9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 17. Hafta: Yazma: Temaya Uygun Şiir Yazma – Yazıyı Zenginleştirecek İçerik Oluşturma (TDE4.2) ve Şiirde Kural Uygulama (TDE4.3)

Öğrenme çıktısı

TDE4.2. Yazısını zenginleştirecek içerik oluşturabilme: TDE4.2.1-TDE4.2.4. Ön bilgilerle bağlantı kurar; hedef kitleye yönelik tahminlerle metnin türünü, içeriğini ve yapı unsurlarını belirler; ana düşünceye ve iletiye karar verir, karşılaştırma içeren iletiler oluşturur; içeriği yazılı anlatımın kullanım alanına göre belirler.
TDE4.2.5-TDE4.2.8. Söz varlığını kullanarak içeriği yeniden ifade eder; dil işlevlerinin ve görsel-işitsel ögelerin kullanımına karar verir; plan taslağını sunar ve aldığı geri bildirimlerle taslağa son şeklini verir.
TDE4.3. Konu zenginliği ve çeşitliliğini sağlayan yazısında kural uygulayabilme: TDE4.3.1-TDE4.3.4. Planına uygun ve dikkat çekici bir girişle başlar; düşünceyi geliştirme yollarını, bağlama uygun söz varlığını ve kendine özgü üslubu kullanır; iletilerini açık ya da örtük biçimde, değerlere duyarlı ve olumlu bir dille ifade eder; uygun başlık belirler.
TDE4.3.5-TDE4.3.8. Türkçe dil yapılarını işlevine uygun, bilinçli ve özenli kullanır; bağdaşıklık ögelerine, yazım ve noktalama kurallarına dikkat ederek yazar.

Bu hafta

Geçen hafta şiir yazma sürecimizi planladık: amacımızı, hedef kitlemizi, süremizi ve stratejimizi seçtik, boş sayfa korkusunu yenmenin yollarını öğrendik. Bu hafta o planı gerçek bir şiire dönüştürüyoruz. Önce şiirimizi zenginleştirecek içeriği oluşturacak, ana düşüncemizi ve iletimizi netleştirecek, düz cümleleri imgelere çevirecek ve plan taslağımızı arkadaşlarımıza sunacağız. Ardından şiirimizi dikkat çekici bir girişle başlatıp ölçü, kafiye, bağdaşıklık, yazım ve noktalama kurallarını uygulayarak tamamlayacağız. Haftanın sonunda elimizde, 'Anlam Arayışı' temasına uygun, baştan sona bizim sesimizi taşıyan bir şiir olacak.

İçerik Oluşturmaya Başlarken: Ön Bilgi, Hedef Kitle ve Yapı Unsurları

Bir şiirin içeriği boşlukta doğmaz; yazarın daha önce okuduğu, dinlediği ve yaşadığı her şey şiire malzeme olur. TDE4.2.1 süreç bileşeni, yazma amacımıza yönelik ön bilgilerimizle bağlantı kurmamızı ister. Bu temada elimizde zengin bir birikim var: Yunus Emre'nin 'Dolap Niçin İnilersin' şiirinden bir nesneyi konuşturma ve soru-cevap tekniğini öğrendik; halk şiirinin dörtlük, hece ölçüsü, kafiye ve redif gibi biçim özelliklerini tanıdık; geçen hafta da konuşan bir duvar saati üzerine bir plan yaptık. Bunlara kişisel deneyimlerimizi eklemeliyiz: Gece ders çalışırken odada yankılanan saat sesi, bir bayram sabahının hızla geçip gitmesi ya da yıllar sonra bakılan eski bir fotoğraf, şiirin içeriğini besleyecek gerçek duygulardır.

İkinci adım, hedef kitleye yönelik tahminlerde bulunmaktır (TDE4.2.2). Şiirimizi okul dergisinde okuyacak 14-17 yaş arası öğrencilerin uzun ve ağır sözcüklerle dolu bir metni okumayabileceğini, ama kendi yaşamlarından bir şey bulduklarında şiire bağlanacaklarını tahmin edebiliriz. Bu tahmin, metnin türüne ve içeriğine karar vermemizi sağlar: Duygu ağırlıklı, kısa ve akılda kalıcı bir lirik şiir yazmak; içeriği de herkesin bildiği bir nesne olan saat ve zamanın akışı üzerine kurmak uygun bir seçimdir.

