İçeriğe geç

6. sınıf · Fen Bilimleri · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler: İç Salgı Bezleri (Hipofiz, Tiroit, Pankreas, Böbrek Üstü, Eşeysel Bezler), Çocukluktan Ergenliğe Geçiş ve Sistemlerin Sağlığı (FB.6.3.7 & FB.6.3.8)

3. Ünite: Canlılarda Sistemler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sinir sisteminden sonraki ikinci kolu iç salgı bezleri (endokrin sistem)dir. Sinir sistemi uyartıları hızlı ve kısa süreli iletirken, iç salgı bezleri hormon adı verilen özel kimyasal salgıları kan yoluyla hedef organlara taşıyarak yavaş başlayan ancak uzun süren düzenlemeler yapar. Bu derste başlıca iç salgı bezlerini, hormonlarını, ergenlik dönemindeki bedensel-ruhsal değişimleri ve sistemlerimizin sağlığını koruma yollarını öğreniyoruz.

İç Salgı Bezleri ve Hormonlar: Hipofiz, Tiroit ve Böbrek Üstü Bezleri

İç salgı bezlerinin üreterek doğrudan kana verdiği ve kan yoluyla ilgili doku ve organlara taşınan düzenleyici salgılara hormon denir. Hipofiz bezi, beynin alt kısmında nohut büyüklüğünde bir bezdir. Sinir sistemi ile diğer iç salgı bezleri arasındaki uyumu sağlar ve tüm iç salgı bezlerinin çalışmasını denetler. Ayrıca büyüme hormonu salgılar; büyüme çağında bu hormon az salgılanırsa cücelik, normalden çok salgılanırsa devlik ortaya çıkar.

Tiroit bezi, boynumuzda gırtlağın hemen altında, soluk borusunun iki yanında yer alan kelebek şeklinde bir bezdir. Salgıladığı tiroksin hormonu, kemiklerin büyümesini, zekâ gelişimini ve vücuttaki kimyasal olayların (metabolizma) hızını düzenler. Tiroksin hormonunun yapısına iyot minerali katılır; besinlerle yeterli iyot alınmadığında tiroit bezi fazla çalışarak şişer ve guatr hastalığı oluşur.

Böbrek üstü bezleri, her iki böbreğin üst kısmında yer alır ve adrenalin hormonu salgılar. Korku, heyecan, sevinç veya öfke anlarında kandaki adrenalin miktarı artar; bunun sonucunda kalp atışı, kan basıncı ve soluk alıp verme hızlanır, göz bebekleri büyür, karaciğerden kana şeker verilir ve vücut olağanüstü durumlara hazırlanır.

İÇ SALGI BEZLERİ VE SALGILADIKLARI HORMONLAR (FB.6.3.7) 1. Hipofiz ve Tiroit Bezi • Hipofiz Bezi (Beyin altı): Büyüme hormonu salgılar; diğer iç salgı bezlerini denetler ve yönetir. (Az: Cücelik · Çok: Devlik) • Tiroit Bezi (Soluk borusu önü): Tiroksin hormonu salgılar; büyüme ve metabolizma hızını düzenler. (İyot eksikliği ➔ Guatr hastalığı) 2. Böbrek Üstü ve Pankreas • Böbrek Üstü Bezi: Adrenalin salgılar; korku, heyecan, öfke anında kalp ve solunumu hızlandırır. • Pankreas (Karma Bez): • İnsülin: Yüksek kan şekerini normal seviyeye düşürür. • Glukagon: Düşük kan şekerini normal seviyeye yükseltir. (İnsülin eksikliği ➔ Diyabet) 3. Eşeysel Bezler • Yumurtalık (Dişi eşey bezi): Östrojen (ve progesteron) salgılar. Yumurta üretimi ve dişiye özgü ergenlik özelliklerini oluşturur. • Testis (Erkek eşey bezi): Testosteron hormonu salgılar. Sperm üretimi, ses kalınlaşması ve sakal-bıyık çıkışını sağlar.
🔍 Büyütmek için dokunun

Pankreas (Kan Şekerinin Düzenlenmesi) ve Eşeysel Bezler

Pankreas, midenin alt arka tarafında yaprak şeklinde yer alan ve hem sindirim enzimi hem de hormon ürettiği için karma bez olarak adlandırılan bir organdır. Pankreasın salgıladığı insülin ve glukagon hormonları kandaki glikoz (şeker) miktarını dengede tutar. Yemekten sonra yükselen kan şekerini insülin hormonu glikozu karaciğer ve kaslarda depolatarak normal seviyeye düşürür. Açlık durumunda düşen kan şekerini ise glukagon hormonu karaciğerdeki depolanmış şekeri kana geçirerek normal seviyeye yükseltir. İnsülin hormonunun yetersiz salgılanması durumunda şeker hastalığı (diyabet) görülür.

