Çocuklar Neredeyse Okulları Orada (Devam): Metnin Bölümleri, Sınıflandırma, Çoklu Ortamla Sunum, Sözlü Yorum, Karşılaştırmalı Yazı ve Yeni Metne Hazırlık

Bir evin temeli, duvarları ve çatısı olduğu gibi her metnin de birbirine bağlı bölümleri vardır. 'Çocuklar Neredeyse Okulları Orada' gibi bilgi veren bir dinleme metni genellikle üç bölümle kurulur. Giriş bölümünde konu ve sorun tanıtılır, dinleyicinin merakı uyandırılır: Kimi çocuk için okul yolu birkaç dakikalık bir yürüyüşken kimi çocuk için bir nehri geçmek, kimi için de yüzlerce kilometrelik bir uzaklık demektir. Gelişme bölümünde bu sorunun dünyanın farklı yerlerinde nasıl çözüldüğü örneklerle anlatılır: Bangladeş'teki tekne okullar, Avustralya'nın uzak çiftliklerindeki uzaktan eğitim, Türkiye'deki taşımalı eğitim ve yatılı bölge okulları. Sonuç bölümünde ise örneklerden bir yargıya ulaşılır: Okul yalnız bir bina değildir; eğitim, çocuk nerede ise oraya ulaştırılabilir.

Dinleme metninde zaman zaman bir çocuğun bir gününü anlatan öyküleyici bir bölüm de yer alabilir. Böyle bir bölüm bu kez serim, düğüm ve çözüm düzeniyle ilerler. Serimde kişi, yer ve zaman tanıtılır: Sabah erken saatte nehir kıyısındaki bir köyde okul çantasını hazırlayan bir çocuk. Düğümde bir sorun ortaya çıkar: Gece yağan yağmur yolu su altında bırakmıştır, çocuk okula nasıl gidecektir? Çözümde sorun giderilir: Uzaktan tekne okulun motor sesi duyulur ve çocuk kıyıdan tekneye biner. Bu küçük öykü, gelişme bölümündeki bilgiyi somutlaştırır ve dinleyicinin empati kurmasını kolaylaştırır.

Bölümleri belirlemek yetmez; birbirleriyle bağlantılarını da görmek gerekir. Giriş bir soru ya da sorun ortaya koyar, gelişme bu sorunun çözümlerini gösterir, sonuç ise bu çözümlerden ortak bir yargı çıkarır. Yani sonuç bölümü, girişte sorulan soruya verilen cevaptır. Dinleyici bu bağlantıyı geçiş ifadeleri sayesinde kulağıyla yakalar: 'Peki bu çocuklar okula nasıl ulaşıyor?' sorusu gelişmeye geçişi, 'Dünyanın öbür ucunda ise...' ifadesi yeni bir örneği, 'Bütün bu örnekler bize...' ifadesi de sonuca geçişi haber verir. Bölümlerden biri çıkarıldığında metin topal kalır: Giriş olmazsa örneklerin neyi kanıtladığı anlaşılmaz, sonuç olmazsa örnekler dağınık bir liste hâline gelir.

Dinlediğimiz metinde ve sınıf tartışmalarında karşımıza çıkan eğitim yollarını alt alta yazdığımızda karışık bir liste elde ederiz: tekne okul, uzaktan eğitim, taşımalı eğitim, yatılı bölge okulu, gezici kütüphane. Bu listeyi anlamlı kılmanın yolu sınıflandırmadır. Sınıflandırmanın ilk adımı unsurları belirlemek, ikinci adımı ise bir ölçüt seçmektir. Ölçüt, unsurlara hangi açıdan bakacağımızı gösteren sorudur. 'Okul mu çocuğa gidiyor, çocuk mu okula?' sorusu bir ölçüttür; 'Hangi engel aşılıyor?' ya da 'Hangi araç kullanılıyor?' soruları da başka ölçütlerdir.

Ölçüt seçildikten sonra unsurlar bu ölçüte göre ayrılır ve ayırt edici özelliklerine göre tasnif edilir. 'Kim kime gidiyor?' ölçütüne göre tekne okul, uzaktan eğitim ve gezici kütüphane bir grupta toplanır; çünkü bunlarda eğitim çocuğun bulunduğu yere taşınır. Taşımalı eğitim ve yatılı bölge okulu ise ikinci grupta yer alır; çünkü bunlarda çocuk, okulun bulunduğu yere götürülür. Aynı unsurları 'Hangi engel aşılıyor?' ölçütüne göre ayırırsak bambaşka bir tablo çıkar: Tekne okul doğal bir engeli (sel), uzaktan eğitim ve yatılı okul uzak mesafeyi, taşımalı eğitim ise köydeki öğrenci sayısının azlığı ve okulun uzaklığını aşmak için kullanılır. Demek ki ölçüt değişince gruplar da değişir.

Sınıflandırmanın en sık yapılan hatası, aynı anda iki ölçüt kullanmaktır. 'Teknolojiyle yapılanlar' ve 'Asya'da olanlar' diye iki grup kurarsak bir unsur iki gruba birden girebilir ya da hiçbir gruba giremez. Bu yüzden her tasnifte tek ölçüt kullanılır ve her unsur yalnız bir gruba yerleşir. Son adımda tasnif konuşmada veya yazıda kullanılır: 'Eğitime ulaşma yollarını iki gruba ayırabiliriz. Birinci grupta okulun çocuğa gittiği yöntemler yer alır...' diye başlayan bir konuşma, dinleyicinin bilgiyi düzenli biçimde zihnine yerleştirmesini sağlar. Gerektiğinde bu tasnif bir tablo ya da ağaç şemasıyla desteklenir.

