5. Sınıf Fen Bilimleri 17. Hafta: Destek ve Hareket Sistemi: Kas-Kemik İş Birliği, Eklem Yapısı, Omurga ve Üyeler İskeletinin Sınıflandırılması

Kas ve Kemiklerin Birlikte Çalışması: Zıt Çalışan Kas Çiftleri

Bir kapıyı açmak için kolunu çektiğini düşün. Bu sırada kemiklerin kendi kendine hareket etmez; onları kaslar hareket ettirir. Kas kasıldığında boyu kısalır ve kalınlaşır, uçlarındaki tendonlar aracılığıyla bağlı olduğu kemiği kendine doğru çeker. Kemik ise eklem yerinden döner. Bu düzen bir kaldıraca benzer: Kemik kaldıracın kolu, eklem kaldıracın dayandığı destek noktası, kas ise kolu çeken kuvvettir.

Kaslar kemikleri yalnızca çekebilir, itemez. Öyleyse bükülen bir kol nasıl yeniden düzelir? Cevap, kasların zıt çalışan çiftler hâlinde yerleşmesidir. Üst kolun ön yüzünde pazı kası, arka yüzünde arka kol kası bulunur. Dirseğimizi bükerken pazı kası kasılır ve önkolu yukarı çeker; aynı anda arka kol kası gevşer ve uzar. Kolumuzu düzeltirken ise arka kol kası kasılır, pazı kası gevşer. Biri çalışırken diğerinin gevşemesi hareketin düzgün ve kontrollü olmasını sağlar.

Zıt çalışan kas çiftleri vücudun pek çok yerinde bulunur. Uyluğun ön yüzündeki kas bacağı diz ekleminden düzeltirken arka yüzündeki kaslar dizi büker. Baldır kası kasılıp aşil tendonu ile topuk kemiğini çektiğinde parmak uçlarımızda yükseliriz; kaval kemiğinin önündeki kas ise ayak ucunu yukarı kaldırır. Bu iş birliğinde üç yapı birlikte rol alır: Hareketin gücünü kas, gücü kemiğe ileten bağlantıyı tendon, dönme noktasını ise eklem sağlar. Hiçbiri tek başına hareketi gerçekleştiremez.

Hareket	Kasılan Kas	Gevşeyen Kas	Hareket Eden Eklem
Dirseği bükmek (bardağı ağza götürmek)	Pazı kası	Arka kol kası	Dirsek eklemi
Dirseği açmak (kolu düzeltmek)	Arka kol kası	Pazı kası	Dirsek eklemi
Dizi bükmek (topuğu geriye kaldırmak)	Arka uyluk kasları	Ön uyluk kası	Diz eklemi
Dizi düzeltmek (topa vurmak)	Ön uyluk kası	Arka uyluk kasları	Diz eklemi
Parmak uçlarında yükselmek	Baldır kası (aşil tendonu ile)	Kaval kemiği önündeki kas	Ayak bileği eklemi

🔍 Büyütmek için dokunun

Kasın Yapısı ve Bağlantı Yapıları: Tendon, Eklem Bağı ve Eklem Kapsülü

Bir iskelet kasını büyüteçle inceleyebilseydik onun bir ip demeti gibi yapılandığını görürdük. Kası oluşturan hücreler çok uzun ve ince olduğu için bunlara kas teli (kas lifi) denir. Kas telleri yan yana dizilerek kas demetlerini, demetler de birleşerek kası oluşturur. Kasın dışı ince bir kas zarıyla sarılıdır. Kasın içinde kas tellerine besin ve oksijen taşıyan kan damarları ile kasa “kasıl” uyarısını getiren sinirler bulunur. Kas zarları kasın iki ucunda incelip sağlamlaşarak tendona dönüşür.

Destek ve hareket sisteminde iki önemli bağlantı yapısı vardır ve sınıflandırmada sıkça karıştırılır. Tendon (kiriş), iskelet kasını kemiğe bağlar; kasın çekme gücünü kemiğe iletir. Eklem bağı ise eklem yerinde kemiği kemiğe bağlar; kemiklerin yerinden çıkmasını önler ve eklemin fazla oynamasını engeller. Dizimizde uyluk kemiğini kaval kemiğine bağlayan bağlar eklem bağına, topuk kemiğine tutunan aşil tendonu ise tendona örnektir. İkisi de sağlam ve az esneyen yapılardır ama bağladıkları yapılar farklıdır.

