6. Sınıf Fen Bilimleri 6. Hafta: Sabit Süratli ve Sabit Hızlı Hareket: Sürat, Birimleri ve Yol-Zaman Grafiği

Hareket, alınan yol ve geçen süre

Bir cismin çevresindeki cisimlere göre yeri zamanla değişiyorsa cisim hareket ediyor demektir. Yürüyen bir insan, yuvarlanan bir top ve uçan bir kuş hareketlidir; sınıfta duran bir masa hareketsizdir. Hareketi incelemek için iki şeyi ölçeriz: cismin ne kadar yol aldığını ve bu sırada ne kadar süre geçtiğini.

Cismin hareket ederken izlediği yolun toplam uzunluğuna alınan yol denir. Alınan yol bir uzunluk olduğundan metre (m) ya da kilometre (km) ile ölçülür; kısa yollar için santimetre (cm) de kullanılır. Hareketin başından sonuna kadar geçen zamana geçen süre denir ve saniye (s), dakika (min) ya da saat (h) ile ölçülür. Süreyi kronometre ya da saatle ölçeriz.

Peki iki hareketliden hangisi daha çabuktur? Aynı yolu daha kısa sürede alan ya da aynı sürede daha çok yol alan cisim daha çabuktur. Elif 100 m'yi 20 saniyede, Can aynı yolu 25 saniyede koşarsa Elif daha çabuktur. Ama Elif 100 m'yi 20 saniyede, Can 150 m'yi 25 saniyede koşmuşsa hangisinin daha çabuk olduğunu anlamak için bir hesap yapmamız gerekir. Bu hesap bizi sürat kavramına götürür.

Ölçülen büyüklük	Ne anlatır?	Birimleri
Alınan yol	İzlenen yolun toplam uzunluğu	cm, m, km
Geçen süre	Hareketin başından sonuna kadar geçen zaman	s, min, h
Sürat	Birim zamanda alınan yol	m/s, km/h

Sürat nedir, nasıl hesaplanır?

Sürat, bir cismin birim zamanda aldığı yoldur; yani cismin 1 saniyede ya da 1 saatte kaç metre ya da kaç kilometre yol aldığını söyler. Sürati bulmak için alınan yolu geçen süreye böleriz: sürat = alınan yol / geçen süre. Elif 100 m'yi 20 saniyede koştuğuna göre sürati 100 m / 20 s = 5 m/s'dir; Can 150 m'yi 25 saniyede koştuğuna göre sürati 150 m / 25 s = 6 m/s'dir. Demek ki Can her saniyede 6 m, Elif 5 m yol almıştır; Can daha süratlidir.

Bu bağıntı öteki büyüklükleri bulmak için de kullanılır. Sürati ve geçen süreyi biliyorsak alınan yol, sürat ile sürenin çarpımıdır: alınan yol = sürat × geçen süre. Sürati 5 m/s olan Elif 40 saniyede 5 m/s × 40 s = 200 m yol alır. Alınan yolu ve sürati biliyorsak geçen süre, yolun sürate bölümüdür: geçen süre = alınan yol / sürat. Elif 300 m'lik yolu 300 m / 5 m/s = 60 saniyede koşar.

Hesap yaparken yol ve süre birimlerinin birbiriyle uyumlu olmasına dikkat ederiz: yol metre, süre saniye ise sürat m/s çıkar; yol kilometre, süre saat ise sürat km/h çıkar. Sonucu yazarken sayının yanına birimini mutlaka ekleriz; “sürati 5” demek eksik, “sürati 5 m/s” demek doğrudur. Aşağıdaki tabloda farklı hareketliler için sürat hesabı yapılmıştır.

Hareketli	Alınan yol	Geçen süre	Sürat
Elif (koşu)	100 m	20 s	100 m / 20 s = 5 m/s
Can (koşu)	150 m	25 s	150 m / 25 s = 6 m/s
Bisikletli	240 m	30 s	240 m / 30 s = 8 m/s
Otobüs	180 km	3 h	180 km / 3 h = 60 km/h
Yürüyen öğrenci	90 m	60 s	90 m / 60 s = 1,5 m/s

Sürat birimleri: m/s ve km/h

Süratin birimi, yol biriminin zaman birimine bölünmesiyle oluşur. En çok kullanılan iki birim m/s (metre bölü saniye) ve km/h (kilometre bölü saat) birimleridir. m/s kısa yollar ve kısa süreler için uygundur: sınıfta yürüyen bir arkadaşımızın, koşan bir atletin ya da yuvarlanan bir topun sürati m/s ile ifade edilir.

km/h ise uzun yolculuklar için uygundur: otomobil, tren ve uçak süratleri km/h ile verilir. Araçların göstergelerinde ve yol kenarındaki sürat sınırı levhalarında bu birim kullanılır. Uluslararası sistemde saat h harfiyle gösterildiğinden birim km/h yazılır; bazı kaynaklarda aynı birim km/sa biçiminde de yazılır.

