İçeriğe geç

5. sınıf · Fen Bilimleri · 6. hafta (19-23 Ekim 2026)

Dünya’mız ve Gökyüzündeki Komşularımız: Güneş, Dünya ve Ay’ın Hareketleri ve Büyüklükleri

Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Geçen hafta Ay’ın evrelerini tanıdın, evreleri gösteren bir model kurup gözlem kanıtlarıyla yeniledin. Bu hafta gökyüzündeki üç komşuyu, Güneş’i, Dünya’yı ve Ay’ı bir arada ele alacaksın: Bu üç gök cismi birbirine göre nasıl hareket eder, büyüklükleri nasıl karşılaştırılır? Bu soruların cevabını hem hareketleri hem de büyüklükleri gösteren bir model kurarak bulacak, modelini yeni kanıtlara göre geliştireceksin.

Dünya’mız: şekli ve hareketleri

Üzerinde yaşadığımız Dünya, Güneş’in çevresinde dolanan bir gezegendir. Şekli Güneş ve Ay gibi küreye benzer. Uzaydan çekilen fotoğraflarda mavi görünür; çünkü yüzeyinin büyük bölümü sularla kaplıdır. Bildiğimiz kadarıyla üzerinde yaşam bulunan tek gök cismidir.

Dünya, Güneş ve Ay gibi iki hareket yapar. Kendi ekseni etrafında döner; buna dönme hareketi denir. Dünya bir tam dönüşünü yaklaşık 24 saatte, yani bir günde tamamlar. Dünya’nın Güneş’e bakan yüzünde gündüz, öteki yüzünde gece yaşanır. Dünya döndükçe gündüz olan yerler geceye, gece olan yerler gündüze geçer.

Dünya aynı zamanda Güneş’in çevresinde dolanır; buna dolanma hareketi denir. Bir tam dolanma yaklaşık 365 gün, yani bir yıl sürer. Dünya’nın dönme yönü de dolanma yönü de saatin dönme yönünün tersinedir. Güneş’in sabah doğudan doğup akşam batıdan batıyor gibi görünmesinin nedeni Güneş’in hareketi değil, Dünya’nın kendi ekseni etrafında batıdan doğuya dönmesidir.

Üç komşu birbirine göre nasıl hareket eder?

Güneş, Dünya ve Ay’ın üçü de kendi ekseni etrafında döner. Güneş’in döndüğünü Güneş lekelerinin yer değiştirmesinden, Dünya’nın döndüğünü gece ile gündüzün birbirini izlemesinden, Ay’ın döndüğünü ise Dünya’dan hep aynı yüzünün görünmesinden biliyorsun.

Dolanma hareketleri ise iç içedir. Ay, Dünya’nın çevresinde dolanır. Dünya, Güneş’in çevresinde dolanır ve dolanırken Ay’ı da yanında taşır. Böylece Ay hem Dünya’nın hem de Dünya ile birlikte Güneş’in çevresinde dolanmış olur. Güneş bu düzenin merkezindedir; Dünya’nın ya da Ay’ın çevresinde dolanmaz.

Bu hareketlerin süreleri birbirinden çok farklıdır. Dünya kendi ekseninde bir günde döner; Ay, Dünya’nın çevresinde yaklaşık bir ayda dolanır; Dünya, Güneş’in çevresinde bir yılda dolanır. Üç cismin dönme ve dolanma hareketlerinin hepsi aynı yöndedir: saatin dönme yönünün tersi.

Gök cismiDönme hareketiDolanma hareketi
GüneşKendi ekseni etrafında döner.Dünya’nın ya da Ay’ın çevresinde dolanmaz.
DünyaKendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte (bir günde) döner.Güneş’in çevresinde yaklaşık 365 günde (bir yılda) dolanır.
AyKendi ekseni etrafında döner; dönme süresi Dünya çevresindeki dolanma süresine eşittir.Dünya’nın çevresinde yaklaşık bir ayda dolanır; Dünya ile birlikte Güneş’in çevresinde de dolanır.