Tür belirlendiğinde, o türün yapı unsurları da belirlenmiş olur. Bir öyküde olay, kişi, yer ve zaman nasıl temel unsursa, şiirde de başlık, dize, nazım birimi (dörtlük), ölçü, kafiye, redif, nakarat, imge ve şiir kişisi temel yapı unsurlarıdır. Bizim şiirimiz için kararlar şöyle olabilir: Üç dörtlük, her dizede sekiz hece, ilk dörtlükte soru-cevap, sonraki dörtlüklerde ilk üç dizenin kafiyeli olduğu ve dördüncü dizenin nakarat olarak tekrarlandığı aaab düzeni. Konuşan varlık saattir; nakarat ise 'Zaman akar, sayarım ben.' dizesidir. Bu kararlar, yazma sırasında bize yol gösteren bir harita işlevi görür.

Yapı Unsuru	Şiirdeki İşlevi	Bizim Şiirimizdeki Karşılığı
Başlık	Okuru şiire çağırır, içeriği sezdirir	Zamanın Bekçisi
Nazım birimi	Dizelerin anlam ve ses bakımından gruplanması	Dörtlük (3 dörtlük)
Ölçü	Dizelere ritim kazandırır	8'li hece ölçüsü
Kafiye ve redif	Dize sonlarında ses uyumu sağlar	aaab düzeni; dün-düğün, canı-yanı
Nakarat	Ana duyguyu her dörtlükte pekiştirir	Zaman akar, sayarım ben.
İmge	Düşünceyi zihinde canlandırır	Tik tak sesi, akan zaman, yas ve düğün
Şiir kişisi	Şiirde konuşan ses	Konuşturulan duvar saati

🔍 Büyütmek için dokunun

Ana Düşünce, Karşılaştırmalı İletiler ve Kullanım Alanına Göre İçerik

Şiirin bütün dizeleri tek bir merkeze bağlanmalıdır. TDE4.2.3 süreç bileşeni, yazma amacına ve metnin özelliklerine göre ana düşünceye ve vermek istediğimiz iletiye karar vermemizi ister. Bunun en kolay yolu, ana düşünceyi şiire başlamadan önce tek bir düz cümleyle yazmaktır. Şiirimiz için bu cümle şöyle olabilir: Zaman durdurulamaz; hayatın anlamı, akıp giden anı iyilikle değerlendirmektir. Bu cümle şiirde olduğu gibi yer almayacak, ama her dize bu cümleye hizmet edip etmediğine göre sınanacaktır. Ana düşünceye hizmet etmeyen dize ne kadar güzel olursa olsun çıkarılmalıdır.

Planı oluştururken karşılaştırma içeren iletiler kurmak, şiire derinlik kazandırır. Karşıtlar yan yana geldiğinde her biri ötekini daha görünür kılar: bugün ile dün zamanın akışını, yas ile düğün hayatın acı ve sevinç dolu anlarını, saatin sayması ile insanın yaşaması ise ikisi arasındaki farkı gösterir. Saat yalnızca saniyeleri sayar; o saniyelere anlam katan insandır. Bu karşılaştırma şiirimizin son dörtlüğünde iletinin çekirdeği olacaktır: Saat zamanı durduramaz ama insan anı değerlendirebilir.

TDE4.2.4 süreç bileşeni ise içeriği yazılı anlatımın kullanım alanına göre belirlemeyi ister. Yazılı anlatım dört alanda kullanılır: özel (günlük, kişisel mektup), eğitim (okul dergisi, ödev, sınıf panosu), kamusal (yarışmalar, belediye ya da kütüphane duyuruları, herkese açık paylaşımlar) ve mesleki (tanıtım metinleri, iş yazışmaları). Aynı konu her alanda farklı bir içerik ister. Günlüğe yazılan bir şiirde kişisel ve çok özel ayrıntılar yer alabilir; okul dergisine gönderilen şiirde ise herkesin kendinden bir şey bulabileceği, ortak duygulara seslenen bir içerik seçilir. Bizim şiirimiz eğitim alanına yöneliktir; bu nedenle evrensel bir duyguyu, anlaşılır imgelerle anlatmalıdır.

Kullanım Alanı	Örnek Ortam	İçerik ve Dil Tercihi
Özel	Günlük, bir arkadaşa yazılan mektup	Kişisel anılar, içten ve serbest dil; yalnız yazarın bildiği ayrıntılar
Eğitim	Okul dergisi, sınıf panosu, edebiyat ödevi	Ortak duygular, anlaşılır imgeler, kurallara özenli dil
Kamusal	Kütüphanenin şiir yarışması, herkese açık okuma etkinliği	Geniş kitleye seslenen evrensel tema, yarışma koşullarına uygun biçim
Mesleki	Bir saat ustasının dükkân tanıtım metni	Ürün ve hizmeti öne çıkaran, kısa ve ikna edici dil

🔍 Büyütmek için dokunun

Söz Varlığıyla Yeniden İfade, Dil İşlevleri, Görsel-İşitsel Ögeler ve Plan Taslağını Sunma