Günlük yaşamda karşılaştığımız bazı hareketlilerin yaklaşık süratleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Sayılar, hareketlinin her saniyede ya da her saatte ne kadar yol aldığını söyler: 50 km/h ile giden bir otomobil, bu süratini korursa 1 saatte 50 km yol alır. Aynı sürat farklı birimlerle farklı sayılarla yazıldığından süratleri karşılaştırırken birimlerin aynı olmasına dikkat ederiz.

Hareketli	Yaklaşık sürati
Yürüyen insan	1 m/s
Bisikletli	5 m/s
Şehir içinde otomobil	50 km/h
Yüksek hızlı tren	250 km/h
Yolcu uçağı	900 km/h

Sabit süratli hareket

Bir cisim eşit zaman aralıklarında eşit yollar alıyorsa sürati değişmiyor demektir; böyle harekete sabit süratli hareket denir. Düz bir koridorda her saniye 2 m yürüyen bir öğrenci, yürüyen merdiven, fabrikadaki yürüyen bant ve raylarda aynı süratle ilerleyen tren sabit süratli hareket eder. Sabit süratli harekette hangi zaman aralığını ölçersek ölçelim aynı sürat değerini buluruz.

Sabit süratli hareketi sınıfta inceleyebiliriz. Pilli bir oyuncak arabayı düz bir zeminde çalıştırır, her saniyenin sonunda bulunduğu yeri işaretler ve işaretler arasındaki uzaklıkları cetvelle ölçeriz. Aşağıdaki tabloda böyle bir ölçümün verileri var: araba her saniyede 20 cm yol alıyor. 0-1 s, 1-2 s, 2-3 s ve 3-4 s aralıklarında alınan yollar eşit olduğundan hareket sabit süratlidir. Sürati, toplam yolu toplam süreye bölerek buluruz: 80 cm / 4 s = 20 cm/s, yani 0,2 m/s.

Her hareket sabit süratli değildir. Duraktan kalkan bir otobüs ilk saniyelerde az, sonraki saniyelerde daha çok yol alır; sürati artmaktadır. Fren yapan bir bisiklet ise her saniye bir öncekinden daha az yol alır; sürati azalmaktadır. Böyle hareketlerde eşit zaman aralıklarında eşit yol alınmaz. Geçen haftayla bağlantı kuralım: cisme etki eden kuvvetler dengelenmişse cisim süratini korur; süratin artması ya da azalması için dengelenmemiş bir kuvvet gerekir.

Zaman (s)	Toplam alınan yol (cm)	O saniyede alınan yol (cm)
0	0	–
1	20	20
2	40	20
3	60	20
4	80	20

Yol-zaman grafiği

Hareketi bir tabloyla gösterebildiğimiz gibi bir grafikle de gösterebiliriz. Yol-zaman grafiğinde yatay eksene zamanı (s), düşey eksene alınan yolu (m ya da cm) yazarız. Tablodaki her satır grafikte bir nokta olur: oyuncak araba için (1 s, 20 cm), (2 s, 40 cm), (3 s, 60 cm) ve (4 s, 80 cm) noktalarını işaretleriz. Noktaları birleştirdiğimizde başlangıç noktasından çıkan dümdüz bir çizgi elde ederiz.

Sabit süratli hareketin yol-zaman grafiği her zaman böyle, başlangıç noktasından çıkan bir doğrudur; çünkü yol, zamanla düzgün biçimde artar. Grafikten sürati de okuyabiliriz: doğru üzerindeki herhangi bir noktanın yol değerini zaman değerine böleriz. (4 s, 80 cm) noktası için 80 cm / 4 s = 20 cm/s bulunur; (2 s, 40 cm) noktası da 40 cm / 2 s = 20 cm/s sonucunu verir.

Aynı grafikte iki hareketliyi karşılaştırdığımızda çizgisi daha dik olanın sürati daha büyüktür; çünkü aynı sürede daha çok yol almıştır. Her saniyede 30 cm yol alan ikinci bir araba 4 saniyede 120 cm yol alır ve çizgisi birinci arabanınkinden daha dik olur. Duran bir cismin aldığı yol değişmediğinden grafiği zaman eksenine paralel, yatay bir çizgidir. Çizgi dümdüz değil de kıvrılıyorsa hareket sabit süratli değildir.

