1789-1908 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Meydana Gelen Siyasi, Askerî ve İdari Gelişmeler: II. Abdülhamid Dönemi (1876-1908)

1875 yazında Hersek’te ağır vergi yükü ve kötü hasat yüzünden başlayan köylü isyanı kısa sürede Bosna’ya yayıldı. Nisan 1876’da Bulgar komitelerinin hazırladığı Bulgar isyanı çıktı; isyanın bastırılması sırasında yaşanan olaylar Avrupa basınında abartılı biçimde ‘Bulgar vahşeti’ olarak işlendi ve İngiliz kamuoyu Osmanlı’ya karşı döndü. Mayıs 1876’da Selanik’te Fransız ve Alman konsoloslarının bir kalabalık tarafından öldürülmesi, büyük devletlerin müdahale isteğini artırdı. Bu dış baskı ortamında İstanbul’da da büyük bir iç bunalım yaşandı: 30 Mayıs 1876’da Abdülaziz tahttan indirildi, yerine geçen V. Murad’ın sağlık durumu bozulunca o da üç ay sonra tahttan uzaklaştırıldı ve 31 Ağustos 1876’da II. Abdülhamid padişah oldu. Bir yıl içinde üç padişahın tahtta görülmesi, devlet otoritesinin ne kadar sarsıldığını gösteriyordu.

Haziran-Temmuz 1876’da Rusya’nın desteğine güvenen Sırbistan ve Karadağ Osmanlı’ya savaş açtı. Osmanlı ordusu Sırp cephesinde üstünlük sağladı; fakat Rusya’nın verdiği ültimatom üzerine ateşkes yapılmak zorunda kalındı. Balkan sorununu görüşmek üzere büyük devletlerin temsilcileri Aralık 1876’da İstanbul’da Tersane Konferansı’nı topladı. Konferans, Bosna-Hersek ve Bulgar bölgeleri için büyük devletlerin denetiminde geniş özerklik istiyordu. Konferansın açıldığı gün, 23 Aralık 1876’da Kanun-ı Esasi ilan edildi ve Osmanlı temsilcisi, artık bütün tebaaya anayasal haklar tanındığı için ayrı düzenlemelere gerek kalmadığını açıkladı. Büyük devletler bu tutumu yeterli bulmadı; konferans sonuçsuz dağıldı, Mart 1877’de hazırlanan Londra Protokolü de Osmanlı tarafından reddedildi.

Bu bunalımın yönetim yapısına etkisi çok yönlü oldu. Bir yandan anayasa ve Meclis-i Mebusan ile katılımcı bir yönetim denendi; öte yandan Kanun-ı Esasi’ye konan bir hükümle padişaha tanınan sürgün yetkisi kullanılarak anayasanın mimarı Mithat Paşa Şubat 1877’de sürgüne gönderildi. Bu karar, yeni padişahın güç dengesini kendi lehine çevirme kararlılığını gösteriyordu. Toplumda ise Balkanlarda yaşanan çatışmalar Müslüman ve Hristiyan halklar arasındaki güveni sarstı, ilk göç dalgalarını başlattı. Diplomatik açıdan en önemli sonuç, Kırım Savaşı’nda Osmanlı’nın yanında yer alan İngiltere’nin kamuoyu baskısı yüzünden bu kez tarafsız kalmasıydı; Rusya bu yalnızlıktan yararlanarak 24 Nisan 1877’de savaş ilan etti.

Rumi takvimde 1293 yılına denk geldiği için 93 Harbi adıyla anılan 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı iki cephede yürüdü. Rumeli’de Romanya’nın da katıldığı Rus ordusu Tuna’yı geçti; Gazi Osman Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri Plevne’de aylarca süren bir savunma yaptı ve Rus ilerleyişini geciktirdi. Ancak kuşatma altındaki Plevne 10 Aralık 1877’de düştü; Balkan dağlarındaki Şıpka geçidinin de aşılmasıyla Ruslar Edirne’yi aldı ve İstanbul’un kapısındaki Yeşilköy (Ayastefanos)’e kadar geldi. Kafkas cephesinde Gazi Ahmed Muhtar Paşa başarılı savunmalar yaptıysa da Kars Kasım 1877’de düştü; aynı ay Erzurum’daki Aziziye tabyalarında askerle birlikte halkın da katıldığı savunma (Nene Hatun’un adıyla hatırlanır) sembol hâline geldi.

