Yaşadığı İlin Göreceli Konumu

Bir yerin yeryüzünde bulunduğu noktaya o yerin konumu denir. Arkadaşına evinin yerini tarif ederken “Okulun arkasındaki sokakta, parkın karşısında oturuyoruz.” dersin. Burada evini çevresindeki yerlere göre anlatırsın. İller de aynı biçimde tarif edilebilir. İlinin hangi denize kıyısı olduğunu, hangi dağların eteğinde kurulduğunu, hangi illerle komşu olduğunu söylediğinde ilinin göreceli konumunu anlatmış olursun.

Göreceli konum, bir yerin çevresindeki denizlere, dağlara, akarsulara, göllere, komşu illere, ulaşım yollarına ve önemli yerleşim yerlerine göre belirlenen konumudur. Bu konum “Neye göre?” sorusunun cevabıdır. Örneğin Ankara Türkiye’nin iç kesiminde yer alır ve denize kıyısı yoktur; İzmir ise Ege Denizi kıyısında kurulmuş büyük bir liman şehridir. Bu iki cümle de söz konusu illerin göreceli konumunu anlatır.

Konum bir de enlem ve boylam değerleriyle, yani Dünya üzerindeki hayalî çizgilerle belirtilebilir. Buna mutlak konum denir; mutlak konum hiç değişmez ve onu sonraki haftalarda öğreneceksin. Göreceli konum ise çevreyle ilgili olduğundan zamanla değişebilir. İlinin yakınından yeni bir otoyol ya da yüksek hızlı tren hattı geçtiğinde ilin ulaşım yolları bakımından konumu da değişmiş olur.

Göreceli konumun bir başka özelliği, aynı ilin farklı yerlere göre farklı tarif edilebilmesidir. Trabzon, Rize’ye göre batıda; Giresun’a göre doğuda kalır. Bu yüzden göreceli konumu anlatırken neye göre konuştuğunu her zaman belirtmelisin.

Bir yeri çevresine göre tarif etmek için yönleri bilmen gerekir. Ana yönler kuzey, güney, doğu ve batıdır. İki ana yönün arasında kalan yönlere ara yön denir: kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu ve güneybatı. Güneş sabah doğudan doğar, akşam batıdan batar. Yüzünü kuzeye döndüğünde sağ kolun doğuyu, sol kolun batıyı, sırtın güneyi gösterir.

Haritalarda yön genellikle bir yön oku ile gösterilir; ok yoksa haritanın üst tarafı kuzeydir. Bu durumda sağ taraf doğu, sol taraf batı, alt taraf güneydir. Türkiye haritasına baktığında kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi, güneyde Akdeniz ve kuzeybatıda iç denizimiz olan Marmara Denizi’ni görürsün. Bu dört deniz, kıyı illerinin göreceli konumunu anlatırken en çok kullanacağın yer adlarıdır.

Yönleri kullanarak komşu illeri de tarif edebilirsin. Örneğin Trabzon’un kuzeyinde Karadeniz, doğusunda Rize, batısında Giresun, güneyinde Gümüşhane bulunur. Yönlerle anlatılan bu bilgi, haritada parmağınla izleyebileceğin bir yol çizer. Sınıfta pencereden güneşin doğduğu yöne bakarak doğuyu bul, sonra okulunun çevresindeki mahalleleri yönleriyle söylemeyi dene; aynı işi ilin için haritada yapacaksın. Okulunun çevresi gibi küçük bir alanı kuş bakışı ve kabaca çizen resme kroki denir; ilini ve komşularını göstermek içinse ölçekli çizilen haritayı kullanırsın.

Türkiye 81 ile ayrılmıştır. İllerin sınırlarını gösteren ancak il adlarının yazılı olmadığı haritaya dilsiz mülki idare haritası denir. Bu harita göreceli konumu görselleştirmek için en kullanışlı araçtır: İlini boyar, komşularının adını yazar, kıyısı olduğu denizi ya da yakınındaki dağları işaretlersin.

Sınırı ortak olan illere komşu il denir. Bazı illerin komşusu azdır, bazılarının çoktur. İzmir’in üç komşusu vardır: Balıkesir, Manisa ve Aydın. Ankara’nın ise yedi komşusu vardır: Bolu, Çankırı, Kırıkkale, Kırşehir, Aksaray, Konya ve Eskişehir. Bazı illerin komşuları yalnızca iller değildir. Edirne, Yunanistan ve Bulgaristan ile sınır komşusudur; böyle illere sınır ili denir.

Yeryüzü şekilleri ve su kaynakları da göreceli konumun parçasıdır. Erzurum yüksek bir ovanın üzerine, dağların arasına kurulmuş ülkemizin en yüksek şehirlerinden biridir. Antalya’nın hemen kuzeyinde Toros Dağları yükselir. Van, ülkemizin en büyük gölü olan Van Gölü’nün doğu kıyısındadır. Kızılırmak ülkemizin sınırları içindeki en uzun akarsudur; Samsun’dan Karadeniz’e dökülür. Tarihî mekânlar da ilini tanıtan göreceli konum ögeleridir: İzmir’de Efes Antik Kenti, Trabzon’da Sümela Manastırı, Edirne’de Selimiye Camii, Konya’da Mevlana Müzesi bulunur.

Bu bölümdeki tabloda beş ilin göreceli konum özellikleri karşılaştırılıyor. Satırları okurken her ilin neye göre tarif edildiğine dikkat et; kendi ilin için benzer bir satır yazmak bu haftaki görevlerinden biri olacak.

