Fen çalışmalarında ilk adım, kullanılan araçları ve güvenli davranışları tanımaktır. Bir deneyin doğru sonuç vermesi kadar, çalışmanın insanlara ve çevreye zarar vermeden yürütülmesi de önemlidir. Bu hafta laboratuvar kurallarını nedenleriyle birlikte öğreneceğiz.
Çalışmaya başlamadan önce
Laboratuvar, bilimsel araştırma ve eğitim için düzenlenen bir çalışma ortamıdır. Kurallar; öğrencilerin güvenliğini, malzemeleri ve yapılan çalışmanın düzenini korur. Deneye başlamadan önce öğretmenin açıklamaları ve acil durum kuralları öğrenilir.
Malzemeler izin alınmadan kullanılmaz veya yerinden taşınmaz. Çalışmanın gerektirdiği önlük, gözlük ve eldiven kullanılır. Ayakkabıların düz, rahat ve kapalı olması gerekir.
Yiyecek ve içecekler laboratuvara getirilmez. Koşma, oyun ve yüksek sesle konuşma; dikkati dağıtarak güvenli çalışmayı zorlaştırır.
Uyarılar ve koruyucu araçlar
Gözlük, eldiven, koruyucu elbise ve maske işaretleri kullanılacak koruyucu aracı bildirir. Hangi aracın gerekli olduğu, yapılacak etkinliğe göre belirlenir; bir koruyucu araç diğer bütün önlemlerin yerini tutmaz.
Sıcak cisim, elektrik, kesici veya delici cisim ve kırılabilir cam uyarıları farklı tehlikelere dikkat çeker. Elektrikli araçlara ıslak elle dokunulmaz. Çatlak veya kırık cam kap kullanılmaz.
Kitaptaki madde uyarıları; yanıcı, yakıcı, aşındırıcı, çevreye zararlı, zehirli, patlayıcı, tahriş edici ve radyoaktif maddeleri ayırt eder. Bu işaretler, maddelerle gelişigüzel işlem yapılmaması gerektiğini gösterir.
Maddeleri ve araçları kullanırken
Kimyasal maddelerin tadına bakılmaz ve maddeler koklanmaz. Yanıcı maddeler ateşten uzak tutulur. Kesici araçlarda ve kırılabilir eşyaların taşınmasında dikkatli davranılır; gerektiğinde öğretmenden yardım alınır.
Sıcak cisim uyarısı olan yerde doğrudan temas edilmez. Cam malzemeler aşırı ısıya veya ani sıcaklık değişimine maruz bırakılmaz. Kullanılacak aracın durumunu kontrol etmek çalışmanın bir parçasıdır.
Beherglas, dereceli silindir ve deney tüpü laboratuvarda karşılaşılabilecek araçlardır. Kitapta termometre, büyüteç, mikroskop, kronometre, dinamometre, terazi, pil, bağlantı kablosu ve anahtar gibi araçlar da tanıtılır. Aracı tanımak, onu izinsiz kullanabileceğimiz anlamına gelmez.
Beklenmedik bir durumda
Yangın, sızıntı veya elektrik arızası görülürse sakin kalınır ve durum hemen öğretmene ya da laboratuvar sorumlusuna bildirilir. Öğrenci kendi başına arızayı gidermeye çalışmaz.
Güvenle yapılabiliyorsa tehlikeli alandan uzaklaşılır ve önceden öğrenilen acil durum kuralları izlenir. Kitabın vurguladığı ortak davranış, tehlikeyi zamanında bildirmek ve sorumlunun yönlendirmesine uymaktır.
Çalışma bitince
Deneyden kalan kimyasallar lavaboya dökülmez. Piller, kimyasallar ve kırık camlar sıradan çöpe atılmaz; atık yönetimi kurallarına göre ayrılır. Atıkların nereye konulacağı öğretmenden öğrenilir.
Malzemeler ve çalışma alanı, öğretmenin yönlendirmesiyle temizlenip düzenlenir. Uçucu maddelerin kapakları kapatılır. Laboratuvarı temiz bırakmak, çalışmanın son adımıdır.
Örnekler
Örnek 1Bir deney kabının kenarında çatlak görülüyor. Kap kullanılabilir mi?
Cevabı göster
Kullanılmaz. Çatlak, kırılma tehlikesini artırır. Durum öğretmene bildirilir ve güvenli malzeme için onun yönlendirmesi beklenir.
Örnek 2Bir öğrenci eldiven taktığı için koruyucu gözlüğe gerek olmadığını düşünüyor. Bu düşünce doğru mu?
Cevabı göster
Hayır. Eldiven ile gözlük farklı bölgeleri korur. Etkinliğin gerektirdiği koruyucu araçların tamamı kullanılmalıdır.