Zaman (s)	1. arabanın yolu (cm)	2. arabanın yolu (cm)
1	20	30
2	40	60
3	60	90
4	80	120

Hız: sürate yön eklenince

Bir arkadaşımız “Bisikletle 5 m/s süratle gidiyorum.” dediğinde ne kadar çabuk gittiğini anlarız ama nereye doğru gittiğini bilemeyiz. “Kuzeye doğru 5 m/s ile gidiyorum.” dediğinde ise hem çabukluğunu hem yönünü öğreniriz. Çabukluğun yanına yönün de eklenmesiyle ortaya çıkan bu kavrama hız denir. Hızı söylerken her zaman yönü de söyleriz: doğuya 3 m/s, güneye 70 km/h gibi.

Sürat ile hızın ortak özellikleri çoktur. İkisi de cismin ne kadar çabuk hareket ettiğini anlatır; ikisi de alınan yol ile geçen süre kullanılarak bulunur; ikisi de aynı birimlerle, m/s ya da km/h ile ifade edilir; ikisinde de değer büyüdükçe cisim daha çabuk hareket eder. Düz bir yolda yön değiştirmeden giden bir cismin süratinin değeri ile hızının büyüklüğü eşittir.

Aralarındaki temel fark yöndür. Süratin yönü yoktur; yalnızca bir sayı ve birimden oluşur. Hızın ise yönü vardır; hız, yönlü bir büyüklüktür. Bu yüzden yön değişince sürat aynı kalsa bile hız değişir. Günlük konuşmada “hız” ve “sürat” sözcükleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır; fen dersinde ise ikisini birbirinden ayırırız. Gelecek hafta bu iki kavramı yer değiştirme kavramıyla birlikte ayrıntılı olarak karşılaştıracak, sabit süratli hareket ile sabit hızlı hareketi birbirinden ayıracağız.

İfade	Sürat mi, hız mı?	Neden?
Top 3 m/s ile yuvarlanıyor.	Sürat	Yalnızca çabukluk verilmiş
Otobüs kuzeye 60 km/h ile gidiyor.	Hız	Çabuklukla birlikte yön verilmiş
Koşucunun sürati 7 m/s.	Sürat	Yön belirtilmemiş
Uçak batıya 900 km/h ile uçuyor.	Hız	Yön belirtilmiş

