Gökyüzündeki Komşumuz: Güneş

Güneş: bize en yakın yıldız

Güneş kendi ışığını ve ısısını üreten bir yıldızdır. Gece gökyüzünde gördüğümüz yıldızlar da birer güneştir; yalnız bize çok uzak oldukları için küçük birer nokta gibi görünürler.

Güneş katı değildir; çok sıcak gazlardan oluşan dev bir küredir. Çapı Dünya'nın çapının yaklaşık 109 katıdır. Dünya'ya uzaklığı yaklaşık 150 milyon km'dir; Güneş'ten çıkan ışık Dünya'ya yaklaşık 8 dakikada ulaşır.

Güneş’in katmanlı yapısı

Dünya'nın içi çekirdek, manto ve yer kabuğu gibi katmanlardan oluşur. Güneş de katmanlıdır; ama katmanları kaya değil, sıcak gazlardır.

En içteki çekirdekte enerji üretilir. Bu enerji ışınım ve konveksiyon katmanlarından geçerek yüzeye ulaşır. Güneş'in gördüğümüz parlak yüzeyine ışık küre (fotosfer) denir. Işık kürenin üstünde renk küre (kromosfer) ve en dışta taç (korona) bulunur. Taç, Güneş'in parlak yüzeyi Ay tarafından tamamen örtüldüğünde, yani tam Güneş tutulmasında çıplak gözle görülebilir.

Güneş de döner

Dünya gibi Güneş de kendi ekseni etrafında döner; buna dönme hareketi denir. Güneş'in yüzeyinde zaman zaman çevresine göre daha soğuk olduğu için koyu görünen lekeler oluşur. Bu lekeler günler içinde Güneş diskinin bir kenarından öbür kenarına doğru kayar. Lekelerin yer değiştirmesi Güneş'in döndüğünü gösterir.

Güneş, Dünya ile aynı yönde döner: Kuzey Kutbu tarafından bakıldığında saatin dönme yönünün tersine.

Güneş hakkında nasıl bilgi toplarız?

Güneş'i incelemek için özel araçlar kullanılır. Gözlemevlerinde Güneş filtresi takılmış teleskoplarla yüzeydeki lekeler izlenir. Uzay araçları ve uydular Güneş'in farklı katmanlarının fotoğraflarını çekip Dünya'ya gönderir.

Bu bilgilere ders kitaplarından, ansiklopedilerden, bilim kurumlarının internet sitelerinden ve belgesellerden de ulaşabiliriz. Bir bilginin güvenilir olup olmadığını anlamak için kimin yazdığına, ne zaman yazıldığına ve başka güvenilir kaynaklarla uyuşup uyuşmadığına bakarız.

Örnekler

1. Örnek 1Bir öğrenci “Güneş, Dünya gibi kayalardan oluşan katı bir gezegendir.” diyor. Bu cümledeki iki yanlışı düzeltiniz.

   Cevabı göster

   1) Güneş gezegen değil, kendi ışığını ve ısısını üreten bir yıldızdır. 2) Güneş kayalardan oluşan katı bir cisim değildir; çok sıcak gazlardan oluşan bir küredir.

2. Örnek 2Güneş'in çapı Dünya'nın çapının yaklaşık 109 katıdır. Bir modelde Dünya'yı çapı 1 cm olan bir boncukla gösterirsek Güneş'i çapı yaklaşık kaç cm olan bir topla göstermeliyiz?

   Cevabı göster

   109 · 1 cm = 109 cm. Güneş'i çapı yaklaşık 109 cm, yani 1 metreden biraz büyük bir topla göstermeliyiz.

3. Örnek 3Aşağıdaki açıklamaları Güneş'in katmanlarıyla eşleştiriniz. I. Enerjinin üretildiği en iç bölge II. Güneş'in gördüğümüz parlak yüzeyi III. Tam Güneş tutulmasında görülebilen en dış katman

   Cevabı göster

   I. Çekirdek II. Işık küre (fotosfer) III. Taç (korona)

4. Örnek 4Bir gözlemevinde bir Güneş lekesi 1. gün Güneş diskinin sol kenarına yakın, 7. gün ise diskin ortasında görülüyor. a) Bu gözlem Güneş hakkında neyi gösterir? b) Leke aynı hızla ilerlerse sağ kenara yaklaşık kaçıncı günde ulaşır?

   Cevabı göster

   a) Güneş'in kendi ekseni etrafında döndüğünü gösterir. b) Leke kenardan ortaya 6 günde gelmiştir; ortadan öbür kenara da yaklaşık 6 günde gider. 7 + 6 = 13, yani yaklaşık 13. günde sağ kenara ulaşır.

5. Örnek 5Güneş'in ekvator bölgesi bir turunu yaklaşık 25 günde, kutbuna yakın bir bölgesi yaklaşık 35 günde tamamlıyor. Dünya'da ise her bölge bir turunu 1 günde tamamlıyor. Bu farkın nedeni nedir?

   Cevabı göster

   Dünya katı bir gök cismi olduğu için bütün bölgeleri birlikte, aynı sürede döner. Güneş ise gazlardan oluştuğu için bölgeleri farklı sürelerde döner; ekvator bölgesi kutuplara yakın bölgelerden daha kısa sürede tur atar.

6. Örnek 6Ada, Güneş'in yüzey sıcaklığını araştırıyor. Bir sosyal medya paylaşımında “1 milyon °C”, bir bilim kurumunun internet sitesinde “yaklaşık 5500 °C” yazıyor. Ada hangi bilgiye güvenmelidir? Nedenini açıklayınız.

   Cevabı göster

   Bilim kurumunun verdiği bilgiye güvenmelidir; çünkü kaynağı bellidir ve uzmanlarca hazırlanmıştır. Ada bu bilgiyi ders kitabı ya da ansiklopedi gibi ikinci bir kaynakla da karşılaştırabilir. Paylaşımdaki 1 milyon °C aslında Güneş'in en dış katmanı olan taçla ilgili bir değerdir; görünen yüzeyin sıcaklığı yaklaşık 5500 °C'dir.