Hangisi daha büyük? Güneş, Dünya ve Ay

Gökyüzüne baktığında Güneş ile Ay neredeyse aynı büyüklükte görünür. Oysa gerçek büyüklükleri arasında çok büyük fark vardır. Güneş, Dünya’dan çok daha büyüktür; Dünya da Ay’dan çok daha büyüktür. Küçükten büyüğe sıralama Ay, Dünya, Güneş biçimindedir.

Sayılarla düşünelim. Güneş’in çapı Dünya’nın çapının yaklaşık 109 katıdır. Dünya’nın çapı ise Ay’ın çapının yaklaşık 4 katıdır. Hacim olarak bakıldığında fark daha da büyür: Güneş’in içine yaklaşık 1 milyon 300 bin Dünya, Dünya’nın içine ise yaklaşık 50 Ay sığar.

Güneş bu kadar büyükken gökyüzünde neden Ay kadar görünür? Çünkü Güneş, Ay’dan çok daha uzaktadır. Dünya ile Ay arasındaki uzaklık yaklaşık 384.400 kilometredir; Dünya ile Güneş arasındaki uzaklık ise yaklaşık 150 milyon kilometredir. Yani Güneş, Ay’dan yaklaşık 400 kat daha uzaktadır. Güneş’in çapı da Ay’ınkinin yaklaşık 400 katı olduğu için ikisi gökyüzünde neredeyse aynı büyüklükte görünür.

KarşılaştırmaSonuç
Güneş’in çapı ile Dünya’nın çapıGüneş’in çapı yaklaşık 109 kat büyüktür.
Dünya’nın çapı ile Ay’ın çapıDünya’nın çapı yaklaşık 4 kat büyüktür.
Güneş’in içine sığan Dünya sayısıYaklaşık 1,3 milyon
Dünya’nın içine sığan Ay sayısıYaklaşık 50
Dünya–Güneş uzaklığı ile Dünya–Ay uzaklığıGüneş yaklaşık 400 kat daha uzaktır.

Büyüklükleri bir modelde gösterme

Güneş, Dünya ve Ay’ın gerçek büyüklüklerini sınıfa getiremezsin; ama oranlarını koruyarak küçültebilirsin. Buna ölçekli model denir. Ölçekli modelde her cisim aynı oranda küçültülür; böylece cisimlerin birbirine göre büyüklükleri gerçekteki gibi kalır.

Dünya’yı 1 santimetre çapında bir nohut olarak düşün. Bu ölçekte Ay, nohudun dörtte biri kadar, yani toplu iğne başı büyüklüğünde olur. Güneş ise 109 santimetre, yani bir metreden daha geniş çaplı kocaman bir top olur. Üçünü yan yana koyduğunda büyüklük farkı hemen göze çarpar.

Modeline uzaklıkları da eklemek istersen bir sorunla karşılaşırsın. Aynı ölçekte Ay, nohut Dünya’dan yaklaşık 30 santimetre uzağa yerleştirilmelidir; Güneş ise yaklaşık 120 metre, yani bir futbol sahasının boyundan daha uzağa gitmelidir. Bu yüzden çizimlerin ve sınıf modellerinin çoğu ya büyüklükleri ya da uzaklıkları ölçekli gösterir, ikisini birden gösteremez. Bir modele bakarken onun neyi doğru, neyi yaklaşık gösterdiğini sormalısın.

