Ders 2: Okulum (Medresetî) — Okulda Yönergeler (İftah, Ağlik, Huz, A'ti), Min Fadlik ve Bi-Surûr ile Nezaket, Okulda Yol Tarifi, Okul Gününü Sıralama, Okul Tanıtım Diyaloğu ve Dönem Sonu Yansıtma

Okulda gün boyunca birbirimize küçük ricalar ve yönergeler iletiriz: 'Kapıyı aç', 'Pencereyi kapat', 'Defteri al', 'Kalemi ver'. Arapçada karşımızdaki kişiye bir işi yapmasını söylerken emir fiil (fi'l-i emr) kullanılır. Geçen hafta 'ben' bildiren أَكْتُبُ, أَدْخُلُ gibi muzâri fiilleri öğrenmiştik; bu hafta doğrudan karşımızdakine seslenen biçimleri öğreniyoruz. Hedef fiillerimiz dört tanedir: اِفْتَحْ (aç), أَغْلِقْ (kapat), خُذْ (al) ve أَعْطِ (ver). Arapçada emir fiil, konuşulan kişinin cinsiyetine ve sayısına göre değişir: bir erkeğe اِفْتَحْ, bir kıza اِفْتَحِي, bir topluluğa اِفْتَحُوا denir. Plandaki اِفْتَحْ/ــي gösterimi de bu ayrımı anlatır: eğik çizginin sağındaki ek, kıza seslenirken eklenen ـي harfidir.

Emir fiil, 'sen' anlamı taşıyan muzâri fiilden türetilir. تَفْتَحُ (açarsın) fiilinin başındaki تَ atılır, son harf cezmlenir; ilk harf sakin kaldığı için okunabilmesi amacıyla başa bir elif eklenir: تَفْتَحُ → اِفْتَحْ. Bu elifin harekesi, muzârideki orta harfin harekesine bağlıdır. Orta harf üstün ya da esre ise elif esreyle okunur: تَذْهَبُ → اِذْهَبْ (git), تَرْجِعُ → اِرْجِعْ (dön). Orta harf ötre ise elif ötreyle okunur: تَكْتُبُ → اُكْتُبْ (yaz), تَدْخُلُ → اُدْخُلْ (gir), تَخْرُجُ → اُخْرُجْ (çık). Bu elif vasl elifidir; cümlenin başında okunur, ortasında ise okunmaz: يَا عَلِيُّ وَافْتَحْ ifadesinde 've'ftah' diye bağlanarak söylenir.

Geçmiş zamanı dört harfli olan أَغْلَقَ (kapattı) ve أَعْطَى (verdi) fiillerinde durum farklıdır. Bunların muzârisi ötreyle başlar: تُغْلِقُ, تُعْطِي. Emir yapılırken başa üstünlü bir kat' hemzesi gelir ve bu hemze cümlenin neresinde olursa olsun okunur: أَغْلِقْ, أَعْطِ. أَعْطِ fiilinde muzârinin sonundaki ي harfi emirde düşer ve son harf esreyle kalır; kıza söylerken ي geri gelir: أَعْطِي. 'Bana ver' demek için sona نِي eklenir: أَعْطِنِي (erkeğe), أَعْطِينِي (kıza). خُذْ ise أَخَذَ (aldı) fiilinin düzensiz emridir; elif almaz ve kısa biçimiyle ezberlenir: خُذْ, خُذِي, خُذُوا. Topluluk biçimlerinde sona eklenen وا grubundaki elif yazılır ama okunmaz.

Emir fiil tek başına söylendiğinde kesin bir buyruk gibi duyulabilir. Okulda arkadaşlarımızla ve öğretmenlerimizle konuşurken ricamızı nazikçe dile getirmek isteriz. Bunun için cümlenin sonuna مِنْ فَضْلِكَ (lütfen) ekleriz. Bu ifade de konuşulan kişiye göre değişir: erkeğe مِنْ فَضْلِكَ (min fadlike), kıza مِنْ فَضْلِكِ (min fadliki) denir. Seslenmek için ismin başına يَا getirilir: يَا عَلِيُّ، اِفْتَحِ الْبَابَ مِنْ فَضْلِكَ (Ali, kapıyı aç lütfen), يَا مَرْيَمُ، أَغْلِقِي النَّافِذَةَ مِنْ فَضْلِكِ (Meryem, pencereyi kapat lütfen). Öğretmenimize seslenirken يَا أُسْتَاذُ (erkek öğretmen) ya da يَا أُسْتَاذَةُ (kadın öğretmen) deriz.

