesinin desteklenmesini öngörür. Bu hükümler, uzun bir savaşın ardından barışın hukuk yoluyla kalıcı hale getirilmeye çalışıldığını gösterir.

Yunan dünyasında tek bir devlet ve tek bir hukuk yoktu; her polis kendi yasalarını yaptı. Yunanlılar yasaya nomos diyor ve yasanın yurttaşların ortak düzeni olduğunu düşünüyordu. Sparta bu konuda ilginç bir örnektir. Spartalılar yasalarını efsanevi kanun koyucu Likurgos'a bağlardı. Roma döneminde yaşamış yazar Plutarkhos'a göre Likurgos yasaların yazıya geçirilmesini yasaklamış, onların çocukluktan başlayan sıkı eğitimle (agoge) yurttaşların zihnine yerleşmesini istemişti. Sparta'da iki kral bulunur, yaşlılar meclisi gerusia ile halk meclisi apella karar süreçlerine katılır, her yıl seçilen beş efor ise kralları bile denetleyebilirdi. Ancak Plutarkhos, Likurgos'tan yüzyıllar sonra yazmıştır; Likurgos'un gerçekten yaşayıp yaşamadığı bile tartışmalıdır. Bu nedenle Sparta hukukuna dair anlatımlarda efsane ile gerçeği ayırmaya özen göstermeliyiz.

Atina, hukuku demokrasiyi korumanın aracı olarak kullandı. MÖ 508/507'de Kleisthenes'in reformlarıyla güçlenen demokraside ostrakizm adı verilen bir uygulama vardı: Yurttaşlar, tiranlığa yöneldiğinden şüphelendikleri kişinin adını çanak çömlek parçalarına yazar; yeterli oy (yaygın görüşe göre en az 6000) toplandığında en çok oy alan kişi on yıl süreyle şehirden uzaklaştırılırdı. Bu bir ceza değil önlemdi; uzaklaştırılanın malına ve yurttaşlığına dokunulmazdı. Atina'da ayrıca yasaya aykırı öneri davası (graphe paranomon) bulunuyordu: Halk Meclisi'ne yürürlükteki yasalara aykırı bir öneri getiren kişi mahkemeye verilebilirdi. Bu uygulama, meclis çoğunluğunun bile yasalarla sınırlandırılmak istendiğini gösterir. Ancak sistemin sınırları da vardı: MÖ 399'da filozof Sokrates, gençleri yoldan çıkarmak ve şehrin tanrılarını tanımamakla suçlanarak 501 kişilik bir jüri önünde yargılandı ve ölüme mahkûm edildi. Öğrencisi Platon'un anlatımına göre Sokrates, kaçma imkânı olduğu halde yasalara bağlılığı gerekçesiyle kaçmayı reddetmiştir.

Girit adasındaki Gortyn şehrinde MÖ 5. yüzyıla tarihlenen ve büyük bir taş duvara on iki sütun halinde kazınmış Gortyn Kanunları, Yunan dünyasından günümüze ulaşan en uzun hukuk yazıtıdır. Metin, bir satırı soldan sağa, sonrakini sağdan sola okunan, tarlayı süren öküzün yoluna benzetildiği için boustrophedon denilen bir düzenle yazılmıştır. Kanunlar özellikle aile, evlilik, boşanma, miras, evlat edinme ve köleler üzerinde durur. Kadınların kendi mallarına sahip olabildiği, boşanmada kendi getirdiği malı geri alabildiği görülür; babadan kalan mirasın tek varisi olan kızların kiminle evleneceği ayrıntılı kurallara bağlanmıştır. Köleler evlenebilir, fakat suç ve cezalarda hür kişilerle aynı haklara sahip değildir. Kanunlar hâkimin hangi durumlarda tanıklara uyacağını, hangi durumlarda yemin ederek kendi kanaatine göre karar vereceğini de belirler. Bu üç örnekten şu çıkarımı yapabiliriz: Yunan dünyasında hukuk, polisten polise farklılaşsa da yurttaş topluluğunun ortak düzenini korumayı ve yöneticilerin gücünü sınırlamayı amaçlamıştır.