Geçen hafta oynar eklemlerin en hareketli eklemler olduğunu öğrenmiştik. Bir oynar eklemi yakından incelediğimizde şu yapıları etiketleyebiliriz: Kemiklerin uç kısmını kaplayan kaygan eklem kıkırdağı; eklemi bir kese gibi dıştan saran eklem kapsülü; kapsülün içini dolduran ve sürtünmeyi azaltan eklem sıvısı; kapsülün dışında kemikleri birbirine tutturan eklem bağları. Eklem sıvısı bir makinedeki yağ gibi çalışır, kıkırdak ise kemik uçlarının birbirine sürtünüp aşınmasını önler. Diz ekleminde bunlara ek olarak darbeyi emen yarım ay biçimli kıkırdak yastıkçıklar da bulunur.

Yapı	Neyi Neye Bağlar / Nerededir	Niteliği	Görevi
Tendon (kiriş)	Kası kemiğe bağlar	Sağlam, beyazımsı, az esneyen	Kasın çekme gücünü kemiğe iletmek
Eklem bağı	Kemiği kemiğe bağlar	Sağlam, hafif esnek bant	Eklemi sabit tutmak, kemiklerin yerinden çıkmasını önlemek
Eklem kapsülü	Oynar eklemi dıştan sarar	Kese biçimli zar	Eklemi çevrelemek, eklem sıvısını içinde tutmak
Eklem sıvısı	Eklem kapsülünün içi	Kaygan, koyu kıvamlı sıvı	Sürtünmeyi azaltmak, kıkırdağı beslemek
Kas teli	Kasın içi	Uzun, ince kas hücresi	Kasılıp gevşeyerek kuvvet oluşturmak

🔍 Büyütmek için dokunun

Oynar Eklemlerin Hareket Biçimleri: Menteşe, Top-Yuva, Dönen ve Kayan Eklemler

Geçen hafta eklemleri ne kadar hareket ettiklerine göre oynar, yarı oynar ve oynamaz olarak üç gruba ayırmıştık. Oynar eklemlerin hepsi aynı biçimde hareket etmez. Dirseğini yalnızca bükebilir ve açabilirsin; omzunu ise öne, arkaya, yana kaldırabilir, hatta kolunu daire çizerek çevirebilirsin. Bu fark, eklemde birleşen kemik uçlarının şeklinden kaynaklanır. Bu nedenle oynar eklemleri bir de hareket biçimlerine göre alt gruplara ayırırız.

Menteşe eklemler bir kapı menteşesi gibi yalnızca tek yönde açılıp kapanır. Dirsek, diz ve parmak boğumları arasındaki eklemler bu gruptadır. Top-yuva (küresel) eklemlerde bir kemiğin yuvarlak ucu, diğer kemikteki çukur bir yuvaya oturur. Bu yapı her yöne hareket ve dairesel dönme sağlar; omuz ve kalça eklemleri buna örnektir. Omuzdaki yuva daha sığ olduğu için omuz, kalçadan daha geniş hareket eder; kalçadaki derin yuva ise vücut ağırlığını taşımaya daha uygundur.

Dönen eklemlerde bir kemik, diğer kemiğin etrafında ya da bir halka içinde kendi ekseni çevresinde döner. Boynumuzdaki ilk iki omur arasındaki eklem bu türdendir ve başımızı sağa sola çevirerek “hayır” dememizi sağlar. Önkoldaki döner kemiğin dirsek kemiği etrafında dönmesi de avuç içimizi yukarı ve aşağı çevirmemizi sağlar. Kayan eklemlerde ise düz yüzeyli kemikler birbirinin üzerinde az miktarda kayar; el bileği ve ayak bileği kemikleri arasındaki eklemler bu gruba girer. Görüldüğü gibi bir sınıflandırmanın içinde yeni bir ölçütle alt gruplar oluşturabiliriz.