31 Ocak 1878’de Edirne Mütarekesi imzalandı ve 3 Mart 1878’de Ayastefanos Antlaşması yapıldı. Bu antlaşmayla Ege Denizi’ne kadar uzanan, Rus etkisindeki bir Büyük Bulgaristan prensliği kuruluyor; Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oluyor; Kars, Ardahan, Batum ve Doğubayazıt Rusya’ya bırakılıyor; Bosna-Hersek’te ve Ermenilerin yaşadığı bölgelerde ıslahat yapılması kararlaştırılıyordu. Rusya’nın Balkanlarda bu kadar güçlenmesi İngiltere ve Avusturya-Macaristan’ı harekete geçirdi. İngiltere, 4 Haziran 1878 Kıbrıs Sözleşmesi ile Rusya’ya karşı Osmanlı’yı destekleme sözü karşılığında Kıbrıs’ın yönetimini geçici olarak üstlendi. Ardından Almanya’nın başbakanı Bismarck’ın ev sahipliğinde toplanan kongre sonunda 13 Temmuz 1878’de Berlin Antlaşması imzalandı.

Berlin Antlaşması’na göre Büyük Bulgaristan üçe bölündü: Osmanlı’ya bağlı özerk Bulgaristan Prensliği, Hristiyan bir valinin yöneteceği özerk Doğu Rumeli ve doğrudan Osmanlı yönetimine bırakılan Makedonya. Sırbistan, Karadağ ve Romanya’nın bağımsızlığı tanındı; Bosna-Hersek’in yönetimi Avusturya-Macaristan’a verildi; Kars, Ardahan ve Batum Rusya’da kaldı, Doğubayazıt Osmanlı’ya iade edildi; Ermenilerin yaşadığı bölgelerde yapılacak ıslahat 61. madde ile büyük devletlerin denetimine bağlandı. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti Balkanlardaki topraklarının önemli bir bölümünü kaybetti ve Paris’te verilen toprak bütünlüğü güvencesinin anlamsız olduğu görüldü. Toplum yapısı açısından sonuçlar daha da derindi: Savaş sırasında ve sonrasında Rumeli ve Kafkasya’dan yüz binlerce Müslüman göçmen Anadolu’ya ve İstanbul’a sığındı. Osmanlı nüfusunda Müslümanların oranı belirgin biçimde arttı, Anadolu devletin çekirdeği hâline geldi. II. Abdülhamid de savaş ortamını gerekçe göstererek Şubat 1878’de Meclis-i Mebusan’ı kapattı; meşrutiyet otuz yıl askıya alındı.

Berlin Antlaşması Osmanlı’nın kayıplarını durdurmadı; tersine, büyük devletler antlaşmanın yarattığı ortamı kendi çıkarları için kullandı. Berlin’de Yunanistan lehine sınır düzeltmesi önerilmişti; uzun görüşmelerin ardından 1881’de Teselya ve Narda çevresi Yunanistan’a bırakıldı. Aynı yıl Fransa, Cezayir sınırındaki aşiret saldırılarını bahane ederek Tunus’a asker çıkardı ve Bardo Antlaşması ile bölgeyi himayesine aldı. Osmanlı Devleti protesto etmekten öteye geçemedi; çünkü Tunus’a ulaşacak ne donanma gücü ne de onu destekleyecek bir müttefik vardı.