Roma hukuku MÖ 451-450'de hazırlanan On İki Levha ile yazılı bir temele kavuştu; ama asıl gücünü değişen ihtiyaçlara uyum sağlayabilmesinden aldı. Her yıl göreve başlayan praetor, bir ferman (edictum) yayımlayarak o yıl hangi durumlarda dava açılabileceğini ve davaları nasıl yürüteceğini ilan ederdi. Başarılı bulunan hükümler sonraki praetorlarca tekrarlanır, böylece hukuk yeni bir yasa çıkarılmadan da gelişirdi. Roma'nın ticari ilişkileri Akdeniz'e yayılınca MÖ 242'de yabancılarla ilgili davalara bakmak üzere ayrı bir praetor görevlendirildi. Bu davalarda Roma'ya özgü katı kurallar yerine, farklı halkların ortak kabul edebileceği ilkelerden oluşan jus gentium gelişti. Böylece bir Mısırlı tüccar ile Romalı bir yurttaş arasındaki anlaşmazlık da hukuk yoluyla çözülebilir hale geldi.

Roma'da hukuk zamanla bir uzmanlık alanına dönüştü. Hukukçular (jurist) davalara danışmanlık yapar, kuralları yorumlar ve eserler yazarlardı. MS 2. yüzyılda yaşamış Gaius, hukuk öğretimi için yazdığı eserde hukuku kişiler, şeyler (mallar) ve davalar olarak üç bölüme ayırmıştır; bu ayrım yüzyıllar boyunca hukuk eğitimini etkiledi. MS 3. yüzyıl hukukçusu Ulpianus adaleti 'herkese hakkını vermek için sürekli ve kalıcı irade' olarak tanımlamıştır. Romalı hukukçuların eserlerinde ispat yükünün iddia edene düştüğü gibi bugün de kullanılan ilkeler yer alır. Mahkemelerde hatipler ve avukatlar görev yapardı: MÖ 70'te Cicero, Sicilya halkı adına bu eyaletin eski valisi Verres'e karşı yolsuzluk davası açmış ve Verres sonuç beklenmeden sürgüne gitmiştir. Bu dava, Roma hukukunun eyalet halkına bile güçlü yöneticilere karşı hak arama imkânı tanıyabildiğini gösterir; ancak bu imkânın her zaman kullanılabildiğini söylemek zordur.

Roma'nın büyümesiyle vatandaşlık meselesi de hukukun konusu oldu. MÖ 90-89'da müttefik savaşının ardından İtalya'daki halklara Roma vatandaşlığı verildi. MS 212'de İmparator Caracalla'nın çıkardığı ve Constitutio Antoniniana diye bilinen düzenlemeyle imparatorluktaki hür halkın hemen tamamı Roma vatandaşı oldu. Böylece farklı dillerden ve inançlardan milyonlarca insan aynı hukukun koruması altına girdi. Romalı tarihçi Cassius Dio ise bu kararın asıl amacının vergi gelirlerini artırmak olduğunu yazar; ancak Dio'nun Caracalla'yı sevmediği bilindiği için bu yorumu temkinle değerlendirmek gerekir. Roma hukukunun mirası Eski Çağ'la sınırlı kalmadı: MS 529-534 yıllarında Doğu Roma İmparatoru Jüstinyen döneminde Roma hukuku büyük bir derlemede toplandı. Bu derleme, Avrupa'daki pek çok medeni hukukun temeli oldu. 1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu'nun alındığı İsviçre Medeni Kanunu da bu geleneğin içinde gelişmiştir.