Oynar Eklem Çeşidi	Kemik Uçlarının Şekli	Hareket Biçimi	Örnekler
Menteşe eklem	Bir uç çıkıntılı, diğeri ona uyan oluklu	Tek yönde bükme ve açma	Dirsek, diz, parmak boğumları
Top-yuva (küresel) eklem	Yuvarlak baş ve çukur yuva	Her yöne hareket, dairesel dönme	Omuz, kalça
Dönen eklem	Bir kemik çıkıntısı ve halka	Kendi ekseni çevresinde dönme	Boyundaki ilk iki omur arası, önkol kemikleri arası
Kayan eklem	Düz ya da hafif kavisli yüzeyler	Az miktarda kayma	El bileği ve ayak bileği kemikleri arası

🔍 Büyütmek için dokunun

Omurga: Bölümleri, Omurların Yapısı ve Doğal Eğrilikleri

Gövde iskeletinin ana eksenini oluşturan omurga, üst üste dizilmiş küçük kemiklerden yani omurlardan oluşur. Omurlar, girintili çıkıntılı biçimleri nedeniyle uzun, kısa ve yassı kemik gruplarına tam uymaz; bu yüzden bazı kaynaklarda düzensiz kemik olarak ayrıca anılır. Her omurun önde ağırlığı taşıyan kalın bir gövdesi, arkada ise ortasında boşluk bulunan bir halkası vardır. Omurlar üst üste dizildiğinde bu boşluklar birleşerek omurilik kanalını oluşturur; sinir sisteminin önemli bir parçası olan omurilik bu kanalın içinde korunur.

Omurga yukarıdan aşağıya beş bölümde incelenir. En üstte başı taşıyan 7 boyun omuru bulunur; boyun bölgesi omurganın en hareketli kısmıdır. İlginçtir ki uzun boynuyla bilinen zürafada da boyun omuru sayısı yedidir; zürafanın omurları yalnızca çok daha uzundur. Boyunun altında 12 sırt (göğüs) omuru yer alır; on iki çift kaburga bu omurlara bağlanır. Ardından gövdenin ağırlığını en çok taşıyan, en büyük ve en kalın omurlar olan 5 bel omuru gelir. Bel omurlarının altında birkaç omurun birleşip kaynaşmasıyla oluşan sağrı kemiği ve en altta yine kaynaşmış küçük omurlardan oluşan kuyruk sokumu bulunur.

Omurlar arasında kıkırdaktan yapılmış diskler yer alır. Bu diskler hem omurların birbirine sürtünmesini önler hem de yürürken ve zıplarken oluşan darbeleri bir yastık gibi emer. Omurlar arasındaki eklemlerin yarı oynar olduğunu hatırlayalım: Tek bir omur çok az hareket eder ama 24 hareketli omurun küçük hareketleri birleşince öne eğilebilir, geriye esneyebilir ve yana dönebiliriz. Omurga yandan bakıldığında dümdüz değildir; boyun ve bel bölgesinde öne, sırt bölgesinde arkaya doğru hafif doğal eğrilikler yapar. Bu eğrilikler omurgayı bir yay gibi esnek kılar ve vücut ağırlığının dengeli dağılmasını sağlar.

Omurga Bölümü	Omur Sayısı	Ayırt Edici Niteliği	Görevi
Boyun omurları	7	Küçük ve hareketli; ilk ikisi arasında dönen eklem bulunur	Başı taşımak, başın hareketlerini sağlamak
Sırt (göğüs) omurları	12	Kaburgaların bağlandığı yüzeylere sahiptir	Göğüs kafesinin arka kısmını oluşturmak
Bel omurları	5	En büyük ve en kalın omurlar	Gövde ağırlığının büyük kısmını taşımak
Sağrı kemiği	Kaynaşmış omurlar (tek kemik)	Üçgen biçimli, hareketsiz	Kalça kemeriyle birleşip bacaklara ağırlığı aktarmak
Kuyruk sokumu	Kaynaşmış küçük omurlar	Omurganın en alt ucu	Bazı kaslara tutunma yeri olmak

🔍 Büyütmek için dokunun

Üyeler İskeletine Yakından Bakış: Kol ve Bacak Kemiklerinin Etiketlenmesi

Geçen hafta üyeler iskeletinin kol ve bacak kemikleriyle omuz ve kalça kemerlerinden oluştuğunu öğrenmiştik. Bu hafta bu kemikleri gövdeye en yakın olandan en uzağa doğru sırayla etiketliyoruz. Bu sıralama, bir iskelet şemasında kemikleri doğru adlandırmanın en kolay yoludur. Kollar ve bacaklar şaşırtıcı biçimde benzer bir düzene sahiptir: Önce gövdeye bağlanan bir kemer, sonra tek bir uzun kemik, ardından iki uzun kemik, en sonda da çok sayıda küçük kemikten oluşan bilek, tarak ve parmaklar gelir.

