Bayramlar: Ramazan ve Kurban Bayramı, Bayram Tebrikleri, Bayram Sabahı Okuma Metni, Bayram Gününün Akışı, Bayram Ziyareti Diyaloğu, Bayram Duyurusu ve Şefkat-Merhamet

Arapçada bayram el-îd (الْعِيدُ) kelimesiyle ifade edilir; çoğulu الْأَعْيَادُ şeklindedir. Müslümanların iki dinî bayramı vardır. Birincisi Îdu'l-fıtr (عِيدُ الْفِطْرِ), yani Ramazan Bayramı'dır. الْفِطْرُ kelimesi 'orucu açmak' anlamına gelir; bir ay süren Ramazan orucu tamamlanınca Şevval (شَوَّالٌ) ayının ilk günü bu bayram başlar ve üç gün sürer. Ülkemizde bayram sabahı tatlı ikram edildiği için buna Şeker Bayramı da denir. Bu bayramdan önce ihtiyaç sahiplerine fitre (زَكَاةُ الْفِطْرِ) verilir ki onlar da bayramı sevinçle karşılasın.

İkinci bayram Îdu'l-adhâ (عِيدُ الْأَضْحَى), yani Kurban Bayramı'dır. Zilhicce (ذُو الْحِجَّةِ) ayının onuncu günü başlar ve dört gün sürer. Bu bayramda Allah'a yakınlaşmak amacıyla kurban (الْأُضْحِيَّةُ) kesilir ve etinin bir kısmı akrabalara, komşulara ve yoksullara dağıtılır. Her iki bayram da sabah kılınan bayram namazıyla (صَلَاةُ الْعِيدِ) başlar. Bayram tarihleri ay yılına (hicri takvim) göre belirlendiği için her yıl güneş takvimine göre yaklaşık on-on bir gün öne gelir; bu yüzden bayramları bazen yazın, bazen kışın kutlarız.

Bayramların ortak gelenekleri de çok güzeldir: yeni kıyafetler giyilir (نَلْبَسُ الْمَلَابِسَ الْجَدِيدَةَ), büyüklerin eli öpülür, çocuklara bayram harçlığı (الْعِيدِيَّةُ) verilir, akrabalar ziyaret edilir (نَزُورُ الْأَقَارِبَ) ve küs olanlar barışır. Akrabalarla bağı sürdürmeye sıla-i rahim (صِلَةُ الرَّحِمِ) denir. Bayramı neden sevdiğimizi geçen haftalarda öğrendiğimiz kalıplarla anlatabiliriz: أُحِبُّ الْعِيدَ لِأَنَّهُ يَوْمُ السَّعَادَةِ. (Bayramı severim, çünkü o mutluluk günüdür.) أُحِبُّ الْعِيدَ لِأَنَّ الْأُسْرَةَ تَجْتَمِعُ فِيهِ. (Bayramı severim, çünkü aile onda bir araya gelir.) فِي الْعِيدِ نَزُورُ جَدَّتِي، لِذَلِكَ نَفْرَحُ كَثِيرًا. (Bayramda ninemi ziyaret ederiz, bu yüzden çok seviniriz.)

Bayramda karşılaştığımız herkese önce selam verir, sonra bayramını kutlarız. En yaygın kutlama Îdun mubârak (عِيدٌ مُبَارَكٌ, Bayramınız mübarek olsun) kalıbıdır; buna اللّٰهُ يُبَارِكُ فِيكَ (Allah seni de mübarek kılsın) ya da عِيدُكَ مُبَارَكٌ (Senin bayramın da mübarek olsun) diye cevap verilir. Arap ülkelerinde çok sevilen ikinci kalıp كُلُّ عَامٍ وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ (Nice yıllara, her yıl iyi olun) ifadesidir. Bu ifadeyi yeni yıl dilekleri sırasında tanımıştık; bayramlarda da aynı sıcaklıkla kullanılır. Cevabı kısadır: وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ (Siz de iyi olun).