En büyük kırılmalardan biri Mısır’da yaşandı. Mısır’ın borçları nedeniyle İngiltere ve Fransa ülkenin maliyesini denetim altına almıştı. Bu yabancı denetime karşı Urabi Paşa önderliğinde bir hareket ortaya çıkınca İngiltere 1882’de İskenderiye’yi bombaladı ve Tel-el-Kebir’de Urabi kuvvetlerini yenerek Mısır’ı işgal etti. Mısır kâğıt üzerinde Osmanlı’ya bağlı kalsa da fiilen İngiliz yönetimine girdi; bu olay, Kıbrıs Sözleşmesi’nde dost görünen İngiltere’nin artık Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü korumadığını açıkça gösterdi. 1885’te ise Doğu Rumeli’de çıkan bir ayaklanma sonucu bölge Bulgaristan Prensliği’ne katıldı. Osmanlı askerî müdahale yerine diplomasiyi seçti; 1886 Tophane Antlaşması ile Bulgar prensinin Doğu Rumeli valisi olması kabul edildi ve bölge fiilen kaybedildi.

Girit’te ise Yunanistan’a katılmak isteyen grupların çıkardığı isyanlar 1897’de Osmanlı-Yunan Savaşı’na dönüştü. Ethem Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Teselya’da ilerledi ve Dömeke’de kesin bir zafer kazandı. Ancak büyük devletler müdahale etti: Yunanistan’dan savaş tazminatı alındı, sınırda küçük düzeltmeler yapıldı; buna karşılık Girit özerk bir yönetime kavuşturuldu ve 1898’de Yunan kralının oğlu Prens Yorgi adaya yüksek komiser olarak getirildi. Böylece ‘savaşta kazanılan, masada kaybedilen’ bir sonuç ortaya çıktı. 1908 sonbaharında ise Avusturya-Macaristan Bosna-Hersek’i ilhak etti, Bulgaristan da bağımsızlığını ilan etti. Bu kayıplar yönetimi daha savunmacı ve kuşkucu bir tutuma itti; toplumda ise kaybedilen bölgelerden gelen göçmenler, devleti kurtarma tartışmalarına yeni bir duygusal yoğunluk kattı.

93 Harbi’nin acı tecrübesinden sonra II. Abdülhamid’in temel ilkesi, devleti yeni bir büyük savaşa sokmamak oldu. Bunun için büyük devletler arasındaki rekabetten yararlanan bir denge politikası izledi: Bir devletin baskısına karşı diğerinin çıkarlarını öne sürmek, verilen sözleri uzun görüşmelerle oyalamak ve doğrudan çatışmadan kaçınmak bu politikanın araçlarıydı. Mısır’ın işgali İngiltere ile ilişkileri soğutunca padişah, Osmanlı toprakları üzerinde doğrudan sömürge emeli olmadığını düşündüğü Almanya’ya yaklaştı. Kaiser II. Wilhelm 1889 ve 1898’de Osmanlı ülkesini ziyaret etti; Alman şirketleri Anadolu demiryollarının yapımını üstlendi ve 1903’te Bağdat Demiryolu imtiyazını aldı. Bu yakınlaşma ilerleyen yıllarda Osmanlı’nın Almanya ile ittifakına giden yolu açacaktı.

Dış politikanın ikinci ayağı İslam Birliği (İttihad-ı İslam) siyasetiydi. Kayıplar sonucunda nüfusun büyük çoğunluğu Müslüman hâle gelmişti; padişah ‘halife’ sıfatını öne çıkararak hem Osmanlı Müslümanlarını devlete bağlamak hem de İngiltere, Fransa ve Rusya’nın yönetimindeki Müslüman halklar üzerinden bu devletlere karşı bir baskı aracı oluşturmak istedi. Bu siyasetin en somut eseri, dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların bağışlarıyla da finanse edilen Hicaz Demiryolu oldu. 1900’de başlayan ve 1908’de Medine’ye ulaşan demiryolu hac yolculuğunu kolaylaştırdı, aynı zamanda Arabistan’a asker sevkini hızlandırarak merkezin bu bölgedeki gücünü artırdı.