Ana düşünce bir düz cümledir; şiir ise o düşünceyi imgelerle hissettiren bir söyleyiştir. TDE4.2.5 süreç bileşeni, söz varlığımızı kullanarak içeriği yeniden ifade etmemizi ister. 'Zaman çok hızlı geçiyor.' cümlesi bir bilgi verir ama okuru etkilemez. Aynı düşünceyi 'Bir tık ile biter bugün / Bir tık ile olur o dün' diye söylediğimizde okur saatin sesini duyar, günün tek bir saniyede düne dönüştüğünü görür. Yeniden ifade ederken mecazlardan, deyimlerden, ses yansımalarından ve somut ayrıntılardan yararlanırız. Bunun için yazmadan önce küçük bir sözcük ve imge havuzu hazırlamak işe yarar: tik tak, akrep, yelkovan, kum saati, akmak, saymak, an, ömür, yas, düğün.

TDE4.2.6 süreç bileşeni, yazma sürecini planlarken dil işlevlerinin kullanımına karar vermemizi ister. Dilin altı temel işlevi vardır: bilgi aktaran göndergesel, duygu ve heyecanı yansıtan heyecana bağlı, okuru bir davranışa yönelten alıcıyı harekete geçirme, iletişimin sürüp sürmediğini denetleyen kanalı kontrol, dilin kendisini açıklayan dil ötesi (üstdil) ve sözün güzelliğini öne çıkaran şiirsel (sanatsal) işlev. Şiirimizde baskın işlev şiirsel işlevdir; ilk dörtlükteki sorularda heyecana bağlı işlev, son dörtlükteki 'Durduramam, sen tut anı' çağrısında ise alıcıyı harekete geçirme işlevi öne çıkacaktır.

Şiir dergide yayımlanacak ve sınıfta sesli okunacaksa görsel ve işitsel ögelere de karar verilir (TDE4.2.7): Sayfanın kenarına çizilmiş bir duvar saati ya da kum saati, sesli okumada arka planda hafif bir tik tak sesi ve nakarat dizesinde yavaşlayan bir okuma temposu içeriği destekler. Son adım, plan taslağını sunmaktır (TDE4.2.8). Ana düşünce, dörtlüklerin içeriği, nakarat, başlık önerisi ve seçilen ögeler iki dakikalık bir sunumla arkadaşlara anlatılır, gelen geri bildirimlerle plan güncellenir. Örneğin bir arkadaşımız 'Saat başlığı çok genel.' derse başlık 'Zamanın Bekçisi' olarak değiştirilebilir; bir başkası ikinci dörtlükte örnek eksikliği görürse 'Kimi yastır kimi düğün' gibi somut bir örnek eklenebilir.

Düz Anlatım	Söz Varlığıyla Yeniden İfade	Kullanılan Araç
Saat sürekli ses çıkarıyor.	Tik tak, saat, söylenirsin	Yansıma sözcük, kişileştirme
Zaman çok hızlı geçiyor.	Bir tık ile biter bugün / Bir tık ile olur o dün	Somutlaştırma, tekrar, karşıtlık
Hayatta mutlu ve üzücü günler var.	Kimi yastır kimi düğün	Tezat, örneklendirme
Zaman hiç durmuyor.	Zaman akar, sayarım ben.	Mecaz (akmak), nakarat
Anı değerlendirmelisin.	Durduramam, sen tut anı	Seslenme, çağrı, çift anlam (an-ı / anı)

🔍 Büyütmek için dokunun

Yazmaya Başlama: Dikkat Çekici Giriş, Düşünceyi Geliştirme Yolları ve Kendine Özgü Üslup

Plan hazır olduğunda yazmaya planına uygun bir şekilde başlanır (TDE4.3.1). Şiirin ilk dizesi, okurun şiirde kalıp kalmayacağına karar verdiği yerdir; bu yüzden dikkat çekici bir giriş gerekir. Şiirde etkili girişin başlıca yolları şunlardır: bir soru sormak (Yunus Emre'nin 'Dolap niçin inilersin' sorusu gibi), bir varlığa seslenmek, bir ses yansımasıyla okuru sahnenin içine almak ya da şaşırtıcı bir imgeyle başlamak. 'Zaman çok önemlidir.' gibi bir girişle okur yeni hiçbir şey duymaz. Biz ise dört yolu birleştirerek başlıyoruz: 'Tik tak, saat, söylenirsin, / Derdin nedir, ne istersin?' Bu girişte yansıma sözcük, seslenme, kişileştirme ve soru bir aradadır.