Gök cismi ya da uzaklıkGerçekte (yaklaşık)Modelde (Dünya = 1 cm’lik nohut)
AyÇapı yaklaşık 3.500 kmToplu iğne başı (yaklaşık 3 mm)
DünyaÇapı yaklaşık 12.700 kmNohut (1 cm)
GüneşÇapı yaklaşık 1,4 milyon kmÇapı yaklaşık 109 cm olan büyük top
Dünya–Ay uzaklığıYaklaşık 384.400 kmYaklaşık 30 cm
Dünya–Güneş uzaklığıYaklaşık 150 milyon kmYaklaşık 120 m

Hareketleri bir modelde gösterme: canlandırma

Hareketleri göstermenin en kolay yolu, sınıfta üç arkadaşla yapılan canlandırmadır. Bir öğrenci Güneş olur; sınıfın ortasında durup yavaşça kendi etrafında döner. İkinci öğrenci Dünya olur; Güneş’in çevresindeki büyük bir çember üzerinde yürürken kendi etrafında da döner. Üçüncü öğrenci Ay olur; Dünya’nın çevresindeki küçük bir çemberde, yüzü hep Dünya’ya dönük olarak yürür ve Dünya ilerledikçe onunla birlikte Güneş’in çevresinde de ilerler.

Canlandırmada yönlere dikkat edilir: Dönme ve dolanma hareketlerinin hepsi, yukarıdan bakıldığında saatin dönme yönünün tersinedir. Hızlara da dikkat edilir: Dünya, Güneş’in çevresinde bir tur atana kadar Ay, Dünya’nın çevresinde on ikiden fazla tur atar; Dünya da bu sürede kendi etrafında 365 kez döner. Bunu birebir yapamazsın; ama Ay’ın Dünya’nın çevresinde, Dünya’nın Güneş’in çevresinde attığı turdan çok daha kısa sürede tur attığını gösterebilirsin.

Hareketli bir model üç boyutlu da yapılabilir. Bir karton üzerine ortada Güneş, çevresinde Dünya ve Dünya’nın çevresinde Ay olacak biçimde farklı büyüklükte toplar yerleştirilir; toplar tel ya da çubuklarla bağlanır ve elle döndürülür. Bilgisayarda çizim ya da animasyon programlarıyla dijital bir model de hazırlayabilirsin; olanak varsa modelin parçaları üç boyutlu yazıcıdan çıkarılabilir.

Modeli kanıtlarla sınama ve geliştirme

Model kurulduktan sonra arkadaşlarının modelleriyle karşılaştırılır ve bilimsel bilgilerle sınanır. Kendine şu soruları sor: Modelimde Güneş en büyük, Ay en küçük mü? Dünya kendi etrafında dönüyor ve Güneş’in çevresinde dolanıyor mu? Ay, Dünya’nın çevresinde dolanıyor ve Dünya ile birlikte Güneş’in çevresinde ilerliyor mu? Hareketlerin yönü doğru mu?

Yeni bir kanıt öğrendiğinde modelini ona göre değiştirmelisin. Örneğin Güneş’i basketbol topu, Dünya’yı tenis topu yaptıysan Güneş’in çapının Dünya’nın yaklaşık 109 katı olduğunu öğrenince Dünya’yı çok daha küçük bir nesneyle değiştirmen gerekir. Ay’ın Dünya’ya hep aynı yüzünü gösterdiğini hatırladığında, Ay rolündeki arkadaşının yüzü Dünya’ya dönük yürümesini sağlarsın.

Modelini sunarken neyi ölçekli, neyi yaklaşık gösterdiğini açıklamayı unutma. Sunumdan sonra arkadaşlarının eleştirilerini dinle; haklı buldukların için modelini yenile. Öz değerlendirme ve akran değerlendirme formları bu işte sana yol gösterir. Gökyüzündeki komşularımızla ilgili ünite böylece tamamlanıyor. Gelecek hafta bakışını gökyüzünden çevrene çevirecek, cisimleri iten ve çeken kuvveti tanıyacaksın; Ay’ı Dünya’nın çevresinde tutan şeyin de bir kuvvet olduğunu o zaman göreceksin.

Örnekler

  1. Örnek 1Bir öğrenci “Güneş sabah doğar, gün boyunca gökyüzünde ilerler, akşam batar; demek ki Güneş Dünya’nın çevresinde dolanıyor.” diyor. Bu düşünceyi değerlendir.