Bu dönemde iki yeni mesele dış müdahalenin başlıca alanı oldu. Ermeni meselesi, Berlin’in 61. maddesiyle uluslararası bir konu hâline gelmişti. 1887’de Cenevre’de Hınçak, 1890’da Tiflis’te Taşnaksutyun komiteleri kuruldu; Sason (1894) gibi bölgelerde silahlı olaylar çıktı, 1896’da İstanbul’da Osmanlı Bankası baskını yapıldı, 1905’te ise padişaha Cuma selamlığı sırasında bombalı suikast girişiminde bulunuldu. Makedonya meselesinde ise Bulgar, Sırp ve Yunan çeteleri bölgeyi kendi devletlerine katmak için birbirleriyle ve Osmanlı güçleriyle çatışıyordu. Osmanlı 1902’de Rumeli Umum Müfettişliği’ni kurdu; ancak 1903’te Avusturya ve Rusya’nın hazırladığı Mürzsteg programıyla bölgenin jandarmasında yabancı subaylar görev almaya başladı. Haziran 1908’de İngiltere ve Rusya hükümdarlarının Reval’de görüşmesi, Makedonya’nın elden çıkacağı kaygısını doruğa taşıdı. Bu iki mesele, devletin kendi tebaasıyla ilişkisinin bile uluslararası denetim konusu olabildiğini gösterdi ve yönetimin güvenlik merkezli tutumunu sertleştirdi.

93 Harbi’ndeki yenilgi, Osmanlı ordusunun komuta, eğitim ve seferberlik alanlarında ciddi eksikleri olduğunu ortaya koydu. II. Abdülhamid ordunun yeniden düzenlenmesi için 1870-1871’de Fransa’yı yenen Prusya-Alman ordusunu örnek aldı ve Almanya’dan askerî danışmanlar istedi. 1880’lerin başında gelen Alman subayları arasında en etkilisi, 1883’ten 1895’e kadar Osmanlı hizmetinde kalan Colmar von der Goltz oldu. Goltz, Mekteb-i Harbiye’nin ders programlarını yeniledi, kurmay subay yetiştirme sistemini geliştirdi, seferberlik planlarının hazırlanmasına katkıda bulundu ve yedek kuvvetlerin düzenlenmesi üzerinde çalıştı. Alman yapımı tüfek ve topların alınması da bu iş birliğinin parçasıydı.

Askerî yapılanmanın bir başka yönü, sınır bölgelerinde aşiretlerin devlet düzenine bağlanmasıydı. 1891’de Doğu Anadolu’daki aşiretlerden Hamidiye Hafif Süvari Alayları kuruldu. Rus ordusundaki Kazak birliklerinden esinlenen bu alaylarla Rus sınırının güvenliğini sağlamak, Ermeni komitelerinin silahlı faaliyetlerine karşı bölgede güç bulundurmak ve aşiretleri devlete bağlamak amaçlanıyordu. Aşiret ileri gelenlerinin çocuklarını devlet terbiyesiyle yetiştirmek için İstanbul’da 1892’de Aşiret Mekteb-i Hümayunu açıldı. Bu uygulamalar aşiretleri merkezle bütünleştirmeye yardım etti; ancak bazı alayların yerel çatışmalarda keyfî davranması bölgedeki toplumsal gerilimleri artırdı.

Buna karşılık donanma bu dönemde geri planda kaldı. Abdülaziz döneminde güçlendirilen zırhlıların büyük bölümü Haliç’te bekletildi; yeni gemi alımları sınırlı tutuldu. Bunun nedenleri arasında mali sıkıntılar, karadan gelen tehditlerin öncelikli görülmesi ve 1876’da padişahın tahttan indirilmesinde donanmanın da rol oynamasının yarattığı güvensizlik sayılır. Yeniden yapılanan ordunun gücü 1897’de Yunanistan karşısında kazanılan zaferle görüldü. En uzun vadeli sonuç ise askerî okulların yaygınlaşmasıydı: İstanbul’un yanı sıra pek çok şehirde açılan askerî rüştiye ve idadiler, Harbiye’ye öğrenci yetiştirdi. Bu okullarda yetişen, Avrupa’daki gelişmeleri takip eden ‘mektepli’ subaylar ile alaydan yetişme subaylar arasında görüş farkları belirdi; mektepli subayların bir kısmı, padişahın yönetim tarzına karşı örgütlenen muhalefetin çekirdeğini oluşturdu.