Kolda sıralama şöyledir: Köprücük kemiği ve kürek kemiğinden oluşan omuz kemeri; omuzdan dirseğe uzanan tek kol kemiği; dirsekten bileğe uzanan iki önkol kemiği, yani küçük parmak tarafındaki dirsek kemiği ve başparmak tarafındaki döner kemik; ardından 8 el bileği kemiği, avucu oluşturan 5 el tarağı kemiği ve 14 parmak kemiği. Başparmakta 2, diğer parmaklarda 3'er parmak kemiği bulunur: 2 + 4 × 3 = 14. Böylece bir elde 8 + 5 + 14 = 27 kemik vardır. El kemiklerinin bu kadar çok olması kalem tutma, düğme ilikleme gibi ince hareketleri mümkün kılar.

Bacakta da benzer bir düzen vardır: Leğen kemiklerinden oluşan kalça kemeri; vücudun en uzun kemiği olan uyluk kemiği; dizin önünde yer alan ve diz eklemini koruyan yassı, yuvarlak diz kapağı; dizden bileğe uzanan kalın kaval kemiği ile onun yanındaki ince baldır kemiği; ardından topuk kemiğinin de içinde bulunduğu 7 ayak bileği kemiği, 5 ayak tarağı kemiği ve 14 parmak kemiği. Bir ayakta 7 + 5 + 14 = 26 kemik bulunur. Bacak kemikleri kol kemiklerinden daha kalın ve güçlüdür çünkü vücut ağırlığını taşırlar.

Sıra	Kolda	Bacakta	Kemik Çeşidi (Şekle Göre)
1. Kemer	Köprücük ve kürek kemiği (omuz kemeri)	Leğen kemikleri (kalça kemeri)	Kürek ve leğen kemikleri yassı
2. Tek uzun kemik	Kol kemiği	Uyluk kemiği (+ önünde diz kapağı)	Uzun
3. İki uzun kemik	Dirsek kemiği ve döner kemik	Kaval kemiği ve baldır kemiği	Uzun
4. Bilek	8 el bileği kemiği	7 ayak bileği kemiği (topuk dahil)	Kısa
5. Tarak ve parmaklar	5 el tarağı + 14 parmak kemiği	5 ayak tarağı + 14 parmak kemiği	Küçük boyutlu uzun kemikler

🔍 Büyütmek için dokunun

Bilgileri Bütünleştirme: Farklı Ölçütlerle Sınıflandırma ve Hayvanlarda Destek Yapıları

İki haftadır öğrendiğimiz yapıları bir araya getirdiğimizde önemli bir gerçek fark ederiz: Aynı yapı, seçtiğimiz ölçüte göre farklı gruplara girebilir. Örneğin uyluk kemiği yapı türüne göre bir kemik, şekline göre uzun kemik, vücuttaki yerine göre üyeler iskeletinin parçasıdır. Diz eklemi hareket miktarına göre oynar eklem, hareket biçimine göre menteşe eklemdir. Kalp kası görünüşüne göre çizgili, çalışma biçimine göre istemsizdir. Bu nedenle bir sınıflandırma yapmadan önce “Hangi niteliğe göre ayırıyorum?” sorusunu sormak gerekir.

Bilim insanları sınıflandırma yaparken genellikle basamaklı bir yol izler. Önce geniş bir ölçütle büyük gruplar oluşturulur, sonra her grubun içinde yeni bir ölçütle alt gruplar ayrılır. Örneğin destek ve hareket sistemi yapıları önce iskelet ve kaslar diye ikiye ayrılır; iskelet yapıları kemik, kıkırdak ve eklem diye; eklemler oynar, yarı oynar ve oynamaz diye; oynar eklemler de menteşe, top-yuva, dönen ve kayan diye gruplandırılır. Bu basamakları bir kavram haritasında göstermek, bilgiyi düzenli ve akılda kalıcı hâle getirir.

Sınıflandırma becerisini hayvanlara da uygulayabiliriz. İnsan, kedi, kartal ve balık gibi omurgalı hayvanların vücudunun içinde kemik ve kıkırdaktan oluşan bir iç iskelet vardır; köpek balığının iskeleti ise kemikten değil büyük ölçüde kıkırdaktan yapılmıştır. Karınca, kelebek ve yengeç gibi hayvanların vücudunu ise dışarıdan sert bir örtü sarar; buna dış iskelet denir. Dış iskelet hayvanı korur ama büyümez, bu yüzden bu hayvanlar büyürken eski örtülerini atıp yenisini oluşturur. Toprak solucanı gibi bazı hayvanlarda ise kemik ya da sert bir örtü bulunmaz; bu hayvanlar kaslarını sırayla kasıp gevşeterek hareket eder.