Bu dersin hedef sosyal ifadesi بِسُرُورٍ kelimesidir. Kelime, 'ile' anlamındaki بِـ harf-i ceri ile 'sevinç, mutluluk' anlamındaki سُرُورٌ isminden oluşur; kelime kelime 'sevinçle' demektir ve Türkçede 'memnuniyetle, seve seve, tabii ki' karşılığını taşır. Bir arkadaşımız bizden bir şey rica ettiğinde ya da öğretmenimiz bir görev verdiğinde بِسُرُورٍ diyerek isteği gönül hoşluğuyla kabul ettiğimizi gösteririz: اِفْتَحِ النَّافِذَةَ مِنْ فَضْلِكَ. - بِسُرُورٍ يَا أُسْتَاذُ. İstenen şeyi uzatırken تَفَضَّلْ (erkeğe) ya da تَفَضَّلِي (kıza) 'buyur' deriz. Teşekkür için شُكْرًا ya da شُكْرًا جَزِيلًا (çok teşekkürler), teşekküre cevap için عَفْوًا (rica ederim) kullanılır. Böylece rica-kabul-teşekkür-cevap zinciri tamamlanır.

Yönergeleri doğru seslendirmek için bir okunuş inceliğine dikkat etmeliyiz. Erkeğe söylenen emir fiil cezmle (sükûnla) biter. Ardından ال ile başlayan bir isim gelirse iki sakin harf yan yana gelir; Arapça bunu sevmediği için fiilin sonundaki cezm esreye döner: اِفْتَحْ + الْبَابَ → اِفْتَحِ الْبَابَ (iftahi'l-bâbe), أَغْلِقِ النَّافِذَةَ (ağliki'n-nâfizete), خُذِ الدَّفْتَرَ (huzi'd-deftere). Nesne olan isim üstünle okunur. Kıza söylenen biçimde fiil zaten ي ile bittiği için yazıda değişiklik olmaz: اِفْتَحِي الْبَابَ. Bir işi yapmamasını rica etmek için muzârinin başına لَا getirilir ve son harf cezmlenir: لَا تَفْتَحِ النَّافِذَةَ (Pencereyi açma), لَا تَخْرُجْ مِنَ الصَّفِّ (Sınıftan çıkma).

Geçen hafta أَيْنَ ...؟ sorusuna فِي ile cevap vermeyi öğrenmiştik: الْمُدَرِّسُ فِي الْمُخْتَبَرِ. Ancak okula yeni gelen bir öğrenci kütüphanenin hangi katta ve neyin yanında olduğunu da bilmek ister. Bunun için yer zarflarını kullanırız: أَمَامَ (önünde), خَلْفَ (arkasında), بِجَانِبِ (yanında), بَيْنَ ... وَ... (... ile ... arasında), مُقَابِلَ (karşısında). Bu kelimeler kendilerinden sonraki isimle bir tamlama kurar; bu yüzden ardından gelen isim esreli okunur: الْمَسْجِدُ بِجَانِبِ الْحَدِيقَةِ (Mescit bahçenin yanındadır), الْمَقْصِفُ مُقَابِلَ الْمَلْعَبِ (Kantin spor sahasının karşısındadır), الْمُخْتَبَرُ بَيْنَ الْمَكْتَبَةِ وَغُرْفَةِ الْمُدَرِّسِينَ (Laboratuvar kütüphane ile öğretmenler odasının arasındadır).