Şiirin gövdesinde düşünceyi desteklemek için anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yollarından yararlanılır (TDE4.3.2). Saatin kendi hikâyesini anlatması öyküleme, tik tak sesinin ve akan zamanın zihinde canlandırılması betimleme niteliği taşır. 'Kimi yastır kimi düğün' dizesi zamanın neler getirdiğini somut durumlarla gösteren bir örneklendirme, 'bugün-dün' karşıtlığı ise bir karşılaştırmadır. Zamanın 'akması' onu suya benzeten örtük bir benzetmedir. Bu yollar şiiri soyut bir öğütten çıkarıp okurun yaşadığı bir deneyime dönüştürür.

TDE4.3.2 aynı zamanda duygu, düşünce ve hayallerimizi kendine özgü bir üslupla ifade etmemizi ister. Üslup, bir yazarın sözcük seçiminden cümle kuruluşuna kadar kendine has söyleyiş biçimidir. Kendine özgü üslubun en büyük düşmanı klişelerdir: 'gül gibi güzel', 'zaman su gibi akıp gitti', 'kalbim kırık' gibi çok kullanılmış kalıplar okurda yeni bir duygu uyandırmaz. Bunun yerine kendi gözlemlerimizden doğan imgeler arıyoruz: Saatin her tıkında bir günün düne dönüşmesi, saatin zamanı sayan bir bekçi olması bu şiire özgü buluşlardır. Aşağıda planımıza göre yazılmış şiirin tamamını görüyoruz: 'Zamanın Bekçisi Tik tak, saat, söylenirsin, Derdin nedir, ne istersin? Dedi: 'Bir an duramadım, Zaman akar, sayarım ben.' Bir tık ile biter bugün, Bir tık ile olur o dün, Kimi yastır kimi düğün, Zaman akar, sayarım ben. Durduramam, sen tut anı, Gülümset bir garip canı, Budur ömrün güzel yanı, Zaman akar, sayarım ben.'

Dörtlük	Şiirdeki İşlevi	Kullanılan Anlatım Biçimi ve Yol
1. dörtlük	Giriş: Okurun dikkatini çeker, saati konuşturur	Soru, seslenme, yansıma sözcük, kişileştirme, öyküleme
2. dörtlük	Gelişme: Zamanın akışını ve hayatın iki yüzünü gösterir	Örneklendirme, karşılaştırma (bugün-dün), tezat (yas-düğün), betimleme
3. dörtlük	Sonuç: İletiyi verir, okuru harekete çağırır	Çağrı (emir kipi), tanımlama (Budur ömrün güzel yanı)
Nakarat	Ana duyguyu her dörtlükte pekiştirir, şiiri bağlar	Tekrar, örtük benzetme (zaman akar)

🔍 Büyütmek için dokunun

Söz Varlığı, Açık ve Örtük İletiler, Değerler ve Başlık

Şiirin gücü büyük ölçüde sözcüklerden gelir. TDE4.3.3 süreç bileşeni, söz varlığını (deyim, atasözü, mecaz ve terim) bağlama uygun kullanmamızı ister. Zaman temalı bir şiirde 'göz açıp kapayıncaya kadar' deyimi hızın, 'Gün doğmadan neler doğar' atasözü belirsiz geleceğin, 'zaman akar' mecazı akışın, 'akrep' ve 'yelkovan' terimleri ise saatin dünyasının anlatımında kullanılabilir. Ancak her sözcük bağlama ve hedef kitleye uygun olmalıdır: Okul dergisi okurlarına yazılan bir şiirde anlamı bilinmeyen eski sözcükleri art arda sıralamak ya da tam tersine 'çok fena geçti zaman' gibi gündelik konuşma diline düşmek üslubu bozar. Yazma süreci boyunca ana düşünceden ve onu destekleyen bilgilerden kopmadan ilerlenmelidir.

Şiirde iletiler iki biçimde verilir (TDE4.3.4). Açık ileti, şairin doğrudan söylediği iletidir: 'Durduramam, sen tut anı' dizesinde okura açıkça anı değerlendirmesi söylenir. Örtük ileti ise doğrudan söylenmez, okurun sezmesine bırakılır: 'Kimi yastır kimi düğün' dizesinde 'Hayatta acı da sevinç de geçicidir; ikisine de katlanmayı ve ikisinin de değerini bilmeyi öğrenmeliyiz.' iletisi gizlidir. İyi bir şiir iki yolu dengeli kullanır; her şeyi açıkça söylemek şiiri öğüde dönüştürür, her şeyi gizlemek ise anlaşılmaz kılar. Duygu ve düşünceler tutarlı olmalıdır: Şiirin başında zamanın akışından yakınan saat, sonunda birdenbire zamanın hiç önemli olmadığını söylerse tutarlılık bozulur. Başlatma, sürdürme ve bitirme de bu tutarlılığa hizmet eder: Soruyla başlayan şiir, cevapla sürer ve okura yönelen bir çağrıyla biter.