Bayram namazından sonra cami avlusunda sıkça duyulan bir dua da تَقَبَّلَ اللّٰهُ مِنَّا وَمِنْكُمْ (Allah bizden ve sizden kabul etsin) duasıdır; özellikle Ramazan Bayramı'nda tutulan oruçların ve yapılan ibadetlerin kabulü dilenir. Buna آمِينَ، مِنَّا وَمِنْكُمْ diye karşılık verilir. Daha sade bir kutlama için عِيدٌ سَعِيدٌ (Mutlu bayramlar) denir. Yazılı mesajlarda ise أَتَمَنَّى لَكَ عِيدًا سَعِيدًا (Sana mutlu bir bayram dilerim) kalıbı kullanılır; أَتَمَنَّى لَكَ kalıbını başarı dileği (أَتَمَنَّى لَكَ النَّجَاحَ) olarak daha önce öğrenmiştik.

Tebrik ederken kime hitap ettiğimize dikkat ederiz, çünkü sondaki zamir değişir. Erkeğe كُلُّ عَامٍ وَأَنْتَ بِخَيْرٍ, kıza كُلُّ عَامٍ وَأَنْتِ بِخَيْرٍ, bir topluluğa ya da saygı göstermek istediğimiz bir büyüğe كُلُّ عَامٍ وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ deriz. Kutlamanın önüne saygılı bir hitap eklemek nezaketin gereğidir: عِيدٌ مُبَارَكٌ يَا جَدِّي (Bayramın mübarek olsun dedeciğim), كُلُّ عَامٍ وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ يَا أُسْتَاذِي (Nice bayramlara öğretmenim). Bir tebrik konuşmasında da sebep-sonuç kurabiliriz: أَتَّصِلُ بِعَمِّي الْيَوْمَ لِأَنَّهُ يَسْكُنُ فِي مَدِينَةٍ بَعِيدَةٍ. (Bugün amcamı arıyorum, çünkü uzak bir şehirde oturuyor.)

Haftanın okuma metni bir Ramazan Bayramı sabahında geçiyor. Okurken bağlaçların ve zaman ifadelerinin altını çizin: صَبَاحُ الْعِيدِ فِي بَيْتِ الْجَدِّ. اِسْتَيْقَظَتْ زَيْنَبُ مُبَكِّرًا فِي أَوَّلِ يَوْمٍ مِنْ عِيدِ الْفِطْرِ، وَلَبِسَتْ مَلَابِسَهَا الْجَدِيدَةَ لِأَنَّ الْعِيدَ يَوْمُ السَّعَادَةِ. ذَهَبَ أَبُوهَا وَأَخُوهَا إِلَى الْمَسْجِدِ لِصَلَاةِ الْعِيدِ. بَعْدَ أَنْ رَجَعَا ذَهَبَتِ الْأُسْرَةُ إِلَى بَيْتِ الْجَدِّ فِي الْقَرْيَةِ. قَبَّلَتْ زَيْنَبُ يَدَ جَدِّهَا وَقَالَتْ: عِيدٌ مُبَارَكٌ يَا جَدِّي. قَالَ الْجَدُّ: كُلُّ عَامٍ وَأَنْتِ بِخَيْرٍ يَا حَبِيبَتِي، وَأَعْطَاهَا الْعِيدِيَّةَ. أَرَادَتْ زَيْنَبُ أَنْ تَشْتَرِيَ لُعْبَةً لِنَفْسِهَا، لَكِنَّهَا تَذَكَّرَتْ بِنْتَ الْجِيرَانِ مَرْيَمَ؛ مَرْيَمُ يَتِيمَةٌ وَلَيْسَ عِنْدَهَا عِيدِيَّةٌ. لِذَلِكَ أَعْطَتْهَا زَيْنَبُ نِصْفَ عِيدِيَّتِهَا وَبَعْضَ الْحَلْوَى. عِنْدَمَا رَأَتْ مَرْيَمُ ذَلِكَ فَرِحَتْ كَثِيرًا وَقَالَتْ: شُكْرًا يَا أُخْتِي.