Örnekler

Örnek 1Bir öğrenci okul bahçesindeki 200 m'lik düz koşu yolunu 40 saniyede koşuyor. Öğrencinin süratini bulunuz ve bu değerin ne anlama geldiğini açıklayınız.
Cevabı göster
Sürat, alınan yolun geçen süreye bölünmesiyle bulunur: sürat = 200 m / 40 s = 5 m/s. Bu değer, öğrencinin her saniyede 5 m yol aldığı anlamına gelir.
Örnek 2Bir otobüs 240 km'lik yolu 4 saatte, bir otomobil 350 km'lik yolu 5 saatte alıyor. Hangisi daha süratlidir? Hesaplayarak gösteriniz.
Cevabı göster
Otobüsün sürati 240 km / 4 h = 60 km/h, otomobilin sürati 350 km / 5 h = 70 km/h bulunur. Otomobil her saatte 70 km, otobüs 60 km yol aldığından otomobil daha süratlidir. Otomobilin daha uzun yol almış olması tek başına yeterli değildir; süratleri karşılaştırmak için yolun süreye bölünmesi gerekir.
Örnek 3Sürati 4 m/s olan bir bisikletli bu süratini koruyor. Bisikletli 2 dakikada kaç metre yol alır? 600 m'lik yolu kaç saniyede tamamlar?
Cevabı göster
Önce süreyi saniyeye çeviririz: 2 dakika = 2 × 60 s = 120 s. Alınan yol = sürat × geçen süre = 4 m/s × 120 s = 480 m. Geçen süre = alınan yol / sürat = 600 m / 4 m/s = 150 s olur; yani bisikletli 600 m'lik yolu 150 saniyede, 2,5 dakikada tamamlar.
Örnek 4Bir oyuncak arabanın aldığı yol şöyle ölçülmüştür: 0 s'de 0 m, 2 s'de 6 m, 4 s'de 12 m, 6 s'de 18 m, 8 s'de 24 m. Arabanın hareketi sabit süratli midir? Sürati kaç m/s'dir? Aynı biçimde devam ederse 10. saniyede toplam kaç m yol almış olur?
Cevabı göster
Her 2 saniyelik aralıkta alınan yol 6 m'dir: 0-2 s'de 6 m, 2-4 s'de 12 m − 6 m = 6 m, 4-6 s'de 18 m − 12 m = 6 m, 6-8 s'de 24 m − 18 m = 6 m. Eşit zaman aralıklarında eşit yol alındığından hareket sabit süratlidir. Sürat = 24 m / 8 s = 3 m/s. Aynı süratle devam ederse 10 saniyede 3 m/s × 10 s = 30 m yol almış olur.
Örnek 5Aynı yol-zaman grafiğinde K aracının doğrusu (5 s, 100 m), L aracının doğrusu (5 s, 60 m) noktasından geçiyor. İki aracın süratini bulunuz. Grafikte hangi aracın çizgisi daha diktir?
Cevabı göster
Sürat, doğru üzerindeki bir noktanın yol değerinin zaman değerine bölünmesiyle bulunur. K aracı için 100 m / 5 s = 20 m/s, L aracı için 60 m / 5 s = 12 m/s. K aracı aynı sürede daha çok yol aldığından sürati daha büyüktür ve grafikteki çizgisi daha diktir.
Örnek 6Bir öğrenci “Sürat ile hız aynı şeydir; ikisi de m/s ile ölçülür.” diyor. Başka bir öğrenci ise “Hızı olan bir cismin sürati yoktur.” diyor. İki düşünceyi de değerlendiriniz.
Cevabı göster
Birinci öğrenci bir benzerliğe dayanıyor: sürat ile hız gerçekten aynı birimlerle ölçülür ve ikisi de çabukluğu anlatır. Ama aynı şey değildirler; hızın yönü vardır, süratin yoktur. “5 m/s” bir sürat, “doğuya 5 m/s” bir hızdır. İkinci öğrenci de yanılıyor: hareket eden her cismin hem sürati hem hızı vardır. Düz bir yolda yön değiştirmeden giden cismin süratinin değeri, hızının büyüklüğüne eşittir; hız yalnızca bu değere bir yön ekler.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Bir araç 150 km'lik yolu 3 saatte alıyor. Aracın sürati kaç km/h'tir?
2Aşağıdaki hareketlilerden hangisinin hareketi sabit süratlidir?
3Sabit süratli hareket eden bir cismin yol-zaman grafiğindeki çizgisi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
4Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?
- Sürat, alınan yolun geçen süreye bölünmesiyle bulunur.
- Süratin birimi yalnızca km/h'tir.
- Sabit süratli harekette eşit zaman aralıklarında eşit yol alınır.
- Sürat ile hız arasında hiçbir benzerlik yoktur.
5Kavramları açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
1. Sürat, alınan yolun geçen bölünmesiyle bulunur.
2. Yol-zaman grafiğinde çizgisi daha olan cismin sürati daha büyüktür.
3. Hızın süratten farkı, hızın bir olmasıdır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Ayşe evden okula kadar olan 600 m'lik yolu 10 dakikada, kardeşi Ali ise aynı yolu 8 dakikada yürüyor. İkisinin süratini m/s cinsinden bulunuz. Bir arkadaşları “Ayşe daha uzun süre yürüdüğü için daha süratlidir.” diyor. Bu düşünceyi değerlendiriniz.
8Bir öğrenci oyuncak arabasının aldığı yolu her saniye ölçüyor: 0 s'de 0 cm, 1 s'de 15 cm, 2 s'de 30 cm, 3 s'de 45 cm, 4 s'de 50 cm. Öğrenci “Araba sabit süratli hareket etti; sürati 50 cm / 4 s = 12,5 cm/s.” diyor. Verileri inceleyerek öğrencinin yorumunu değerlendiriniz. Yol-zaman grafiği nasıl görünür?

Kısaca

Alınan yol, cismin izlediği yolun toplam uzunluğudur (m, km); geçen süre bu sırada geçen zamandır (s, min, h).
Sürat, birim zamanda alınan yoldur: sürat = alınan yol / geçen süre. Buradan alınan yol = sürat × geçen süre ve geçen süre = alınan yol / sürat bulunur.
Sürat birimleri m/s ve km/h'tir; sürat her zaman sayı ve birimle birlikte yazılır ve farklı birimdeki süratler doğrudan karşılaştırılmaz.
Eşit zaman aralıklarında eşit yol alan cisim sabit süratli hareket eder; yol-zaman grafiği başlangıç noktasından çıkan bir doğrudur ve çizgi ne kadar dikse sürat o kadar büyüktür.
Sürat ile hız aynı birimlerle ölçülür ve ikisi de çabukluğu anlatır; farkları, süratin yönsüz, hızın yönlü olmasıdır.

Bu dersin öteki kaynakları

6. Sınıf Fen Bilimleri Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
6. Sınıf Fen Bilimleri Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Fen Bilimleri 6.Sınıf Ders Kitabı (1.Kitap) Ders kitabı
Fen Bilimleri 6.Sınıf Ders Kitabı (2.Kitap) Ders kitabı
6. Sınıf Fen Bilimleri Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
6. Sınıf Fen Bilimleri 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Güneş Sistemi Çalışma kâğıdı