Şiir yazarken millî ve manevi değerlere ve kültürel unsurlara dikkat edilir; yazı olumlu tutum ve değerleri öne çıkarır. Şiirimizde 'Gülümset bir garip canı' dizesi yardımlaşma ve iyiliği, nakarat ise sabrı ve zamanın kıymetini bilmeyi vurgular. Öte yandan siyaset, din ya da etnik köken üzerinden kimseyi incitecek, ayrıştıracak ögeler kullanılmaz; çünkü okul dergisinin okurları farklı düşüncelerden insanlardır ve şiir hepsini kucaklamalıdır. Son olarak şiire içeriğine uygun bir başlık verilir. 'Saat' başlığı konuyu söyler ama merak uyandırmaz; 'Zaman' çok geneldir; 'Zamanın Bekçisi' ise hem saati anlatır hem de bir imge sunar, okuru 'Bekçi kim, neyi bekliyor?' sorusuyla şiire çağırır.

Söz Varlığı Türü	Örnek	Şiirde Olası Kullanımı
Deyim	göz açıp kapayıncaya kadar	Bir günün ne kadar hızlı geçtiğini anlatmak
Atasözü	Gün doğmadan neler doğar.	Geleceğin belirsizliğine ve umuda gönderme yapmak
Mecaz	zaman akar, an tutmak	Soyut zamanı somut bir hareketle göstermek
Terim	akrep, yelkovan, kum saati	Saatin dünyasını gerçekçi ayrıntılarla kurmak
Yansıma	tik tak, tıkırtı	Şiire ses katmak, dikkat çekici giriş yapmak
İkileme	gece gündüz, kimi... kimi	Sürekliliği ve çeşitliliği vurgulamak

🔍 Büyütmek için dokunun

Kural Uygulama: Ölçü, Kafiye, Türkçe Dil Yapıları, Bağdaşıklık, Yazım ve Noktalama

Şiirimizi seçtiğimiz biçime uygun hâle getirmek için önce hece ölçüsünü denetleriz. Hece ölçüsünde her dizedeki hece sayısı eşittir. 'Bu-dur öm-rün gü-zel ya-nı' dizesi sekiz hecedir; şiirin bütün dizeleri de sekiz hece olacak biçimde kurulmuştur. Ardından kafiye ve redif incelenir. Dize sonlarında yazılışı ve görevi aynı olan ek ya da sözcüklere redif, redifin hemen önündeki ses benzerliğine kafiye denir. 'anı / canı / yanı' sözcüklerinde sondaki '-ı' ekleri redif, öncesindeki 'an' sesleri tam kafiyedir. 'bugün / dün / düğün' sözcüklerinde ise ek yoktur; 'ün' sesleri tam kafiyedir. Kafiye uğruna anlamsız sözcük kullanılmaz; ses uyumu anlamla birlikte yürümelidir.

TDE4.3.5 süreç bileşeni, Türkçe dil yapılarını işlevine uygun kullanmamızı ister. Şiirde ritim ya da vurgu için devrik cümle kullanılabilir ('Bir tık ile biter bugün'); emir kipi çağrıyı ('sen tut anı'), soru eki merakı ('ne istersin?') taşır. Türkçeyi bilinçli ve özenli kullanmak, karşılığı olan yabancı sözcükler yerine Türkçelerini seçmektir: 'moment' yerine 'an', 'mesaj' yerine 'ileti', 'final' yerine 'son', 'stres' yerine 'gerginlik'. Bağdaşıklık (TDE4.3.6) ise metnin dil bilgisi ögeleriyle birbirine bağlanmasıdır. Şiirimizde 'Bir tık ile olur o dün' dizesindeki 'o' sözcüğü bir önceki dizedeki 'bugün'ü karşılayan bir gönderimdir; 'Bir tık ile' ve nakarat dizesi tekrar, 'bugün-dün' ve 'yas-düğün' ise karşıt anlamlı sözcüklerle kurulan sözcüksel bağdaşıklıktır. 'Kimi... kimi...' yapısı da dizeleri birbirine bağlar.

Son olarak yazım ve noktalama kuralları uygulanır (TDE4.3.7, TDE4.3.8). Geleneksel biçimde yazılan şiirde dize başları büyük harfle başlar. Bağlaç olan 'de/da' ile 'ki' ayrı yazılır ('Sen de duy', 'Bilmem ki'); soru eki 'mi' ayrı yazılır ve kendisinden sonraki eklerle birleşir ('duydun mu', 'istiyor musun'); 'tik tak' gibi yansıma ikilemeleri ayrı yazılır. Noktalamada seslenmelerden sonra virgül ('Tik tak, saat,'), soru bildiren dizenin sonunda soru işareti ('ne istersin?'), birinin sözü aktarılmadan önce iki nokta ve tırnak işareti ('Dedi: 'Bir an duramadım,') kullanılır; şiirin son dizesi nokta ile kapanır. Noktalama şiirde okurun nefes alacağı, duracağı ve vurgu yapacağı yerleri gösteren bir okuma haritasıdır.

