İçeriğe geç

5. sınıf · Sosyal Bilgiler · 10. hafta (23-27 Kasım 2026)

Yaşadığımız İlde Meydana Gelebilecek Afetlerin (Deprem, Sel, Heyelan, Orman Yangını, Çığ) Etkilerini Azaltmaya Yönelik Önlemler ve Afet Bilinci (SB.5.2.3)

Evimiz Dünya teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Doğada kendiliğinden ya da insan faaliyetlerinin etkisiyle gerçekleşen ve toplum yaşamını derinden etkileyerek can ve mal kayıplarına yol açan olaylara afet adı verilir. Deprem, yağış veya kar yağışı gibi doğa olaylarını tamamen durdurmak mümkün olmasa da, alacağımız bilimsel önlemlerle ve kazanacağımız afet bilinciyle bu doğa olaylarının yıkıcı birer afete dönüşmesini engelleyebiliriz. Bu hafta yaşadığımız ilde karşılaşabileceğimiz afetleri ve etkilerini azaltma yollarını öğreniyoruz.

Yaşadığımız İlde Meydana Gelebilecek Başlıca Afetler ve Önlemler

Türkiye'nin farklı illerinde yer şekilleri, iklim ve jeolojik yapıya göre farklı afet riskleri öne çıkar. Deprem, yer kabuğundaki kırık hatların (fayların) kırılmasıyla oluşan sarsıntıdır ve ülkemizin büyük bölümünde en önemli afet riskidir. Etkisini azaltmak için binalar fay hatlarından ve alüvyonlu yumuşak ovalardan uzak, sağlam zeminlere ve deprem yönetmeliğine uygun yapılmalıdır.

Sel ve taşkın, aşırı yağışlar veya ani kar erimeleri sonucunda suyun yatağından taşmasıdır; önlemek için dere yatakları yerleşime açılmamalı, altyapı kanalları temiz tutulmalı ve yeşil alanlar artırılmalıdır. Heyelan (toprak kayması), eğimli ve killi arazilerde toprağın kütle hâlinde kaymasıdır (özellikle Karadeniz'de yaygındır); önlemek için yamaçlara istinat duvarı yapılmalı, doğal bitki örtüsü korunmalı ve dik yamaçlara bina yapılmamalıdır.

Çığ, dik ve yüksek dağ yamaçlarında biriken kar kütlelerinin hızla aşağı kaymasıdır (Doğu Anadolu'da sık görülür); çığ perdeleri ve ağaçlandırma ile önlem alınır. Orman yangınları ise özellikle yazları sıcak ve kurak geçen Akdeniz ve Ege kıyılarında çoğunlukla insan ihmaliyle (cam kırıkları, söndürülmeyen ateş) çıkar; ormanlık alanlarda ateş yakılmamalı ve duman görüldüğünde derhâl 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

YAŞADIĞIMIZ İLDE GÖRÜLEBİLECEK BAŞLICA AFETLER VE ÖNLEMLER Jeolojik Afetler (Yer Kökenli) • DEPREM (Yer Sarsıntısı) Fay hatları üzerinde oluşur. Önlem: Sağlam zemin, depreme dayanıklı bina, eşya sabitleme. • HEYELAN (Toprak Kayması) Eğimli, yağışlı ve killi yamaçlar. Önlem: İstinat duvarı, ağaçlandırma, yamaç eteklerine bina yapmama. Klimatolojik-Hidrolojik Afetler • SEL VE TAŞKIN Aşırı yağış ve dere yatağı daralması. Önlem: Dere yataklarına ev yapmama, altyapı ıslahı ve yeşil alanları koruma. • ÇIĞ (Kar Kütlelerinin Kayması) Dik ve kar yağışlı dağlık yamaçlar. Önlem: Çığ perdeleri, ağaçlandırma, dik yamaçlarda gürültüden kaçınma. Biyolojik ve İnsan Kaynaklı • ORMAN YANGINI Yaz kuraklığı + insan ihmali (%90). Önlem: Ormanda ateş yakmama, cam kırığı bırakmama, Alo 112 ihbarı. • EROZYON (Toprak Aşınması) Verimli üst toprağın süpürülmesi. Önlem: Nöbetleşe ekim, teraslama, ağaçlandırma, anız yakmama.
🔍 Büyütmek için dokunun