Metnin Türkçesi: 'Dedenin evinde bayram sabahı. Zeynep Ramazan Bayramı'nın ilk günü erkenden uyandı ve yeni kıyafetlerini giydi, çünkü bayram mutluluk günüdür. Babası ve erkek kardeşi bayram namazı için camiye gittiler. Onlar döndükten sonra aile köydeki dedenin evine gitti. Zeynep dedesinin elini öptü ve: Bayramın mübarek olsun dedeciğim, dedi. Dedesi: Nice bayramlara yavrum, dedi ve ona bayram harçlığını verdi. Zeynep kendine bir oyuncak almak istedi, fakat komşunun kızı Meryem'i hatırladı; Meryem yetimdir ve bayram harçlığı yoktur. Bu yüzden Zeynep ona harçlığının yarısını ve biraz şeker verdi. Meryem bunu görünce çok sevindi ve: Teşekkürler ablacığım, dedi.'

Metni anlamlandırırken önce temel bilgileri buluruz: kişiler Zeynep, babası, kardeşi, dedesi ve Meryem; yer köydeki dedenin evi; zaman Ramazan Bayramı'nın ilk günü sabahı; konu bayramda paylaşma ve merhamettir. Bağlaçlar metindeki anlam ilişkilerini kurar: لِأَنَّ الْعِيدَ يَوْمُ السَّعَادَةِ Zeynep'in yeni kıyafet giymesinin sebebini, لَكِنَّهَا تَذَكَّرَتْ isteği ile ortaya çıkan yeni durum arasındaki zıtlığı, لِذَلِكَ أَعْطَتْهَا ise bu düşüncenin sonucunu verir. Metnin değer mesajı açıktır: Zeynep kendi isteğinden fedakârlık ederek yetim bir çocuğun bayramını sevince çevirmiştir; bayram, sevinci paylaştıkça büyüyen bir gündür.

Bir bayram günü baştan sona pek çok olayla doludur ve bu olayları anlatırken zaman ifadeleri bize rehberlik eder. Bu hafta özellikle günün bölümlerini bildiren ifadeleri kullanacağız: لَيْلَةُ الْعِيدِ (bayram gecesi, arife akşamı), فِي الصَّبَاحِ (sabahleyin), بَعْدَ صَلَاةِ الْعِيدِ (bayram namazından sonra), ظُهْرًا (öğleyin), فِي الْمَسَاءِ (akşamleyin). Bunlara sıralama ifadelerini ekleriz: أَوَّلًا (önce), ثُمَّ (sonra), بَعْدَ ذَلِكَ (bundan sonra) ve أَخِيرًا (son olarak).

Ahmet'in Kurban Bayramı'nı anlattığı metni okuyalım: فِي لَيْلَةِ الْعِيدِ نَظَّفْنَا الْبَيْتَ وَصَنَعَتْ أُمِّي الْحَلْوَى. فِي الصَّبَاحِ لَبِسْنَا الْمَلَابِسَ الْجَدِيدَةَ قَبْلَ أَنْ نَذْهَبَ إِلَى الْمَسْجِدِ. بَعْدَ صَلَاةِ الْعِيدِ ذَهَبَ أَبِي لِذَبْحِ الْأُضْحِيَّةِ. ثُمَّ قَسَّمْنَا اللَّحْمَ وَأَعْطَيْنَا جُزْءًا مِنْهُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْجِيرَانِ. بَعْدَ ذَلِكَ زُرْنَا جَدَّتِي ظُهْرًا. وَفِي الْمَسَاءِ اتَّصَلْنَا بِعَمِّي لِأَنَّهُ يَسْكُنُ فِي مَدِينَةٍ بَعِيدَةٍ. (Bayram gecesi evi temizledik ve annem tatlı yaptı. Sabahleyin camiye gitmeden önce yeni kıyafetlerimizi giydik. Bayram namazından sonra babam kurbanı kestirmeye gitti. Sonra eti paylaştırdık ve bir kısmını yoksullara ve komşulara verdik. Bundan sonra öğleyin nineme gittik. Akşamleyin de amcamı aradık, çünkü uzak bir şehirde oturuyor.)