Kontrol Ögesi	Yanlış Kullanım	Doğru Kullanım
Hece ölçüsü	Zaman çok hızlı akıp geçer (9 hece)	Zaman hızla akıp geçer (8 hece)
Türkçe sözcük	Her moment kıymetli	Her an kıymetli
Bağlaç 'de'	Sende tut bu anı	Sen de tut bu anı
Soru eki	Duydunmu saatin sesini	Duydun mu saatin sesini?
Seslenme virgülü	Saat söyle derdin nedir	Saat, söyle derdin nedir?
Aktarılan söz	Dedi bir an duramadım	Dedi: 'Bir an duramadım,'
Bağdaşıklık	Bir tık ile biter bugün / Bir tık ile olur bugün dün	Bir tık ile biter bugün / Bir tık ile olur o dün

🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

Örnek 1Defne, saat üzerine yazdığı şiiri hem kendi günlüğüne hem de okul dergisine koymak istiyor. Günlükteki taslakta 'Dedemin hediye ettiği saat, o gün hastanede beklerken...' gibi kişisel ayrıntılar var. Kullanım alanı ve hedef kitle açısından iki metin arasında hangi farklar olmalıdır?
Cevabı göster
1) Kullanım alanını belirleme: Günlük özel alana, okul dergisi eğitim alanına aittir. 2) Hedef kitle: Günlüğün okuru yalnızca Defne'dir; derginin okurları ise Defne'yi ve ailesini tanımayan farklı yaşlardaki öğrenci ve öğretmenlerdir. 3) İçerik farkı: Günlükte dedenin hastanede geçen günü gibi çok özel ayrıntılar kalabilir; dergide bu ayrıntılar herkesin kendinden bir şey bulacağı genel bir duyguya dönüştürülmelidir, örneğin 'Bir sevdiğimizi beklerken uzayan zaman'. 4) Dil farkı: Günlükte serbest ve kişisel bir dil kullanılabilir; dergide yazım ve noktalama kurallarına özen gösterilmeli, anlaşılır ama imgeli bir dil seçilmelidir. 5) Sonuç: Aynı konu, kullanım alanına göre farklı içerik ve dil tercihleri gerektirir (TDE4.2.4).
Örnek 2'Zaman çok hızlı geçiyor, bu yüzden anın değerini bilmeliyiz.' düz cümlesini söz varlığından yararlanarak 8'li hece ölçüsüne uygun iki dizeyle yeniden ifade ediniz ve kullandığınız araçları belirtiniz.
Cevabı göster
1) Düşüncenin iki parçasını ayırın: a) Zaman hızlı geçer. b) Anın değerini bilmeliyiz. 2) Birinci parçayı somutlaştırın: 'Göz açıp kapayıncaya kadar' deyiminden yararlanarak hızı bir görüntüye çevirin: 'Göz kırpınca geçer bir gün' (Göz-kır-pın-ca-ge-çer-bir-gün = 8 hece). 3) İkinci parçayı çağrıya dönüştürün: 'Sen o anı tut ve sevin' (Sen-o-a-nı-tut-ve-se-vin = 8 hece). 4) Kullanılan araçlar: Deyimden esinlenen somut imge (göz kırpmak), mecaz (anı tutmak), emir kipiyle kurulan çağrı (alıcıyı harekete geçirme işlevi). 5) Sonuç: Bilgi veren düz cümle, okurun zihninde görüntü oluşturan ve onu harekete çağıran iki şiir dizesine dönüşmüştür (TDE4.2.5, TDE4.3.3).
Örnek 3Bir öğrencinin şiirindeki şu dizelerin hece sayılarını bulunuz ve ölçüyü bozan dizeyi düzeltiniz: I. Kimi yastır kimi düğün II. Bir tık ile olur o dün III. Zaman çok hızlı akıp geçer
Cevabı göster
1) I. dize: Ki-mi-yas-tır-ki-mi-dü-ğün = 8 hece. 2) II. dize: Bir-tık-i-le-o-lur-o-dün = 8 hece. 3) III. dize: Za-man-çok-hız-lı-a-kıp-ge-çer = 9 hece. 4) Ölçüyü bozan dize III'tür; bir hece fazladır. 5) Düzeltme: 'çok hızlı' yerine 'hızla' kullanılırsa anlam korunur ve hece sayısı düşer: Za-man-hız-la-a-kıp-ge-çer = 8 hece. 6) Kontrol: Ünlü sayımı da aynı sonucu verir (a, a, ı, a, a, ı, e, e = 8). Böylece üç dize de 8'li hece ölçüsüne uyar.