Eşeysel bezler, kadınlarda yumurtalık (ovaryum), erkeklerde ise testis (er bezi) olarak adlandırılır. Çocukluk döneminin sonunda hipofiz bezinin uyarısıyla aktifleşerek ergenlik dönemini başlatırlar.

Dişilerde bulunan yumurtalık, östrojen (ve progesteron) hormonu salgılar. Bu hormon ergenlik döneminde dişi üreme hücresi olan yumurtanın oluşmasını, göğüslerin gelişmesini ve dişiye özgü ikincil eşey özelliklerinin ortaya çıkmasını sağlar. Erkeklerde bulunan testisler ise testosteron hormonu salgılar; erkek üreme hücresi olan spermin üretilmesini, sesin kalınlaşmasını, sakal-bıyık çıkmasını ve kas-kemik yapısının gelişmesini sağlar.

ÇOCUKLUKTAN ERGENLİĞE GEÇİŞ: BEDENSEL DEĞİŞİMLER (FB.6.3.8) Kızlara Özgü Değişimler • Yumurtalıklarda yumurta hücresi oluşmaya başlar. • Göğüsler ve kalçalar belirginleşir. • Adet (regl) döngüsü başlar. Östrojen Hormonu Etkisi Ortak Bedensel Değişimler • Boy uzaması ve kütle (kilo) artışı hızlanır. • Deride yağlanma ve sivilce (akne) oluşumu görülür. • Ter salgısı artar; koltuk altı ve özel bölgede kıllanma olur. Kız ve Erkeklerde Ortak Erkeklere Özgü Değişimler • Testislerde sperm hücresi üretilmeye başlar. • Ses kalınlaşır, gırtlak çıkıntısı belirginleşir. • Sakal ve bıyık çıkar, omuzlar genişler ve kaslar gelişir. Testosteron Hormonu Etkisi
🔍 Büyütmek için dokunun

Çocukluktan Ergenliğe Geçiş ve Denetleyici-Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı

Yaklaşık 11–12 yaşlarında başlayıp 18–21 yaşlarına kadar süren, çocukluktan yetişkinliğe geçiş evresine ergenlik dönemi denir. Kızlar ergenlik dönemine erkeklerden genellikle 1–2 yıl daha erken girer. Bu dönemde hem kız hem erkeklerde ortak görülen bedensel değişimler şunlardır: Boy ve kütle (kilo) artışı hızlanır, deride yağlanma ve sivilce (akne) oluşumu görülür, ter salgısı artar, koltuk altı ve özel bölgelerde kıllanma meydana gelir.

Kızlara özgü değişimler: Yumurtalıklarda yumurta oluşması, adet (regl) döngüsünün başlaması, göğüslerin ve kalçaların belirginleşmesi. Erkeklere özgü değişimler: Testislerde sperm oluşması, sesin kalınlaşması, sakal ve bıyık çıkması, omuzların genişlemesi ve kasların gelişmesi. Ergenlikte ayrıca ruhsal ve zihinsel değişimler de yaşanır: Soyut düşünme yeteneği gelişir; kimlik arayışı («Ben kimim?»), duygusal dalgalanmalar (ani sevinç, öfke, alınganlık), bağımsız hareket etme, yalnız kalma isteği, arkadaş grubuna önem verme ve iletişim kurma ihtiyacı öne çıkar.