Meclis-i Mebusan’ın kapatılmasından sonra devlet yönetiminin merkezi Babıali’den Yıldız Sarayı’na kaydı. Tanzimat döneminde güçlenen sadrazam ve bürokratların ağırlığı azaldı; önemli kararlar padişahın çevresindeki mabeyin (saray kalemi) aracılığıyla alınmaya başlandı. Bu yönetim tarzının en önemli aracı telgraf oldu: Ülkenin her köşesine uzanan telgraf hatları sayesinde valilerle doğrudan haberleşiliyor, taşradaki gelişmeler saatler içinde saraya ulaşıyordu. Bunun yanında jurnal adı verilen ihbar raporları, gizli polis ağı ve sıkı basın sansürü ile muhalefet denetim altında tutuldu. Bu dönem merkezî otoritenin Osmanlı tarihinde en güçlü olduğu dönemlerden biri oldu; ancak siyasi katılımın kısıtlanması aydınlar arasında derin bir hoşnutsuzluk yarattı.

Mali alanda en kritik adım, Ramazan Kararnamesi’nden sonra alacaklılarla yapılan görüşmelerin sonucuydu. 20 Aralık 1881’de çıkarılan Muharrem Kararnamesi ile borçların miktarı ve faizi indirildi; buna karşılık borçların ödenmesi için Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu. Yönetim kurulunda alacaklı devletlerin temsilcilerinin bulunduğu bu idare tuz, tütün, ipek, damga, alkollü içki ve balık gibi gelirleri doğrudan toplamaya başladı. 1883’te tütün tekeli de yabancı sermayeli Reji Şirketi’ne verildi. Böylece devlet, kendi topraklarında bazı vergileri toplama yetkisini yabancı bir kuruma bıraktı; bu durum mali bağımsızlığın ciddi biçimde zedelenmesi anlamına geliyordu. Öte yandan bu dönemde yeni büyük borçlanmalardan kaçınıldı, bütçede tasarrufa önem verildi.

Yönetim merkeziyetçiyken, eğitim alanında geniş bir yayılma yaşandı. Kaza merkezlerinde rüştiyeler, vilayet merkezlerinde idadiler açıldı; Mekteb-i Mülkiye yeniden düzenlendi, Mekteb-i Hukuk (1880) kuruldu ve 1900’de Darülfünun-ı Şahane öğretime başladı. Devlet, sadık memur ve subay yetiştirmek için açtığı bu okullarda aynı zamanda Avrupa’daki fikirlerle tanışan yeni bir kuşak yetiştirdi. 1889’da Askerî Tıbbiye öğrencileri tarafından kurulan İttihad-ı Osmani Cemiyeti, zamanla İttihat ve Terakki adını aldı; muhalefetin önemli bölümü yurt dışında, özellikle Paris’te ve Cenevre’de örgütlendi. 1906’da Selanik’te kurulan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’nin İttihat ve Terakki ile birleşmesiyle hareket Makedonya’daki subaylar arasında güçlendi. Reval görüşmesinin yarattığı kaygı ortamında Temmuz 1908’de Niyazi Bey’in Resne’de, ardından Enver Bey’in dağa çıkmasıyla Rumeli’de geniş bir ayaklanma başladı. Askerin desteğini kaybeden II. Abdülhamid, Temmuz 1908’de Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koymak zorunda kaldı. Böylece 1876’da başlayan dönem, onu kapatan güçlerin de devletin kendi okullarında yetiştiği bir dönüşümle sona erdi.