    Cevabı göster

    Düşünce yanlıştır. Güneş Dünya’nın çevresinde dolanmaz; tersine Dünya, Güneş’in çevresinde dolanır. Güneş’in gökyüzünde hareket ediyor gibi görünmesinin nedeni, Dünya’nın kendi ekseni etrafında batıdan doğuya dönmesidir. Hareket eden bir trenin içinden dışarıdaki ağaçlar geriye kayıyor gibi görünür; biz de dönen Dünya’nın üzerinde olduğumuz için Güneş hareket ediyormuş gibi görürüz.

  2. Örnek 2Güneş, Dünya ve Ay’ı büyüklüklerine göre küçükten büyüğe sırala. Gökyüzünde Güneş ile Ay neredeyse aynı büyüklükte göründüğü hâlde bu sıralama nasıl doğru olabilir?

    Cevabı göster

    Sıralama: Ay, Dünya, Güneş. Güneş’in çapı Dünya’nın çapının yaklaşık 109 katı, Dünya’nın çapı Ay’ın çapının yaklaşık 4 katıdır. Güneş çok büyük olmasına rağmen Ay’dan yaklaşık 400 kat daha uzaktadır; uzaktaki büyük cisim küçük görünür. Çapı da Ay’ınkinin yaklaşık 400 katı olduğu için ikisi gökyüzünde neredeyse eşit büyüklükte görünür.

  3. Örnek 3Ayşe, Dünya’nın içine kaç Ay sığacağını merak ediyor. Dünya’nın çapının Ay’ın çapının yaklaşık 4 katı olduğunu biliyor ve “O hâlde Dünya’nın içine 4 Ay sığar.” diyor. Ayşe’nin akıl yürütmesini değerlendir.

    Cevabı göster

    Akıl yürütme yanlıştır. Çap, tek bir doğrultuda ölçülen uzunluktur; hacim ise cismin kapladığı yerin tamamıdır. Çap 4 kat büyüyünce en, boy ve yükseklik birlikte 4 kat büyür; bu yüzden hacim 4 kattan çok daha fazla artar. Dünya’nın içine 4 değil, yaklaşık 50 Ay sığar.

  4. Örnek 4Bir grup, ölçekli modelinde Dünya için 1 cm çapında bir boncuk kullanıyor. Aynı ölçekte Güneş ve Ay için ne büyüklükte nesneler seçmeli? Güneş’i aynı ölçekte Dünya’dan ne kadar uzağa koymaları gerekir? Bu sınıfta mümkün müdür?

    Cevabı göster

    Güneş’in çapı Dünya’nın yaklaşık 109 katı olduğundan 1 cm × 109 = 109 cm çapında, bir metreden geniş bir top gerekir. Ay’ın çapı Dünya’nın yaklaşık dörtte biri olduğundan 1 cm ÷ 4 = 0,25 cm, yani yaklaşık 3 mm’lik bir toplu iğne başı yeter. Güneş aynı ölçekte yaklaşık 120 metre uzağa konmalıdır; bu bir sınıfa sığmaz. Grup ya büyüklükleri ya da uzaklıkları ölçekli gösterebilir; hangisini seçtiğini modelde belirtmelidir.

  5. Örnek 5Canlandırmada Güneş rolündeki öğrenci, Dünya rolündeki arkadaşının çevresinde yürümeye başlıyor; Ay rolündeki öğrenci ise Dünya’nın çevresinde dolanırken sırtını Dünya’ya dönüyor. Bu modeldeki hataları bul ve düzelt.

    Cevabı göster

    İki hata vardır. Birincisi: Güneş, Dünya’nın çevresinde dolanmaz; ortada durup yalnızca kendi etrafında dönmelidir. Dünya, Güneş’in çevresinde yürümelidir. İkincisi: Ay, Dünya’ya hep aynı yüzünü gösterir; Ay rolündeki öğrenci yüzü hep Dünya’ya dönük olarak yürümelidir. Böylece Ay’ın dönme ve dolanma sürelerinin eşit olduğu da gösterilmiş olur.