Okul binalarında mekânlar farklı katlarda bulunur. Kat anlamındaki kelime طَابِقٌ kelimesidir: الطَّابِقُ الْأَرْضِيُّ (zemin kat), الطَّابِقُ الْأَوَّلُ (birinci kat), الطَّابِقُ الثَّانِي (ikinci kat). Bulunma bildirdiği için yine فِي ile kullanılır ve esreli okunur: الْمَكْتَبَةُ فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ (Kütüphane birinci kattadır), الْمَسْجِدُ فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ (Mescit zemin kattadır). Yön bildirmek için عَلَى الْيَمِينِ (sağda) ve عَلَى الْيَسَارِ (solda) ifadeleri kullanılır: الْمَقْصِفُ عَلَى الْيَمِينِ. Uzaklık ve yakınlık için قَرِيبٌ مِنْ (-e yakın) ve بَعِيدٌ عَنْ (-den uzak) kalıpları vardır; bunlar sıfat olduğu için nitelenen mekânın cinsiyetine uyar: الْمَكْتَبَةُ قَرِيبَةٌ مِنَ الصَّفِّ, الْمَلْعَبُ بَعِيدٌ عَنِ الْمَسْجِدِ.

Bir yol tarifinde bu bölümde öğrendiğimiz emir fiiller ile yer ifadeleri birleşir. Okula yeni gelen bir erkek öğrenciye şöyle deriz: اُدْخُلْ مِنَ الْبَابِ الْكَبِيرِ، ثُمَّ اِذْهَبْ مُسْتَقِيمًا. الْمَكْتَبَةُ عَلَى الْيَسَارِ. (Büyük kapıdan gir, sonra dümdüz git. Kütüphane soldadır.) Aynı tarifi bir kız öğrenciye yaparken fiiller değişir: اُدْخُلِي مِنَ الْبَابِ الْكَبِيرِ، ثُمَّ اِذْهَبِي مُسْتَقِيمًا. Buradaki مُسْتَقِيمًا 'dümdüz, doğruca' anlamında bir zarftır ve tıpkı صَبَاحًا gibi tenvinli üstün alır. Tarifin sonunda karşımızdaki kişi teşekkür ederse عَفْوًا deriz; yanında gitmeyi teklif etmek için de بِسُرُورٍ، أَذْهَبُ مَعَكَ (Memnuniyetle, seninle gelirim) diyebiliriz.

Geçen hafta okul günümüzü tek tek cümlelerle anlatmıştık: أَذْهَبُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ صَبَاحًا, أُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ ظُهْرًا. Bu hafta bu cümleleri sıralama bağlaçlarıyla birbirine bağlayarak akıcı bir anlatım oluşturuyoruz. İlk işi bildirmek için أَوَّلًا (önce, ilk olarak), ardından gelen işler için ثُمَّ (sonra) ve بَعْدَ ذَلِكَ (bundan sonra), son işi bildirmek için وَأَخِيرًا (ve son olarak) kullanılır: أَوَّلًا أَخْرُجُ مِنَ الْبَيْتِ، ثُمَّ أَذْهَبُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ، بَعْدَ ذَلِكَ أَدْخُلُ الصَّفَّ، وَأَخِيرًا أُسَلِّمُ عَلَى الْمُدَرِّسِ. (Önce evden çıkarım, sonra okula giderim, bundan sonra sınıfa girerim ve son olarak öğretmene selam veririm.)

وَ ile ثُمَّ arasında ince bir fark vardır. وَ (ve) iki işi yalnızca birbirine ekler; işlerin hangi sırayla yapıldığını kesin olarak bildirmez: أَقْرَأُ وَأَكْتُبُ (Okurum ve yazarım). ثُمَّ ise bir işin öbüründen sonra yapıldığını açıkça gösterir: أَقْرَأُ الدَّرْسَ ثُمَّ أَكْتُبُ الْوَاجِبَ (Dersi okurum, sonra ödevi yazarım). Okul günümüzü daha ayrıntılı anlatmak için bazı zaman ifadeleri de ekleriz: قَبْلَ الدَّرْسِ (dersten önce), بَعْدَ الدَّرْسِ (dersten sonra), فِي الِاسْتِرَاحَةِ (teneffüste), كُلَّ يَوْمٍ (her gün). قَبْلَ ve بَعْدَ de yer zarfları gibi tamlama kurar; ardından gelen isim esrelidir: أَقْرَأُ فِي الْمَكْتَبَةِ بَعْدَ الدَّرْسِ (Dersten sonra kütüphanede okurum).