Türk toplumlarında hukukun temeli yazılı bir kanun değil, töreydi. Töre, topluluğun yüzyıllar içinde oluşan ortak vicdanından doğan, kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan kurallar bütünüdür. Kağanın yönetme yetkisi, Tanrı tarafından verildiğine inanılan kut ile açıklanırdı; ancak kutu taşıyan kağan da töreye uymak zorundaydı. Töreye aykırı davranan bir hükümdarın kutunu kaybedeceğine inanılması, yöneticinin gücü üzerinde manevi bir denetim oluşturuyordu. Töreye dair önemli kararlar ve yeni düzenlemeler, boy beylerinin katıldığı kurultayda görüşülürdü. Çin tarih kayıtları Asya Hunları hakkında şunları aktarır: Kılıcını kınından çeken ölümle cezalandırılır, hırsızlık yapanın ailesinin malına el konulur, hapis on günü geçmez ve ülkede hapiste bulunan kişi sayısı birkaçı aşmaz. Çinli yazarlar bu düzeni yabancı bir toplum olarak dışarıdan anlatsa da, kayıtlar Hunlarda hızlı, sert ve belirli kurallara dayanan bir düzenin varlığını gösterir. Daha sonraki dönemde dikilen Orhun Yazıtları'nda 'il' (devlet) ve 'töre' kavramlarının sık sık birlikte anılması da bu geleneğin sürekliliğini kanıtlar.

Pers İmparatorluğu çok farklı halkları yönetiyordu ve hukuk anlayışı bu çeşitliliğe göre şekillendi. Pers kralları kendi buyruklarına data (kral yasası) diyor, yazıtlarında doğruluğu yüceltip yalanı kötülüyordu. Bununla birlikte eyaletlerde halkların kendi yerel hukuklarının yaşamasına izin verildi. Mısır'dan kalan demotik yazılı bir kaynağa göre I. Dara, Mısır'ın eski yasalarının bilginlerce derlenip yazıya geçirilmesini istemiştir. Bu yaklaşım, geniş bir imparatorlukta düzenin tek tip kurallarla değil, merkezin üst otoritesi ile yerel geleneklerin uzlaşmasıyla sağlanabileceğini gösterir. Çin'de ise hukukun yeri büyük bir felsefi tartışmanın konusu oldu. MÖ 551-479 yılları arasında yaşadığı kabul edilen Konfüçyüs'e göre halk yalnız yasa ve cezayla yönetilirse cezadan kaçar ama utanç duymaz; erdem ve görgü kurallarıyla yönetilirse utanç duyar ve kendiliğinden iyiye yönelir. Buna karşılık Legalizm denilen düşünce akımı, düzenin ancak herkese aynı biçimde uygulanan açık yasalar ve ağır cezalarla sağlanabileceğini savundu. MÖ 4. yüzyılda devlet adamı Şang Yang'ın Qin devletinde yaptığı reformlar ve MÖ 221'de Çin'i birleştiren Qin hanedanının uygulamaları bu anlayışa dayanır. Qin'in kısa süre sonra yıkılmasından sonra gelen Han hanedanı, yasalarla Konfüçyüsçü ahlakı birleştiren bir yol izlemiştir.

Bu hafta incelediğimiz bütün örnekleri bir araya getirdiğimizde Eski Çağ'da hukukun toplumsal düzeni dört farklı alanda sağladığı çıkarımını yapabiliriz. Ekonomik alanda ölçü, fiyat, faiz ve borç düzenlemeleriyle piyasayı güvenilir kıldı ve borç krizlerini yumuşattı. Siyasi alanda Telipinu Fermanı ve Türk töresi örneklerinde olduğu gibi hükümdarlığın kurallarını belirledi, yöneticinin gücünü sınırladı. Devletlerarası alanda antlaşmalar ve diplomasi kurallarıyla savaşların yerine barışın kalıcı hale getirilmesine çalıştı. Yurttaşlık alanında Atina'nın denetim araçları ve Roma'nın vatandaşlık düzenlemeleri, toplumun geniş kesimlerini ortak bir hukukun parçası yaptı. Bununla birlikte hukuk her zaman adalet getirmedi: Köleler ve alt tabakalar çoğu zaman eşit korunmadı, çoğunluk Sokrates davasında olduğu gibi yanılabildi, kanunlar kralların meşruiyetini süsleyen siyasi mesajlar da taşıdı. Çin'deki tartışma ise bize önemli bir soru bırakır: Toplumsal düzen yalnız hukukla mı, yoksa hukuk ile ahlakın birlikteliğiyle mi sağlanır?