Bu metinde dikkat edilmesi gereken yer ikinci cümledir: لَبِسْنَا الْمَلَابِسَ الْجَدِيدَةَ قَبْلَ أَنْ نَذْهَبَ إِلَى الْمَسْجِدِ. Cümlede kıyafet giymek önce yazılmış, camiye gitmek sonra yazılmıştır ve oluş sırası da böyledir; ama aynı cümle قَبْلَ أَنْ نَذْهَبَ إِلَى الْمَسْجِدِ لَبِسْنَا الْمَلَابِسَ şeklinde yazılsaydı da sıra değişmezdi. Yani sırayı yazılış düzeni değil, zaman ifadesinin anlamı belirler. Kendi bayramımızı anlatırken de bu ifadeleri kullanırsak dinleyen kişi olayları kolayca izler: أَوَّلًا أُقَبِّلُ يَدَ أَبِي وَأُمِّي، ثُمَّ نَذْهَبُ إِلَى بَيْتِ جَدِّي، وَأَخِيرًا أَلْعَبُ مَعَ أَبْنَاءِ عَمِّي. (Önce annemin ve babamın elini öperim, sonra dedemin evine gideriz, son olarak amcamın çocuklarıyla oynarım.)

Bayramda yalnız yaşayan büyüklerimizi ziyaret etmek şefkatin en güzel göstergelerinden biridir. Yusuf ile kız kardeşi Fatma, komşuları Ayşe teyzeyi ziyarete gidiyor: يُوسُفُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا خَالَتِي، عِيدٌ مُبَارَكٌ! — الْخَالَةُ عَائِشَةُ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ يَا أَبْنَائِي، عِيدُكُمْ مُبَارَكٌ. تَفَضَّلُوا، اُدْخُلُوا مِنْ فَضْلِكُمْ. — فَاطِمَةُ: شُكْرًا يَا خَالَتِي. كَيْفَ حَالُكِ؟ — الْخَالَةُ: الْحَمْدُ لِلّٰهِ، أَنَا بِخَيْرٍ، لَكِنِّي كُنْتُ حَزِينَةً قَلِيلًا لِأَنَّ أَوْلَادِي يَسْكُنُونَ فِي مَدِينَةٍ بَعِيدَةٍ. — يُوسُفُ: لِذَلِكَ جِئْنَا إِلَيْكِ يَا خَالَتِي! أَرْجُو أَنْ تَقْبَلِي هَذِهِ الْهَدِيَّةَ الصَّغِيرَةَ. (Yusuf: Esselamü aleyküm teyzeciğim, bayramınız mübarek olsun! — Ayşe teyze: Aleyküm selam evlatlarım, sizin de bayramınız mübarek olsun. Buyurun, lütfen içeri girin. — Fatma: Teşekkürler teyzeciğim. Nasılsınız? — Teyze: Elhamdülillah iyiyim, fakat biraz üzgündüm, çünkü çocuklarım uzak bir şehirde oturuyor. — Yusuf: Bu yüzden size geldik teyzeciğim! Bu küçük hediyeyi kabul etmenizi rica ediyorum.)

Diyalog ikramla ve vedalaşmayla devam eder: الْخَالَةُ: جَزَاكُمُ اللّٰهُ خَيْرًا. لَوْ سَمَحْتِ يَا فَاطِمَةُ، أَحْضِرِي الْحَلْوَى مِنَ الْمَطْبَخِ. — فَاطِمَةُ: بِكُلِّ سُرُورٍ يَا خَالَتِي. — يُوسُفُ: نَسْتَأْذِنُ الْآنَ يَا خَالَتِي، كُلُّ عَامٍ وَأَنْتِ بِخَيْرٍ. — الْخَالَةُ: وَأَنْتُمْ بِخَيْرٍ. شُكْرًا عَلَى زِيَارَتِكُمْ، مَعَ السَّلَامَةِ. (Teyze: Allah sizden razı olsun. Fatma, müsaade edersen mutfaktan şekeri getir. — Fatma: Memnuniyetle teyzeciğim. — Yusuf: Artık izninizi istiyoruz teyzeciğim, nice bayramlara. — Teyze: Siz de iyi olun. Ziyaretiniz için teşekkürler, güle güle.)

Bu diyalogda bütün nezaket adımları yer alır: selam (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ), tebrik (عِيدٌ مُبَارَكٌ), davet (تَفَضَّلُوا), hâl hatır (كَيْفَ حَالُكِ؟), rica (أَرْجُو, لَوْ سَمَحْتِ, مِنْ فَضْلِكُمْ), teşekkür (جَزَاكُمُ اللّٰهُ خَيْرًا) ve izin isteyerek ayrılma (نَسْتَأْذِنُ). Yaşlı bir komşuya يَا خَالَتِي (teyzeciğim), yaşlı bir erkeğe يَا عَمِّي (amcacığım) diye hitap etmek Arapçada da saygı ve yakınlık bildirir. Diyalogda sebep-sonuç da kurulmuştur: teyzenin üzgün olmasının sebebi لِأَنَّ ile, çocukların ziyareti ise sonuç olarak لِذَلِكَ ile anlatılmıştır.