Afet Öncesi, Sırası ve Sonrasında Doğru Davranış İlkeleri

Afet Öncesinde: Evimizdeki yüksek dolaplar, kitaplıklar ve beyaz eşyalar duvara sabitlenmelidir. Aile bireyleriyle birlikte Aile Afet ve Acil Durum Planı hazırlanmalı, evin içindeki güvenli noktalar (sağlam masa altı veya koltuk yanı) ve mahalledeki toplanma alanı e-Devlet üzerinden önceden öğrenilmelidir. Ayrıca içinde su, bozulmayan kuru gıda, ilk yardım malzemeleri, el feneri, düdük, pilli radyo, yedek pil ve önemli evrak fotokopilerinin bulunduğu bir Afet ve Acil Durum Çantası hazır tutulmalıdır.

Afet Sırasında: Deprem anında paniğe kapılmadan sağlam bir eşyanın yanında ÇÖK - KAPAN - TUTUN hareketi yapılarak baş ve boyun bölgesi korunmalıdır. Sarsıntı bitene kadar merdivenlere, balkonlara ve pencerelere koşulmamalı, asansör kullanılmamalıdır. Sel anında ise bodrum katlardan ve çukur alanlardan hızla yüksek yerlere çıkılmalıdır.

Afet Sonrasında: Sarsıntı tamamen durduktan sonra yangın ve patlama riskine karşı elektrik şalteri, su ve doğal gaz vanaları kapatılmalı, afet çantası alınarak merdivenlerden sakin adımlarla çıkılıp toplanma alanına gidilmelidir. Hasarlı binalara girilmemeli, acil yardım ekiplerinin ulaşımı için yollar ve telefon hatları gereksiz yere meşgul edilmemelidir.

AFET BİLİNCİ: AFET ÖNCESİ, SIRASI VE SONRASI ADIMLAR 1. AFET ÖNCESİ (Hazırlık) • Aile Afet ve Acil Durum Planı • Afet ve Acil Durum Çantası (Su, kuru gıda, ilk yardım çantası, el feneri, düdük, radyo, pil, ilaç) • Dolap ve ağır eşyaları duvara sabitleme (L-demir aparatı) • Toplanma alanını öğrenme 2. AFET SIRASI (Doğru Davranış) • Depremde: ÇÖK - KAPAN - TUTUN! Sağlam bir eşyanın yanında yaşam üçgeni oluşturarak başı koruma. • Asansör, balkon ve merdivenlerden uzak durma, panik yapmama. • Sel sırasında: Çukur yerlerden ve su birikintilerinden yükseğe çıkma. 3. AFET SONRASI (Tahliye) • Sarsıntı durunca elektrik, su ve doğal gaz vanalarını kapatma. • Afet çantasını alıp güvenli toplanma alanına gitme. • Hasarlı binalara girmeme, telefon hatlarını gereksiz meşgul etmeme. • AFAD ve 112 duyurularını izleme.
🔍 Büyütmek için dokunun

Farkındalık Etkinliğini Eyleme Dönüştürme ve Kurumsal İş Birliği

Yaşadığımız ilde afetlerin etkilerini azaltmanın en güçlü yolu, öğrendiğimiz bilgileri okulda ve çevremizde bir farkındalık etkinliğine dönüştürmektir. Bir farkındalık etkinliği üç temel aşamada yürütülür: 1. Planlama (İlimizdeki afet riskini seçme, etkinliğin amacını, süresini ve görev dağılımını belirleme), 2. Uygulama (Okulda deprem tahliye tatbikatı yapma, örnek afet çantası köşesi kurma veya bilgilendirme sunumu gerçekleştirme) ve 3. Değerlendirme (Etkinliğin hedef kitleye katkısını ve geliştirilecek yönlerini inceleme).