Cümle kurarken kullanışlı bir sıra izleyebiliriz: fiil + (harf-i cer) + mekân + zaman. Örneğin أَذْهَبُ + إِلَى الْمَقْصِفِ + فِي الِاسْتِرَاحَةِ: 'Teneffüste kantine giderim.' Bir arkadaşımızın gününü öğrenmek için مَاذَا (ne?) soru kelimesini 'sen' bildiren fiille kullanırız: erkeğe مَاذَا تَفْعَلُ صَبَاحًا؟ (Sabahleyin ne yaparsın?), kıza مَاذَا تَفْعَلِينَ ظُهْرًا؟ (Öğleyin ne yaparsın?). Cevap, öğrendiğimiz birinci tekil fiillerle verilir: أُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ ظُهْرًا. Böylece أَيْنَ ile yeri, مَتَى ile zamanı, مَاذَا ile işi sorarak bir okul gününü baştan sona konuşabiliriz.

Bu haftanın dinleme ve okuma metni, okula yeni gelen Hasan ile okulu iyi tanıyan Yusuf arasında geçen bir diyalogdur. Metni dinlemeden önce kendimize hazırlık soruları soralım: Yeni gelen biri okulda neleri merak eder? Hangi mekânların yerini sorar? Hangi nezaket ifadelerini duymayı bekleriz? Ardından metni okuyalım: Hasan: اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ. أَنَا طَالِبٌ جَدِيدٌ، اِسْمِي حَسَنٌ. أَيْنَ الصَّفُّ التَّاسِعُ مِنْ فَضْلِكَ؟ Yusuf: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، أَهْلًا وَسَهْلًا. الصَّفُّ التَّاسِعُ فِي الطَّابِقِ الثَّانِي. Hasan: وَأَيْنَ الْمَكْتَبَةُ؟ Yusuf: الْمَكْتَبَةُ فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ، بِجَانِبِ الْمُخْتَبَرِ. هِيَ كَبِيرَةٌ وَوَاسِعَةٌ. أَقْرَأُ فِيهَا فِي الِاسْتِرَاحَةِ. Hasan: وَأَيْنَ الْمَسْجِدُ؟ Yusuf: الْمَسْجِدُ فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ، بِجَانِبِ الْحَدِيقَةِ. أُصَلِّي فِيهِ ظُهْرًا. Hasan: وَأَيْنَ الْمُدَرِّسُ؟ Yusuf: هُوَ فِي غُرْفَةِ الْمُدَرِّسِينَ. يَا حَسَنُ، أَغْلِقِ الْبَابَ مِنْ فَضْلِكَ. Hasan: بِسُرُورٍ. شُكْرًا جَزِيلًا يَا يُوسُفُ. Yusuf: عَفْوًا.

Türkçesi: Hasan: 'Selamün aleyküm. Ben yeni bir öğrenciyim, adım Hasan. Dokuzuncu sınıf nerede, lütfen?' Yusuf: 'Aleyküm selam, hoş geldin. Dokuzuncu sınıf ikinci kattadır.' Hasan: 'Ya kütüphane nerede?' Yusuf: 'Kütüphane birinci katta, laboratuvarın yanındadır. Büyük ve geniştir. Teneffüste orada okurum.' Hasan: 'Ya mescit nerede?' Yusuf: 'Mescit zemin katta, bahçenin yanındadır. Öğleyin orada namaz kılarım.' Hasan: 'Ya öğretmen nerede?' Yusuf: 'O, öğretmenler odasında. Hasan, kapıyı kapat lütfen.' Hasan: 'Memnuniyetle. Çok teşekkürler Yusuf.' Yusuf: 'Rica ederim.' Metindeki فِيهَا 'onda (dişil)' ve فِيهِ 'onda (eril)' anlamındadır: فِيهَا kütüphaneye, فِيهِ mescide işaret eder.

Metni anlamlandırmak için bilgileri bir araya getirelim. Mekân ve konum: dokuzuncu sınıf ikinci katta; kütüphane birinci katta, laboratuvarın yanında; mescit zemin katta, bahçenin yanında; öğretmen öğretmenler odasında. Nitelik: kütüphane كَبِيرَةٌ وَوَاسِعَةٌ. Eylem ve zaman: Yusuf teneffüste kütüphanede okur, öğleyin mescitte namaz kılar. Nezaket: مِنْ فَضْلِكَ, بِسُرُورٍ, شُكْرًا جَزِيلًا, عَفْوًا. Metne dayalı sorular ve cevapları: هَلْ حَسَنٌ طَالِبٌ جَدِيدٌ؟ → نَعَمْ، هُوَ طَالِبٌ جَدِيدٌ; أَيْنَ الْمَكْتَبَةُ؟ → فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ، بِجَانِبِ الْمُخْتَبَرِ; مَتَى يُصَلِّي يُوسُفُ؟ → يُصَلِّي ظُهْرًا. Yusuf'tan söz ederken 'o kılar' anlamındaki يُصَلِّي kullanıldığına dikkat edin.