Sınıflandırma Ölçütü	Oluşan Gruplar	Örnek Yapı ve Yeri
Yapı türü	Kemik, kıkırdak, eklem, kas, bağlantı yapıları	Kulak kepçesi → kıkırdak; aşil tendonu → bağlantı yapısı
Kemiğin şekli	Uzun, kısa, yassı	Döner kemik → uzun; topuk kemiği → kısa; kürek kemiği → yassı
Eklemin hareket miktarı	Oynar, yarı oynar, oynamaz	Kalça → oynar; omurlar arası → yarı oynar; kafatası → oynamaz
Oynar eklemin hareket biçimi	Menteşe, top-yuva, dönen, kayan	Parmak boğumu → menteşe; omuz → top-yuva
Kasın görünüşü ve çalışması	Çizgili-istemli, çizgisiz-istemsiz, çizgili-istemsiz	Pazı → iskelet kası; mide → düz kas; kalp → kalp kası
Vücuttaki yer	Kafa, gövde, üyeler iskeleti	Alt çene → kafa; bel omuru → gövde; diz kapağı → üyeler

🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

Örnek 1Elif masadaki su bardağını alıp ağzına götürüyor. Bu harekette hangi kas kasılır, hangisi gevşer? Hareketin gerçekleştiği eklemin hareket miktarına ve hareket biçimine göre çeşidini yazınız.
Cevabı göster
1. adım: Bardağı ağza götürmek için önkolun yukarı kalkması, yani dirseğin bükülmesi gerekir. 2. adım: Dirseği büken kas üst kolun ön yüzündeki pazı kasıdır; pazı kası kasılır, kısalır ve kalınlaşır, tendonu aracılığıyla önkol kemiğini çeker. 3. adım: Zıt çalışma kuralına göre karşısındaki arka kol kası gevşer ve uzar. 4. adım: Hareket dirsek ekleminde olur; dirsek çok hareketli olduğu için oynar eklemdir, yalnızca tek yönde bükülüp açıldığı için menteşe eklemdir. Sonuç: Pazı kası kasılır, arka kol kası gevşer; dirsek eklemi hareket miktarına göre oynar, hareket biçimine göre menteşe eklemdir.
Örnek 2Aşağıdaki bağlantıları tendon ve eklem bağı olarak gruplandırınız: a) Baldır kasını topuk kemiğine bağlayan yapı b) Uyluk kemiğini kaval kemiğine bağlayan yapı c) Pazı kasını önkol kemiğine bağlayan yapı ç) Omuzda kol kemiğini kürek kemiğine tutturan yapı
Cevabı göster
1. adım: Ölçüt belirlenir: Bağlantının bir ucunda kas varsa tendon, iki ucu da kemikse eklem bağıdır. 2. adım: a) Kas (baldır kası) ile kemik (topuk) → Tendon (aşil tendonu). 3. adım: b) Kemik (uyluk) ile kemik (kaval) → Eklem bağı. 4. adım: c) Kas (pazı) ile kemik (önkol) → Tendon. 5. adım: ç) Kemik (kol kemiği) ile kemik (kürek kemiği) → Eklem bağı. Sonuç: Tendon: a ve c. Eklem bağı: b ve ç.
Örnek 3Omuz, diz, boyundaki ilk iki omur arası, el bileği kemikleri arası ve parmak boğumu eklemlerini hareket biçimlerine göre sınıflandırınız. Hangisi en geniş hareketi sağlar?
Cevabı göster
1. adım: Tek yönde bükülüp açılan eklemler menteşe eklemdir: Diz ve parmak boğumu. 2. adım: Yuvarlak bir kemik başının çukur yuvaya oturduğu, her yöne hareket eden eklem top-yuva eklemdir: Omuz. 3. adım: Başı sağa sola çevirmeyi sağlayan, eksen çevresinde dönme yapan eklem dönen eklemdir: Boyundaki ilk iki omur arası. 4. adım: Düz yüzeylerin birbiri üzerinde az kaydığı eklem kayan eklemdir: El bileği kemikleri arası. 5. adım: Her yöne hareket ve dairesel dönme yapabildiği için en geniş hareketi top-yuva eklem sağlar. Sonuç: Menteşe: diz, parmak boğumu; top-yuva: omuz; dönen: ilk iki boyun omuru arası; kayan: el bileği kemikleri arası. En geniş hareket omuz eklemindedir.
Örnek 4Bir öğrenci omurga modelinde boyun, sırt ve bel omurlarını tek tek sayıyor. a) Saydığı hareketli omur sayısı kaç olmalıdır? b) Kaburgaların bağlandığı omurlar hangi bölümdedir ve kaç tanedir? c) Bel omurları neden en büyük omurlardır?
Cevabı göster
1. adım: Omur sayıları hatırlanır: boyun 7, sırt 12, bel 5. 2. adım: a) Hareketli omur sayısı: 7 + 12 + 5 = 24. Sağrı kemiği ve kuyruk sokumu kaynaşık olduğu için ayrı ayrı sayılmaz. 3. adım: b) On iki çift kaburga sırt (göğüs) omurlarına bağlanır; sırt omuru sayısı 12'dir, kaburga çifti sayısı da 12'dir. 4. adım: c) Bel omurları omurganın alt kısmında yer alır ve üstlerindeki baş, gövde ve kolların ağırlığının büyük bölümünü taşır; bu yüke dayanabilmek için en büyük ve en kalın omurlardır. Sonuç: a) 24 b) Sırt omurları, 12 tane c) Gövde ağırlığının çoğunu taşıdıkları için.