Ergenlik dönemini sağlıklı geçirmek ve denetleyici-düzenleyici sistemlerin sağlığını korumak için; aile, öğretmen ve rehberlik servisiyle açık iletişim kurulmalı, spor ve sanatsal hobiler edinilmeli, yeterli-dengeli beslenilmeli, düzenli uyunmalı, beyin ve omuriliği darbelere karşı koruyacak kask/emniyet kemeri takılmalı, aşırı stres ve gürültüden kaçınılmalı, doktor kontrolü dışında ilaç kullanılmamalı ve sigara-alkol gibi zararlı alışkanlıklardan uzak durulmalıdır.

ERGENLİKTE RUHSAL DEĞİŞİMLER VE SİSTEMLERİN SAĞLIĞI Ruhsal ve Duygusal Değişimler • Kimlik arayışı: «Ben kimim, toplumdaki rolüm nedir?» sorularını sorma • Duygusal dalgalanmalar: Aynı gün içinde sevinç, öfke, üzüntü ve alınganlık yaşama • Bağımsızlık isteği: Kendi kararlarını alma, yalnız kalma isteği ve arkadaş grubuna önem Zihinsel: Soyut Düşünme Yeteneği Gelişir Sağlıklı Ergenlik ve Sistem Sağlığı • Aile bireyleri, öğretmenler ve okul rehberlik servisiyle açık iletişim kurulmalıdır. • Spor, sanat, müzik ve kitap okuma gibi faydalı sosyal hobiler edinilmelidir. • Yeterli-dengeli beslenilmeli, düzenli uyunmalı, stresten ve zararlı alışkanlıklardan kaçınılmalıdır. Doktor Kontrolü Dışında İlaç Kullanılmaz!
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Hipofiz bezinin vücudumuzdaki iki temel görevini ve büyüme hormonunun az ya da çok salgılanması durumunda oluşan durumları açıklayınız.

    Cevabı göster

    Hipofiz bezi; 1) İç salgı bezlerinin çalışmasını denetleyerek sinir sistemi ile iç salgı bezleri arasındaki uyumu sağlar, 2) Büyüme hormonu salgılar. Büyüme çağında büyüme hormonu az salgılanırsa cücelik, normalden çok salgılanırsa devlik ortaya çıkar.

  2. Örnek 2Köpekten korkarak hızla koşmaya başlayan bir öğrencide hangi iç salgı bezi, hangi hormonu salgılar ve vücutta ne gibi değişimler olur?

    Cevabı göster

    Böbrek üstü bezleri kana «adrenalin» hormonu salgılar. Adrenalin etkisiyle kalp atışı, kan basıncı ve soluk alıp verme hızlanır, göz bebekleri büyür ve kaslara daha fazla oksijen-enerji taşınır.

  3. Örnek 3Yemek yedikten hemen sonra ve uzun süreli açlık durumunda pankreasın kan şekerini nasıl dengelediğini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Yemekten sonra yükselen kan şekerini pankreasın salgıladığı «insülin» hormonu fazla şekeri karaciğerde depolatarak normal seviyeye düşürür. Uzun süreli açlıkta düşen kan şekerini ise «glukagon» hormonu karaciğerdeki depolanmış şekeri kana geçirerek normal seviyeye yükseltir.

  4. Örnek 4Ergenlik döneminde kız ve erkeklerde ortak olarak görülen bedensel değişimlerden dört tanesini yazınız.

    Cevabı göster

    1) Boy uzaması ve kütle (kilo) artışı, 2) Deride yağlanma ve sivilce (akne) oluşumu, 3) Ter salgısının artması, 4) Koltuk altı ve özel bölgelerde kıllanma görülmesi.

  5. Örnek 5Ergenlik döneminde bireylerde görülen başlıca ruhsal ve duygusal değişimler nelerdir?

    Cevabı göster

    Kimlik arayışı ve toplumdaki rolünü sorgulama, bağımsız hareket etme ve yalnız kalma isteği, aynı gün içinde sevinçten üzüntüye veya öfkeye geçiş gibi duygusal dalgalanmalar, alınganlık, arkadaş grubuna önem verme ve beğenilme isteğidir.

  6. Örnek 6Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığını korumak için günlük yaşamda nelere dikkat edilmelidir?