İlinin nerede bulunduğu iklimini, geçim kaynaklarını, ulaşımını ve yerleşmesini etkiler. Deniz kıyısındaki illerde kışlar iç kesimlere göre daha ılık geçer; balıkçılık, liman ticareti ve deniz turizmi gelişir. İzmir ve Mersin, limanları sayesinde ülkemizin dış ticaretinde önemli yer tutar. Antalya ılık iklimi ve kıyıları sayesinde her yıl milyonlarca turisti ağırlar; seralarında kış aylarında bile sebze yetiştirilir.

Denizden uzak ve yüksek illerde iklim karasaldır: Yazlar sıcak, kışlar soğuk ve karlı geçer. Erzurum’da Palandöken Dağı’nda kayak merkezi kurulması, ilin yüksek ve dağlık konumunun sonucudur. Karadeniz kıyısında ise dağlar denize paralel uzandığından yağış boldur; Rize’de çay, Giresun ve Ordu’da fındık yetişir. Yani aynı ülkede, konumu farklı illerde farklı ürünler ve farklı işler öne çıkar.

Ulaşım yolları da göreceli konumla ilgilidir. Ankara ülkenin ortasında olduğu için kara ve demir yolları burada kesişir; yüksek hızlı tren hatları başkentten geçer. Edirne’deki Kapıkule ve İpsala sınır kapıları, Avrupa’ya giden yolcu ve yüklerin geçiş noktasıdır. Verimli ovalar üzerindeki iller tarımla ve toplu yerleşmeyle, dağlık iller ise daha seyrek ve dağınık yerleşmeyle tanınır.

Göreceli konumun değişebildiğini hatırla. Çanakkale Boğazı’nın iki yakası uzun yıllar yalnızca feribotla bağlıydı; 2022’de açılan 1915 Çanakkale Köprüsü ile Gelibolu ve Lapseki arasında kara yolu bağlantısı kuruldu. Böylece ilin ulaşım bakımından göreceli konumu değişti, Trakya ile Ege kıyıları arasındaki yolculuk kısaldı. Senin ilinde de yeni bir yol, köprü, havalimanı ya da tren hattı açıldığında bunu göreceli konum özelliklerine ekleyebilirsin.

Şimdi sıra senin ilinde. Birinci adım kaynak toplamaktır. Atlas, Türkiye fiziki haritası, il haritası, valilik ve belediye sayfaları, dijital haritalar ile ilini tanıtan kitapçıklar sana yardım eder. Büyüklerine ilin çevresini sormak da bir kaynaktır. Bulduğun her bilgiyi en az iki kaynaktan doğrulamayı unutma; genel ağda her yazılan doğru olmayabilir.

İkinci adımda göreceli konum özelliklerini belirlersin. Şu soruların cevaplarını not et: İlim Türkiye’nin hangi kesiminde? Denize kıyısı var mı, varsa hangi deniz? Hangi illerle komşu ve bu iller hangi yönde? Çevresinde hangi dağlar, ovalar, akarsular ve göller var? Hangi tarihî mekânlar ve doğal güzelliklerle tanınıyor? Kara yolu, demir yolu, havalimanı ya da liman bakımından durumu nasıl? Komşu ülkesi var mı?

Üçüncü adım görselleştirmedir. Üç seçeneğin var: Özellikleri satır satır yazdığın bir tablo; ilini ve komşularını boyadığın, yönleri ve denizleri işaretlediğin bir dilsiz mülki idare haritası; ya da fotoğraflarla desteklediğin bilgi kartları. Tablo bilgileri sıralamak, harita yönleri ve komşuları göstermek, bilgi kartı ise tarihî mekân ve doğal güzellikleri tanıtmak için en uygun seçenektir. İstersen üçünü birleştirebilirsin.

Dördüncü adımda hazırladığın görselden yararlanarak ilini iki üç dakikalık sözlü sunumla arkadaşlarına anlatırsın. Sunumda yön bildiren sözcükleri kullan, en önemli üç özelliği vurgula, kaynaklarını söyle ve arkadaşlarının sorularına cevap ver. Sunumunu dinleyen arkadaşların da senin ilini haritada bulabilmeli.

İlinin göreceli konumunu incelerken yakınındaki doğal güzellikleri ve tarihî mekânları da tanıdın. Bunlar yalnızca haritadaki işaretler değil, geçmişten bugüne ulaşmış birer emanettir. Antik kentler, kaleler, camiler, köprüler, millî parklar, göller ve şelaleler korunmazsa yok olur ve bir daha geri gelmez.

Korumak büyük işler gerektirmez. Gezdiğin yerde çöpünü yanında götürmek, tarihî taşlara yazı yazmamak, doğal alanlarda ateş yakmamak, koruma kurallarına uymak ve gördüğün zararı yetkililere bildirmek senin elindedir. Okulunda ilinin tarihî mekânlarını tanıtan bir pano hazırlamak, arkadaşlarının da bu emanete duyarlı olmasını sağlar.

Bu hafta 29 Ekim’de Cumhuriyet Bayramı’nı kutluyoruz. Cumhuriyet 1923’te ilan edildi; yaşadığımız topraklar üzerindeki her il bu ortak vatanın bir parçasıdır. İlini dağlarıyla, nehirleriyle, komşularıyla ve tarihiyle tanıdığında ona daha çok bağlanır, onu korumak için daha istekli olursun. Vatanseverlik, yaşadığın yeri iyi tanımakla başlar.