Örnek 4'Durduramam, sen tut anı / Gülümset bir garip canı / Budur ömrün güzel yanı' dizelerinde kafiye ve redifi bulunuz; 'anı' sözcüğünün iki anlama gelebilmesinin şiire katkısını açıklayınız.
Cevabı göster
1) Dize sonlarındaki sözcükler: anı, canı, yanı. 2) Ekleri ayırın: an-ı (belirtme hâli eki), can-ı (belirtme hâli eki), yan-ı (iyelik eki). Üçünde de sondaki '-ı' yazılışı aynı bir ektir; ses ve yazılış bakımından aynı olan bu ekler redif olarak kabul edilir. 3) Redifin önündeki ses benzerliği 'an'dır; bir ünlü ve bir ünsüzden oluştuğu için tam kafiyedir. 4) Çift anlam: 'anı' sözcüğü bu dizede 'an' (zaman parçası) sözcüğünün belirtme hâlidir: 'O anı tut.' Ancak okur aynı sözcükte 'hatıra' anlamındaki 'anı'yı da duyar. 5) Katkı: Bu çift okuma iletiyi zenginleştirir; anı değerlendiren insan, ileride değerli bir anı (hatıra) biriktirmiş olur. Şiirdeki küçük bir ses oyunu, ana düşünceyi güçlendirmiştir.
Örnek 5Aşağıdaki dörtlükteki bağdaşıklık, Türkçe sözcük, yazım ve noktalama yanlışlarını bulup düzeltiniz: 'tik tak saat söylenirsin / derdin nedir ne istersin / sende bir moment dur da / zaman akar sayarım ben'
Cevabı göster
1) Yazım (büyük harf): Dize başları büyük harfle başlamalıdır: Tik, Derdin, Sen, Zaman. 2) Noktalama: 'saat' seslenmedir; önünden ve arkasından virgülle ayrılır: 'Tik tak, saat, söylenirsin,'. İkinci dize soru bildirir: 'Derdin nedir, ne istersin?'. Son dize nokta ile biter. 3) Bağlaç yazımı: 'sende' sözcüğü burada 'sen de' anlamındadır; bağlaç 'de' ayrı yazılmalıdır: 'Sen de'. 4) Türkçe sözcük: 'moment' yabancı sözcüğü yerine 'an' kullanılmalıdır. 5) Düzeltilen üçüncü dize hece ölçüsüne de uymalıdır: 'Sen de bir an dur, dinlen de' hece sayısı: Sen-de-bir-an-dur-din-len-de = 8. 6) Düzeltilmiş dörtlük: 'Tik tak, saat, söylenirsin, / Derdin nedir, ne istersin? / Sen de bir an dur, dinlen de / Zaman akar, sayarım ben.' Böylece yazım, noktalama ve Türkçe kullanımı düzeltilmiş, ölçü korunmuştur.
Örnek 6Bir öğrenci şiirine üç başlık düşünmüştür: 'Saat', 'Zaman Hakkında Düşüncelerim', 'Zamanın Bekçisi'. Ayrıca şiirindeki 'Kimi yastır kimi düğün' ve 'Durduramam, sen tut anı' dizelerinden hangisinin açık, hangisinin örtük ileti taşıdığını bilmek istemektedir. Gerekçeli olarak açıklayınız.
Cevabı göster
1) Başlık değerlendirmesi: 'Saat' içeriğe uygundur ama tek başına merak uyandırmaz. 'Zaman Hakkında Düşüncelerim' bir deneme ya da kompozisyon başlığı gibidir, şiirsel değildir ve uzundur. 'Zamanın Bekçisi' hem saati bir imgeyle anlatır hem de okurda 'Bekçi kim?' sorusunu uyandırır; kısa, uygun ve merak uyandırıcı olduğu için en iyi seçimdir. 2) 'Durduramam, sen tut anı' dizesinde ileti açıktır: Saat, okura doğrudan seslenip anı değerlendirmesini söyler. 3) 'Kimi yastır kimi düğün' dizesinde ileti örtüktür: Dize yalnızca zamanın getirdiği farklı durumları sıralar; 'Hayatta acı da sevinç de geçicidir.' iletisini okurun kendisi çıkarır. 4) Sonuç: Şiirde açık ve örtük iletinin birlikte kullanılması, şiiri hem anlaşılır hem de düşündürücü kılar (TDE4.3.4).