Birinci dönemin sonuna geldik. Okuldayım ünitesi kapsamında önce Sınıfım dersinde sınıf eşyalarını, işaret isimlerini, renkleri, 1-12 sayılarını, çoğul isimleri ve sahiplik diyaloglarını öğrendik. Ardından Okulum dersinde okulun mekânlarını, birinci tekil şahıs fiilleri, أَيْنَ ...؟ فِي ... kalıbını, كَبِيرٌ ve وَاسِعٌ sıfatlarını, günün vakitlerini ve bu hafta da emir fiilleri, بِسُرُورٍ ifadesini, yol tarifini ve sıralama bağlaçlarını ekledik. Şimdi bu bilgileri bir araya getirerek hem yazılı hem sözlü olarak kendimizi ifade etme zamanı. Yansıtma, yalnızca 'neyi öğrendim?' sorusunu değil, 'neyi yapabiliyorum, nerede zorlanıyorum, ne hissediyorum?' sorularını da cevaplamaktır.

Yazma çalışması için bir model paragraf: اِسْمِي مَرْيَمُ. أَنَا طَالِبَةٌ فِي الصَّفِّ التَّاسِعِ. مَدْرَسَتِي كَبِيرَةٌ وَجَمِيلَةٌ. الْمَكْتَبَةُ فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ، وَهِيَ وَاسِعَةٌ. أَذْهَبُ إِلَى الْمَدْرَسَةِ صَبَاحًا مُبَكِّرًا، ثُمَّ أَدْخُلُ الصَّفَّ وَأُسَلِّمُ عَلَى صَدِيقَاتِي. أَقْرَأُ فِي الْمَكْتَبَةِ فِي الِاسْتِرَاحَةِ، وَأَرْجِعُ إِلَى الْبَيْتِ مَسَاءً. أُحِبُّ مَدْرَسَتِي كَثِيرًا. (Adım Meryem. Dokuzuncu sınıfta öğrenciyim. Okulum büyük ve güzeldir. Kütüphane birinci kattadır ve geniştir. Sabah erkenden okula giderim, sonra sınıfa girer ve arkadaşlarıma selam veririm. Teneffüste kütüphanede okurum, akşamleyin eve dönerim. Okulumu çok severim.) Kendi paragrafınızı yazarken şu sırayı izleyin: tanıtma, okulun nitelikleri, mekânlar ve konumları, sıralı bir okul günü, duygu cümlesi. Erkek öğrenciler طَالِبَةٌ yerine طَالِبٌ, صَدِيقَاتِي yerine أَصْدِقَائِي kullanmalıdır.

Konuşma ve öz değerlendirme için أَسْتَطِيعُ أَنْ... (... yapabilirim) kalıbını kullanırız. أَسْتَطِيعُ 'gücüm yeter, yapabilirim' anlamındadır; ardından gelen أَنْ ve fiil, yapabildiğimiz işi bildirir: أَسْتَطِيعُ أَنْ أَصِفَ مَدْرَسَتِي (Okulumu tanıtabilirim). Duygularımızı da basit cümlelerle ifade edebiliriz: أَنَا سَعِيدٌ فِي مَدْرَسَتِي (Okulumda mutluyum; kız öğrenci سَعِيدَةٌ der), أُحِبُّ دَرْسَ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ (Arapça dersini severim). Dönemi kapatırken ünitenin veciz sözünü bir kez daha hatırlayalım: اَلْمَدْرَسَةُ مِفْتَاحُ النَّجَاحِ (Okul başarının anahtarıdır). Bir dönem boyunca öğrendiğimiz her kelime ve kalıp, bu anahtarın bir dişi gibidir; ikinci dönemde yeni kapılar açmak için onları kullanmaya devam edeceğiz.