    Cevabı göster

    Yeterli ve dengeli beslenilmeli (iyotlu tuz ve vitaminler alınmalı), düzenli uyunmalı ve spor yapılmalı, bisiklet/paten sürerken kask takarak beyin ve omurilik darbelere karşı korunmalı, stresten ve sigara-alkol gibi zararlı alışkanlıklardan uzak durulmalı, bilinçsiz ilaç kullanılmamalıdır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Beynin alt kısmında nohut büyüklüğünde yer alan, büyüme hormonu salgılayan ve diğer iç salgı bezlerinin çalışmasını denetleyen bez aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2Aşağıdaki iç salgı bezi, salgıladığı hormon ve görevi eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

  3. 3Çocukluktan ergenliğe geçiş sürecinde meydana gelen aşağıdaki bedensel değişimlerden hangisi kız ve erkek bireylerde ortak olarak görülür?

  4. 4Ergenlik döneminin sağlıklı bir şekilde geçirilmesi için aşağıdakilerden hangisinin yapılması uygun değildir?

  5. 5İç salgı bezleri, ergenlik dönemi ve sistem sağlığıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin Doğru (D) ya da Yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • İç salgı bezlerinin ürettiği hormonlar hedef organlara kan yoluyla taşınır ve etkileri sinir sistemine göre daha uzun sürer.
    • Besinlerle yeterli iyot alınmadığında tiroit bezi şişerek guatr hastalığına neden olabilir.
    • Pankreas tarafından salgılanan glukagon hormonu, yemekten sonra yükselen kan şekerini düşürür.
    • Dişi eşeysel bezi olan yumurtalık, ergenlik döneminde östrojen hormonu salgılar.
    • Ergenlik döneminde kız ve erkek bireylerde ruhsal veya duygusal değişim görülmez.

  6. 6Aşağıdaki hormonları salgılandıkları iç salgı bezleriyle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. İç salgı bezlerinin üreterek doğrudan kana verdiği düzenleyici kimyasal salgılara adı verilir.
    2. Büyüme çağındaki bir çocukta büyüme hormonu normalden fazla salgılanırsa durumu ortaya çıkar.
    3. Pankreasın yeterli miktarda insülin hormonu üretememesi sonucunda kan şekerinin yüksek kalmasına (şeker hastalığı) denir.
    4. Erkek eşeysel bezi olan testislerden salgılanan hormonu sesin kalınlaşmasını ve sperm oluşumunu sağlar.
    5. Hem sindirim enzimi hem de hormon ürettiği için pankreas vücudumuzda bez olarak adlandırılır.

  8. 8Sinir sistemi ile iç salgı bezlerinin çalışma özelliklerini karşılaştırarak; pankreasın kan şekerini düzenleme mekanizmasını ve ergenlik dönemini sağlıklı geçirme yollarını 3 adımda açıklayınız.

Kısaca

  • İç Salgı Bezleri ve Hormonlar: İç salgı bezleri hormon adı verilen kimyasal habercileri kan yoluyla taşır; sinir sistemine göre yavaş çalışır ancak etkisi uzun sürelidir.
  • Hipofiz, Tiroit ve Böbrek Üstü Bezleri: Hipofiz büyüme hormonu salgılar ve diğer bezleri yönetir; tiroit tiroksin hormonuyla metabolizmayı düzenler (iyot eksikliğinde guatr olur); böbrek üstü bezi adrenalinle korku ve heyecan anında kalp ve solunumu hızlandırır.
  • Pankreas ve Eşeysel Bezler: Karma bez olan pankreas, insülin ile yüksek kan şekerini düşürür, glukagon ile düşük kan şekerini yükseltir. Yumurtalık östrojen, testis ise testosteron hormonu salgılar.
  • Ergenlik Dönemi Değişimleri: Boy-kilo artışı, sivilce, terleme ve kıllanma her iki cinsiyette ortaktır; kızlarda yumurta oluşumu ve göğüs gelişimi, erkeklerde sperm oluşumu ve ses kalınlaşması görülür; ruhsal olarak kimlik arayışı ve duygusal dalgalanmalar yaşanır.
  • Sistemlerin Sağlığı: Dengeli beslenme, iyotlu tuz kullanımı, düzenli uyku, spor/sanat etkinlikleri, aile ve rehberlik servisiyle sağlıklı iletişim ve zararlı alışkanlıklardan kaçınma denetleyici ve düzenleyici sistem sağlığını korur.

Bu dersin öteki kaynakları