Ülkemizde afet yönetimi ve yardımlaşma alanında görev yapan resmi kurum ve sivil toplum kuruluşları şunlardır: • AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı): Afet öncesinde risk azaltma ve eğitim, afet sırasında ve sonrasında ise arama-kurtarma çalışmalarını koordine eden resmi kurumdur. • Türk Kızılayı: Afetzedelere çadır (barınma), sıcak yemek, gıda, battaniye ve kan yardımını ulaştıran köklü yardım kuruluşudur.

Ayrıca AKUT gibi gönüllü arama-kurtarma dernekleri ile erozyon ve ağaçlandırma konusunda çalışan TEMA Vakfı, toplumsal dayanışmanın ve afet bilincinin en önemli paydaşlarıdır.

AFET FARKINDALIK EYLEM PLANI VE İLGİLİ KURUMLAR Farkındalık Etkinliği Planlama Aşamaları 1. Planlama (Hazırlık): İlimizdeki öncelikli afet riskini belirleme, amaç, hedef kitle ve görev dağılımını oluşturma. 2. Uygulama (Eyleme Dönüştürme): Tahliye tatbikatı, afet çantası tanıtımı, bilgi panosu ve seminer etkinliğini gerçekleştirme. 3. Değerlendirme: Güçlü yönleri analiz etme. Afet ve Acil Durum Kurumları • AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Bşk.) Afet öncesi hazırlık ve kurtarma koordinasyonu • TÜRK KIZILAYI Barınma (çadır), beslenme, kan ve insani yardım • TEMA & Orman Genel Müdürlüğü Ağaçlandırma, erozyon ve orman yangınıyla mücadele
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Karadeniz Bölgesi'ndeki Rize veya Trabzon gibi eğimli ve bol yağış alan bir ilde yaşayan insanların özellikle hangi iki afete karşı ne tür önlemler alması gerekir?

    Cevabı göster

    Aşırı yağış ve dik yamaçlar nedeniyle 'heyelan (toprak kayması)' ve 'sel' riski yüksektir. Önlem olarak dere yataklarına ve dik yamaç eteklerine ev yapılmamalı, yamaçlara istinat duvarı ve su tahliye (drenaj) kanalları inşa edilmeli, doğal bitki örtüsü korunmalıdır.

  2. Örnek 2Deprem öncesinde ev içinde yaralanmaları önlemek amacıyla yapılması gereken en önemli fiziksel hazırlık nedir?

    Cevabı göster

    Devrilebilecek yüksek gardırop, kitaplık, vitrin, beyaz eşya ve avize gibi eşyaların L-demir aparatlarla duvara veya tavana sağlam biçimde sabitlenmesidir.

  3. Örnek 3Afet ve Acil Durum Çantası içinde bulunması gereken en temel 6 malzemeyi ve neden konulduğunu belirtiniz.

    Cevabı göster

    1) İçme suyu ve kuru gıda (beslenme için), 2) İlk yardım çantası ve sürekli kullanılan ilaçlar (sağlık için), 3) El feneri (aydınlatma için), 4) Düdük (ses duyurmak için), 5) Pilli radyo ve yedek pil (haber almak için), 6) Önemli belge fotokopileri ve bir miktar nakit para.

  4. Örnek 4Okulda ders işlenirken deprem sarsıntısı başladığında öğrenciler sırasıyla ne yapmalıdır?

    Cevabı göster

    Paniğe kapılmadan ve sınıftan dışarı koşmadan hemen sıraların yanına veya altına geçerek 'ÇÖK - KAPAN - TUTUN' pozisyonu almalı; sarsıntı tamamen bittikten sonra öğretmenlerinin yönlendirmesiyle merdivenleri kullanarak okul toplanma alanına çıkmalıdır.

  5. Örnek 5Bir ilde afet farkındalık etkinliği düzenlemek isteyen 5. sınıf öğrencileri bu süreci hangi üç aşamada yürütmelidir?

    Cevabı göster

    1. Planlama aşaması (konu, amaç ve görev dağılımını yapma), 2. Uygulama aşaması (hazırlanan tatbikat veya tanıtım etkinliğini okulda hayata geçirme) ve 3. Değerlendirme aşaması (etkinliğin amacına ulaşıp ulaşmadığını kontrol etme).

  6. Örnek 6Afet yönetiminde AFAD ile Türk Kızılayı'nın üstlendiği görevler birbirini nasıl tamamlar?