Örnek 3Üzerinde bilgi bulunmayan bir sıvının ne olduğunu anlamak için koklamak uygun mudur?
Cevabı göster
Uygun değildir. Kimyasal maddeler koklanmaz veya tadılmaz. Madde öğretmene gösterilir.
Örnek 4Çalışma sonunda kalan sıvı, masayı boşaltmak için lavaboya dökülüyor. Hangi kural göz ardı edilmiştir?
Cevabı göster
Kimyasal atıkların lavaboya dökülmemesi kuralı. Atık için uygun toplama yolu öğretmenden öğrenilmelidir.
Örnek 5Bir elektrikli aracın bağlantısında arıza fark ediliyor. Öğrencinin ilk güvenli davranışı nedir?
Cevabı göster
Araca müdahale etmeden durumu öğretmene bildirmektir. Güvenle yapılabiliyorsa tehlikeli alandan uzaklaşılır.
Örnek 6Deney tamamlandığında araçları masada bırakıp çıkmak neden doğru değildir?
Cevabı göster
Ortamın ve malzemelerin temizlenmesi, atıkların uygun ayrılması ve çalışma yerinin düzenlenmesi de laboratuvar çalışmasının parçalarıdır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir öğrenci deney tüpünde çatlak olduğunu fark ediyor. Hangi davranış güvenlik kuralına uygundur?
Çatlak cam araçlar kullanılmaz; öğretmenin yönlendirmesi beklenir.
2Bir çalışma için gözlük ve eldiven gerekli. Öğrenci yalnız eldiven takıyor. Hazırlık nasıl tamamlanmalıdır?
Gözlük gözleri, eldiven elleri korur; biri diğerinin yerine geçmez.
3Masada deneyden kalan kimyasal atık var. Hangi yol izlenmelidir?
Kimyasal atıklar atık yönetimi kurallarına göre uzaklaştırılır.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Kimyasalın tadına bakmak onu tanımak için kullanılabilir.
Kimyasal maddeler tadılmaz veya koklanmaz.
- Laboratuvara yiyecek ve içecek getirilmez.
Güvenli çalışma kurallarından biridir.
- Islak elle elektrikli araçlara dokunmak sakıncalıdır.
Elektrik uyarısı bu konuda dikkatli davranmayı gerektirir.
- Deney bitince çalışma alanını düzenlemek gerekmez.
Temizlik ve düzen çalışmanın son aşamasıdır.
- Kimyasalın tadına bakmak onu tanımak için kullanılabilir.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Bir arıza fark edildiğinde durum bildirilir.
- Kimyasal atıklar dökülmez.
- Çalışma alanı temiz ve bırakılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir öğrenci “Deneye başlamadan kuralları öğrenmeye gerek yok; sorun çıkarsa bakarım.” diyor. Güvenli hazırlık açısından bu düşünceyi açıklayınız.
1. ipucu: Acil durumda bilgi aramak ile önceden hazırlanmak aynı mıdır?
2. ipucu: Kuralların yalnız kaza sonrasında değil öncesinde de işe yaradığını düşününüz.
Cevap: Kurallar ve acil durum yolu çalışmaya başlamadan öğrenilir. Böylece riskli davranışlar önlenebilir ve beklenmedik durumda öğretmenin yönlendirmesi izlenebilir.
8Aynı masada bir pil ve kırık cam bulunuyor. İkisini sıradan çöpe atmak yerine hangi ortak davranış seçilmelidir?
1. ipucu: Kitabın atık ayırma kuralını hatırlayınız.
2. ipucu: Kırık cama dokunmadan sorumlu kişiye haber veriniz.
Cevap: Atıkların uygun biçimde ayrılması için öğretmene bildirilir. Pil ve kırık cam sıradan çöpe atılmaz; öğrenci kırık camı kendi başına toplamaya çalışmaz.
Kısaca
- Laboratuvar kuralları çalışmaya başlamadan öğrenilir.
- Araçlar izinsiz kullanılmaz; uygun koruyucu araçlar takılır.
- Kimyasallar tadılmaz ve koklanmaz; çatlak cam kullanılmaz.
- Tehlike öğretmene bildirilir ve güvenli yönlendirme izlenir.
- Atıklar uygun ayrılır; çalışma alanı düzenli bırakılır.
Bu dersin öteki kaynakları
- 5. Sınıf Fen Bilimleri Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
- 5. Sınıf Fen Bilimleri Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Fen Bilimleri 5.Sınıf Ders Kitabı (1.Kitap) Ders kitabı
- Fen Bilimleri 5.Sınıf Ders Kitabı (2.Kitap) Ders kitabı
- 5. Sınıf Fen Bilimleri Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 5. Sınıf Fen Bilimleri 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: Gökyüzündeki Komşumuz: Güneş Çalışma kâğıdı