Bayram yalnız kendi sevincimizi yaşadığımız bir gün değildir; çevremizdeki herkesin sevinmesi için çaba gösterdiğimiz bir gündür. Yüce Allah şöyle buyurur: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ (İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın.) (Mâide, 5/2). Ramazan Bayramı'ndan önce verilen fitre, Kurban Bayramı'nda yoksullarla paylaşılan kurban eti, yetimlere (الْأَيْتَامُ) alınan bayramlıklar ve hasta ya da yalnız büyüklerin ziyaret edilmesi bu ayetin bayramdaki karşılıklarıdır. Bu düşünceyi kendi cümlemizle anlatabiliriz: نَتَعَاوَنُ فِي الْعِيدِ لِأَنَّ الْفَرَحَ يَكْبُرُ بِالْمُشَارَكَةِ. (Bayramda yardımlaşırız, çünkü sevinç paylaşmakla büyür.)

Okulumuzun panosunda ve sınıf mesaj grubunda şu duyuru paylaşılmıştır: إِعْلَانٌ مُهِمٌّ: يَا طُلَّابَنَا الْأَعِزَّاءَ، تُنَظِّمُ مَدْرَسَتُنَا حَمْلَةَ الْعِيدِ لِلْأَطْفَالِ الْأَيْتَامِ. أَحْضِرُوا الْمَلَابِسَ الْجَدِيدَةَ وَاللُّعَبَ إِلَى مَكْتَبَةِ الْمَدْرَسَةِ يَوْمَ الْخَمِيسِ مِنَ السَّاعَةِ التَّاسِعَةِ حَتَّى السَّاعَةِ الْعَاشِرَةِ. تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى. إِدَارَةُ الْمَدْرَسَةِ. (Önemli duyuru: Sevgili öğrencilerimiz, okulumuz yetim çocuklar için bayram kampanyası düzenliyor. Yeni kıyafetleri ve oyuncakları perşembe günü saat dokuzdan ona kadar okul kütüphanesine getirin. İyilikte yardımlaşın. Okul Müdürlüğü.) Bir duyuruyu dinlerken ya da okurken dört soruya cevap ararız: Kim duyuruyor? (مَنْ) Ne isteniyor? (مَاذَا) Nereye? (أَيْنَ) Ne zaman? (مَتَى).

Bayram sabahı uzaktaki bir arkadaşımıza kısa bir tebrik mesajı da gönderebiliriz. İyi bir mesajda hitap, tebrik, gerekçeli bir duygu cümlesi, dilek ve kapanış bulunur: عَزِيزِي عَلِيٌّ، عِيدٌ مُبَارَكٌ! كُلُّ عَامٍ وَأَنْتَ بِخَيْرٍ. أُحِبُّ الْعِيدَ لِأَنَّهُ يَوْمُ السَّعَادَةِ وَالْمَحَبَّةِ. أَنْتَ صَدِيقِي الْعَزِيزُ، لِذَلِكَ أَتَذَكَّرُكَ فِي هَذَا الْيَوْمِ الْجَمِيلِ. أَتَمَنَّى لَكَ وَلِأُسْرَتِكَ عِيدًا سَعِيدًا، وَأَتَمَنَّى لَكَ النَّجَاحَ فِي الْفَصْلِ الدِّرَاسِيِّ الْجَدِيدِ. مَعَ تَحِيَّاتِي، صَدِيقُكَ عُمَرُ. (Sevgili Ali, bayramın mübarek olsun! Nice bayramlara. Bayramı severim, çünkü o mutluluk ve sevgi günüdür. Sen benim değerli arkadaşımsın, bu yüzden bu güzel günde seni hatırlıyorum. Sana ve ailene mutlu bir bayram, yeni dönemde de başarılar dilerim. Selamlarımla, arkadaşın Ömer.)