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Aşağıdaki şiir girişlerinden hangisi bir yansıma sözcük ve seslenmeyle okurun dikkatini çekmektedir?
2'Durduramam, sen tut anı / Gülümset bir garip canı / Budur ömrün güzel yanı' dizelerinde redif ve kafiye için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
3Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?
4'Durduramam, sen tut anı' dizesinde öne çıkan dil işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Ana düşünceyi yazmaya başlamadan önce tek bir düz cümleyle belirlemek, dizelerin bu düşünceye hizmet edip etmediğini sınamayı kolaylaştırır.
- Okul dergisine gönderilecek bir şiir, yazılı anlatımın özel kullanım alanına girer.
- Şiirde iletiyi her zaman açıkça söylemek, şiiri daha etkili ve düşündürücü kılar.
- 'Bir tık ile biter bugün / Bir tık ile olur o dün' dizelerinde 'o' sözcüğü, 'bugün'ü karşılayan bir gönderim ögesidir.
- Kafiyeyi sağlamak için anlamı uymasa da ses bakımından uygun bir sözcük seçmek şiirde doğru bir tercihtir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Her dörtlüğün sonunda aynen tekrarlanan dizeye denir.
2. Dize sonlarında yazılışı ve görevi aynı olan ek ya da sözcüklere denir.
3. 'Bir tık ile olur o dün' dizesindeki 'o' sözcüğü, 'bugün'ü karşılayan bir ögesidir.
4. Hece ölçüsüyle yazılan şiirde her dizedeki sayısı eşittir.
5. Doğrudan söylenmeyip okurun sezmesine bırakılan iletiye ileti denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Geçen hafta, köy meydanındaki eski bir çeşmeyi konuşturan şiirinizin planını yapmıştınız. Bu hafta o plandan hareketle şiirinizin içeriğini oluşturun ve kuralları uygulayın: Ana düşünceyi ve karşılaştırmalı iletiyi belirleyin, kullanım alanını ve dil işlevini seçin, 8'li hece ölçüsüyle bir giriş dörtlüğü ve aaab düzeninde bir gelişme dörtlüğü yazın; kafiye, redif, yazım ve noktalama kontrolünü yapın.

Kısaca

Ön bilgi ve hedef kitle: Şiirin içeriği; okunan model şiirlerden, halk şiiri biçim bilgisinden ve kişisel deneyimlerden beslenir; hedef kitlenin yaşı ve ilgisi, şiirin türünü, uzunluğunu ve dilini belirler.
Ana düşünce ve ileti: Yazmaya başlamadan önce ana düşünce tek cümleyle yazılır; 'bugün-dün', 'yas-düğün' gibi karşıtlıklarla kurulan karşılaştırmalı iletiler şiire derinlik kazandırır.
Yeniden ifade ve plan sunumu: Düz cümleler deyim, mecaz ve imgelerle şiir diline çevrilir; dil işlevleri ile görsel-işitsel ögeler seçilir, plan taslağı sunulup geri bildirimlerle son şeklini alır.
Giriş ve geliştirme: Şiir; soru, seslenme ya da yansıma sözcükle dikkat çekici biçimde başlatılır; örneklendirme, karşılaştırma ve benzetme gibi düşünceyi geliştirme yollarıyla kendine özgü bir üslupla sürdürülür.
İleti, değer ve başlık: İletiler açık ya da örtük biçimde verilir; olumlu değerler öne çıkarılır, toplumsal hassasiyet yaratacak ögelerden kaçınılır ve içeriği yansıtan, merak uyandıran bir başlık seçilir.
Kural uygulama: Hece sayısı dizelerde eşitlenir, kafiye ve redif bilinçle kurulur; gönderim, tekrar ve bağlaçlarla bağdaşıklık sağlanır, yabancı sözcükler yerine Türkçeleri seçilir, yazım ve noktalama kuralları özenle uygulanır.

Yazma: Temaya Uygun Şiir Yazma – Yazıyı Zenginleştirecek İçerik Oluşturma (TDE4.2) ve Şiirde Kural Uygulama (TDE4.3)

İçerik Oluşturmaya Başlarken: Ön Bilgi, Hedef Kitle ve Yapı Unsurları

Ana Düşünce, Karşılaştırmalı İletiler ve Kullanım Alanına Göre İçerik

Söz Varlığıyla Yeniden İfade, Dil İşlevleri, Görsel-İşitsel Ögeler ve Plan Taslağını Sunma

Yazmaya Başlama: Dikkat Çekici Giriş, Düşünceyi Geliştirme Yolları ve Kendine Özgü Üslup

Söz Varlığı, Açık ve Örtük İletiler, Değerler ve Başlık

Kural Uygulama: Ölçü, Kafiye, Türkçe Dil Yapıları, Bağdaşıklık, Yazım ve Noktalama

Örnekler

Kavram Kartları

Etkinlikler

Kısaca

Bu dersin öteki kaynakları