Örnek 5Bir insanın iki elinde ve iki ayağında toplam kaç kemik bulunur? Bu kemiklerden hangileri şekline göre kısa kemiktir?
Cevabı göster
1. adım: Bir eldeki kemikler: 8 el bileği + 5 el tarağı + 14 parmak = 27 kemik. 2. adım: Bir ayaktaki kemikler: 7 ayak bileği + 5 ayak tarağı + 14 parmak = 26 kemik. 3. adım: İki el: 2 × 27 = 54 kemik. İki ayak: 2 × 26 = 52 kemik. 4. adım: Toplam: 54 + 52 = 106 kemik. 5. adım: Boyu, eni ve kalınlığı birbirine yakın olan bilek kemikleri kısa kemiktir: el bileği ve ayak bileği kemikleri (topuk kemiği dahil). Tarak ve parmak kemikleri küçük uzun kemiklerdir. Sonuç: İki el ve iki ayakta toplam 106 kemik bulunur; bu da yaklaşık 206 kemikli iskeletin yarısından fazlasıdır. Kısa kemikler bilek kemikleridir.
Örnek 6Kedi, karınca, yengeç, köpek balığı, kartal ve toprak solucanını destek yapılarına göre gruplandırınız. Köpek balığını diğer iç iskeletlilerden ayıran özellik nedir?
Cevabı göster
1. adım: Ölçüt belirlenir: Destek yapısı vücudun içinde mi, dışında mı, yoksa sert bir destek yapısı hiç yok mu? 2. adım: Vücudun içinde kemik ya da kıkırdaktan iskeleti olanlar → İç iskelet: kedi, kartal, köpek balığı. 3. adım: Vücudu dıştan sert bir örtüyle sarılı olanlar → Dış iskelet: karınca, yengeç. 4. adım: Kemik ya da sert örtüsü olmayan, kaslarıyla hareket eden → Sert iskeleti yok: toprak solucanı. 5. adım: Köpek balığının iç iskeleti kemikten değil, büyük ölçüde kıkırdaktan yapılmıştır. Sonuç: İç iskelet: kedi, kartal, köpek balığı; dış iskelet: karınca, yengeç; sert iskeleti yok: toprak solucanı. Köpek balığının iskeleti kıkırdaktır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Dirseğimizi bükerek elimizi omzumuza götürdüğümüzde hangi durum gerçekleşir?
2Eklem yerinde kemiği kemiğe bağlayan ve kemiklerin yerinden çıkmasını önleyen yapı hangisidir?
3Kolumuzu her yöne hareket ettirip daire çizerek çevirmemizi sağlayan omuz eklemi, hareket biçimine göre hangi gruptadır?
4On iki çift kaburganın arkada bağlandığı omurlar hangi bölümdedir?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Kaslar kemikleri yalnızca çekebildiği için iskelet kasları zıt çalışan çiftler hâlinde yerleşmiştir.
- Tendon, eklem yerinde iki kemiği birbirine bağlayan yapıdır.
- Diz eklemi hareket miktarına göre oynar, hareket biçimine göre menteşe eklemdir.
- Omurgada yukarıdan aşağıya 5 boyun, 12 sırt ve 7 bel omuru bulunur.
- Bir insan elinde el bileği, el tarağı ve parmak kemikleri olmak üzere toplam 27 kemik bulunur.
6Aşağıdaki yapıları ya da kavramları doğru açıklamalarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Biri kasılırken diğeri gevşeyen pazı kası ile arka kol kası çalışan kas çiftine örnektir.
2. Eklem yerinde kemikleri birbirine tutturan sağlam yapıya eklem denir.
3. Bir kapı gibi yalnızca tek yönde açılıp kapanan dirsek ve diz eklemleri eklemdir.
4. Omurganın en üst bölümünü oluşturan ve başı taşıyan 7 omura omurları denir.
5. Karınca ve yengeç gibi hayvanların vücudunu dışarıdan saran sert örtüye iskelet denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Mert kartondan bir kol modeli yapıyor: Uzun bir karton şeridi üst kol, ikinci bir şeridi önkol olarak kullanıyor ve iki şeridi uçlarından bir raptiyeyle birleştiriyor. Ardından üst kartonun ön yüzüne ve arka yüzüne birer lastik şerit yapıştırıp lastiklerin alt uçlarını önkol kartonuna bağlıyor. a) Modeldeki karton şeritler, raptiye, ön lastik ve arka lastik vücuttaki hangi yapıları temsil eder? b) Mert ön lastiği yukarı doğru çektiğinde önkol nasıl hareket eder ve bu sırada arka lastiğin durumu nedir? Vücutta hangi kas ne yapmaktadır? c) Raptiyeli birleşim yeri hareket miktarına ve hareket biçimine göre hangi eklemi temsil eder? Modelin gerçek koldan bir eksiğini yazınız.