    Cevabı göster

    AFAD afet öncesinde hazırlık ve afet anında arama-kurtarma çalışmalarını yönetirken; Türk Kızılayı afetzedelerin çadır (barınma), sıcak yemek, gıda, giyecek ve kan ihtiyacını karşılayarak süreci tamamlar.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdakilerden hangisi deprem sırasında bina içinde bulunan bir kişinin yapması gereken doğru davranışlardan biridir?

  2. 2Dere yataklarının doldurularak yerleşime açılması, altyapı kanallarının yetersiz kalması ve ormanların tahrip edilmesi aşağıdaki afetlerden hangisinin yıkıcı etkisini doğrudan artırır?

  3. 3Yaşadığı ilde afetlerin etkilerini azaltmaya yönelik bir farkındalık etkinliği düzenleyen öğrencilerin; etkinliğin amacını, hedef kitlesini, süresini ve görev dağılımını belirledikleri aşama hangisidir?

  4. 4Yaz aylarında sıcaklığın yüksek ve havanın kurak olduğu Akdeniz ve Ege illerimizde orman yangınlarını önlemek için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Deprem, sel ve çığ gibi doğa olaylarının oluşumu engellenemese bile alınacak önlemlerle can ve mal kayıpları büyük ölçüde azaltılabilir.
    • Afet ve Acil Durum Çantası içindeki gıda ve sular bir kez konulduktan sonra yıllarca kontrol edilmeden bırakılmalıdır.
    • Sarsıntı sona erip binadan çıkarken yangın ve gaz kaçağı riskini önlemek için elektrik şalteri ile doğal gaz vanası kapatılmalıdır.
    • Heyelan (toprak kayması), kurak ve düz ovalarda rüzgârın etkisiyle en sık görülen afet türüdür.
    • Ülkemizde afet ve acil durum yönetimini koordine eden temel resmi kurum AFAD'dır.

  6. 6Aşağıdaki afet türlerini ve kurumları ilgili oldukları önlem veya görevlerle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Deprem sarsıntısı başladığında güvenli bir eşyanın yanında - Kapan - Tutun hareketi yapılmalıdır.
    2. Enkaz altında veya karanlıkta sesimizi kurtarma ekiplerine az enerjiyle duyurmak için afet çantasına konulmalıdır.
    3. Dik ve kar yağışlı dağ yamaçlarında biriken kar kütlelerinin hızla aşağı kaymasıyla oluşan afete denir.
    4. Afet sonrasında binalardan çıkıldığında aile bireyleriyle buluşmak üzere gidilen güvenli açık yerlere alanı denir.
    5. Herhangi bir yangın, sel veya afet durumunda yardım istemek için Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.

  8. 8Yaşadığınız ilde deprem veya sel afetinin etkilerini azaltmak amacıyla afet öncesinde, afet sırasında ve afet sonrasında bir ailenin alması gereken önlemleri aşama aşama açıklayınız.

Kısaca

  • Başlıca Afetler: İllerimizin coğrafi özelliklerine göre deprem, sel/taşkın, heyelan (toprak kayması), çığ, orman yangını ve erozyon görülebilir.
  • Afet Öncesi Önlemler: Sağlam zemin ve bina seçimi, eşyaların duvara sabitlenmesi, Aile Afet Planı ve Afet Çantası (su, gıda, fener, düdük, ilk yardım) hazırlığı hayat kurtarır.
  • Afet Sırası Doğru Davranış: Depremde ÇÖK - KAPAN - TUTUN yapılır; asansör, balkon ve merdivenler kullanılmaz. Selde yüksek yerlere çıkılır.
  • Afet Sonrası Tahliye: Sarsıntı durunca elektrik, su ve gaz vanaları kapatılır; merdivenlerden sakin şekilde çıkılarak toplanma alanına gidilir.
  • Farkındalık ve Kurumlar: Farkındalık etkinlikleri planlama, uygulama ve değerlendirme adımlarıyla yürütülür; AFAD, Türk Kızılayı, AKUT ve TEMA afet bilincinin öncü kurumlarıdır.

Bu dersin öteki kaynakları