  6. Örnek 6Bir model Güneş’i basketbol topu, Dünya’yı tenis topu, Ay’ı pinpon topu olarak gösteriyor ve üçünü masanın üzerinde yan yana koyuyor. Bu model neyi doğru, neyi yanlış gösteriyor? Yeni kanıtlara göre nasıl yenilenmeli?

    Cevabı göster

    Doğru gösterdiği: büyüklük sırası (Güneş en büyük, Ay en küçük). Yanlış gösterdiği: oranlar ve uzaklıklar. Basketbol topu tenis topundan yalnızca birkaç kat büyüktür; oysa Güneş’in çapı Dünya’nın yaklaşık 109 katıdır. Pinpon topu da tenis topunun dörtte birinden büyüktür. Üç cismin masada yan yana durması uzaklıkları da yanlış gösterir. Yenileme: Güneş basketbol topu kalacaksa Dünya ve Ay, kum tanesi büyüklüğünde çok daha küçük nesnelerle değiştirilmeli; uzaklıkların ölçekli olmadığı modelde belirtilmelidir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Gece ile gündüzün birbirini izlemesinin nedeni hangisidir?

  2. 2Güneş, Dünya ve Ay’ın büyüklüklerine göre küçükten büyüğe sıralanışı hangisidir?

  3. 3Ay’ın hareketleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  4. 4Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

    • Dünya, Güneş’in çevresindeki bir dolanmasını yaklaşık bir yılda tamamlar.
    • Güneş, Dünya’nın çevresinde dolanır.
    • Güneş’in içine yaklaşık 50 Dünya sığar.
    • Ölçekli bir modelde bütün cisimler aynı oranda küçültülür.

  5. 5Hareketleri, sürdükleri yaklaşık sürelerle eşleştir.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  6. 6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştir. Bir kelime artacak.

    1. Dünya’nın Güneş’e bakan yüzünde gündüz, öteki yüzünde yaşanır.
    2. Bir gök cisminin kendi ekseni etrafındaki hareketine denir.
    3. Güneş’in çapı Dünya’nın çapının yaklaşık katıdır.

  7. 7Bir arkadaşın “Güneş gökyüzünde Ay kadar görünüyor, demek ki Güneş ile Ay aynı büyüklükte.” diyor. Bu düşüncenin neden yanlış olduğunu, geçen haftalarda yaptığın iki toplu görünen boyut etkinliğini de hatırlayarak açıkla.

  8. 8Hazırladığın Güneş, Dünya ve Ay modelini sunarken bir arkadaşın “Modelinde Ay, Dünya’nın çevresinde dolanıyor ama Dünya, Güneş’in çevresinde ilerlerken Ay olduğu yerde kalıyor.” diye eleştiriyor. Bu eleştiri haklı mı? Modelini nasıl yenilersin?

Kısaca

  • Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte (bir günde) döner; bu dönme gece ile gündüzü oluşturur. Güneş’in çevresinde yaklaşık 365 günde (bir yılda) dolanır.
  • Ay, Dünya’nın çevresinde dolanır ve Dünya ile birlikte Güneş’in çevresinde de ilerler; Güneş hiçbirinin çevresinde dolanmaz. Bütün dönme ve dolanma hareketleri saatin dönme yönünün tersinedir.
  • Büyüklük sırası küçükten büyüğe Ay, Dünya, Güneş’tir. Güneş’in çapı Dünya’nın yaklaşık 109 katı, Dünya’nın çapı Ay’ın yaklaşık 4 katıdır; Güneş’in içine yaklaşık 1,3 milyon Dünya, Dünya’nın içine yaklaşık 50 Ay sığar.
  • Güneş çok uzakta olduğu için gökyüzünde Ay kadar görünür; görünen büyüklük uzaklığa da bağlıdır.
  • Ölçekli modelde bütün cisimler aynı oranda küçültülür; bir model genellikle ya büyüklükleri ya da uzaklıkları ölçekli gösterebilir. Model, yeni kanıtlara ve eleştirilere göre yenilenir.

Bu dersin öteki kaynakları