Kısaca

Zıt çalışan kaslar: Kaslar kemikleri yalnızca çekebildiği için çiftler hâlinde çalışır; dirsek bükülürken pazı kası kasılır, arka kol kası gevşer, dirsek açılırken bunun tersi olur.
Kasın yapısı: Bir iskelet kası, kas teli adı verilen uzun kas hücrelerinin demetler hâlinde bir araya gelmesiyle oluşur ve uçlarındaki tendonlarla kemiklere tutunur.
Bağlantı yapıları: Tendon kası kemiğe, eklem bağı ise kemiği kemiğe bağlar; oynar eklemler eklem kapsülü ile sarılı olup içinde eklem sıvısı bulunur.
Oynar eklemlerin hareket biçimleri: Diz ve dirsek menteşe, omuz ve kalça top-yuva, boynun ilk iki omuru arası dönen, el ve ayak bileği kemikleri arası kayan eklemdir.
Omurganın bölümleri: Omurga yukarıdan aşağıya 7 boyun, 12 sırt ve 5 bel omuru ile kaynaşık omurlardan oluşan sağrı kemiği ve kuyruk sokumundan meydana gelir.
Farklı ölçütlerle sınıflandırma: Aynı yapı yapı türüne, şekline, hareket miktarına, çalışma biçimine ya da vücuttaki yerine göre farklı gruplara ayrılabilir; hayvanlar da iç iskeletli, dış iskeletli ve iskeletsiz olarak gruplandırılabilir.

Destek ve Hareket Sistemi: Kas-Kemik İş Birliği, Eklem Yapısı, Omurga ve Üyeler İskeletinin Sınıflandırılması

Kas ve Kemiklerin Birlikte Çalışması: Zıt Çalışan Kas Çiftleri

Kasın Yapısı ve Bağlantı Yapıları: Tendon, Eklem Bağı ve Eklem Kapsülü

Oynar Eklemlerin Hareket Biçimleri: Menteşe, Top-Yuva, Dönen ve Kayan Eklemler

Omurga: Bölümleri, Omurların Yapısı ve Doğal Eğrilikleri

Üyeler İskeletine Yakından Bakış: Kol ve Bacak Kemiklerinin Etiketlenmesi

Bilgileri Bütünleştirme: Farklı Ölçütlerle Sınıflandırma ve Hayvanlarda Destek Yapıları

Örnekler

Kavram Kartları

Etkinlikler

Kısaca

Bu dersin öteki kaynakları