Bu hafta öğrendiklerimizi 'Dünyanın Okul Yolları' başlıklı üç dakikalık bir sunuma dönüştürüyoruz. Sunum hazırlarken önce amaç belirlenir: Arkadaşlarımıza farklı ülkelerdeki çocukların okula nasıl ulaştığını tanıtmak ve bu yolları karşılaştırmak. Amaç belli olunca hangi çoklu ortam ögelerini kullanacağımıza karar veririz: ülkelerin yerini göstermek için bir dünya haritası, ortamı canlandırmak için fotoğraf veya resim, yöntemleri karşılaştırmak için bir tablo, gerekirse kısa bir ses kaydı ya da müzik. Her öge 'Bu, söylediğime ne katıyor?' sorusuna cevap vermelidir; süs olsun diye eklenen öge dikkati dağıtır.

İkinci adım, her ögenin işlevine karar vermektir. Ülke adını söylerken ekrana aynı adı yazmak eş anlam oluşturur; ülkeyi haritada işaretlemek anlamı destekler; sunumun sonunda hiçbir şey söylemeden okul çantasıyla tekneye binen bir çocuğun resmini göstermek ise tek başına anlam oluşturur. Ögeler birbirleriyle etkileşim içinde kullanılır: Harita gösterilirken anlatıcı ülkeyi parmağıyla işaret eder, tablo ekrana geldiğinde sınıflandırma sözlü olarak açıklanır. Slayttaki yazıları olduğu gibi okumak yerine kısa anahtar sözcükler koymak ve açıklamayı konuşarak yapmak dinleyicinin ilgisini canlı tutar.

Sunum bir konuşmadır ve konuşmanın da bir süreci vardır. Konuşma uygun bir selam ve hitapla başlar: 'Değerli öğretmenim, sevgili arkadaşlarım, günaydın.' Ardından konu tanıtılır. Konuşma sürdürülürken söz sırasına uyulur; bir arkadaş el kaldırırsa uygun bir anda 'Buyurun, sorunuzu alayım.' denilerek söz verilir. Soru anlaşılmadıysa 'Sorunuzu biraz açar mısınız?' diye sorulur, cevap bilinmiyorsa dürüstçe 'Bunu araştırıp size bildireyim.' denir. Konuşma bir sonlandırma ifadesiyle biter: 'Beni dinlediğiniz için teşekkür ederim.' Bu süreç boyunca beden dili de konuşur: Dinleyicilerle göz teması kurmak, dik durmak, ellerle açık ve doğal hareketler yapmak, sesi sınıfın sonuna duyulacak ama bağırmayacak biçimde ayarlamak sunumun etkisini artırır.

Yorum, bir olay ya da durum hakkında kendi değerlendirmemizi ortaya koymaktır; bilgiyi aktarmaktan bir adım ötededir. Yorum yapmadan önce olayı incelemek gerekir: Ne oldu, kimlerin başından geçti, neden önemli? Örneğin şu olayı ele alalım: 'Sel yolu kapattığı için okula gidemeyen bir köyün çocukları, kıyıya yanaşan tekne okulla derslerine kavuştu.' Bu olay incelendiğinde içinde bir sorun (sel), bir çözüm (tekne okul) ve bir duygu değişimi (endişeden sevince) olduğu görülür.

Yorumun ikinci adımı bir bakış açısı seçmektir. Olaya kendi gözümüzle öznel olarak bakabiliriz: 'Ben o çocuklardan biri olsaydım tekneyi görünce çok sevinirdim.' Olayı duygudan uzak, kanıta dayalı biçimde nesnel olarak değerlendirebiliriz: 'Tekne okullar, sel bölgelerinde eğitimin kesintiye uğramasını önleyen bir çözümdür.' Dinleyici kitlesinin bakış açısını da düşünebiliriz: Küçük kardeşlerimize anlatırken olayı sade bir masala dönüştürürüz. Ya da olayı belirli bir kişinin gözünden anlatırız: teknedeki öğretmen, çocuğunu kıyıdan uğurlayan bir anne ya da tekneyi kullanan kaptan. Bakış açısını değiştirmek, empati kurmanın ve açık fikirli olmanın en etkili yoludur; çünkü bizi kendi alıştığımız dünyanın dışına çıkarır.

Bakış açısı seçilince yorum genişletilir ya da daraltılır. Genişletmede olay daha büyük bir resme bağlanır: 'Bu yalnız bir köyün sorunu değil; dünyada coğrafya yüzünden okula ulaşamayan pek çok çocuk var.' Daraltmada ise olayın tek bir anına odaklanılır: 'Çocuğun tekneye ilk adım attığı an...' Her iki durumda da bağlamdan kopulmaz; yani dinlediğimiz metinde olmayan bir olay uydurulmaz, yorum metnin söyledikleriyle tutarlı kalır. Son adımda yorum, seçilen bakış açısına uygun bir dille sözlü olarak yeniden ifade edilir. Öğretmenin gözünden yapılan yorumda 'öğrencilerim', annenin gözünden yapılan yorumda 'yavrum' gibi seçimler, bakış açısını dinleyiciye hissettirir.

Haftanın yazma çalışması karşılaştırmalı bir paragraftır: 'Benim Okul Yolum ve Tekne Okul.' Karşılaştırmalı yazıya başlamadan önce karşılaştırılacak iki unsurun özellikleri belirlenir: okula ulaşma biçimi, ders yapılan ortam, karşılaşılan zorluk, çocukların duyguları. Sonra bu özelliklere göre benzerlikler ve farklılıklar listelenir. Benzerlikler: Her iki yerde de çocuklar öğrenmek ister, bir öğretmenleri ve arkadaşları vardır. Farklılıklar: Biri yürüyerek ya da servisle bir binaya giderken diğeri tekneyle su üstündeki bir sınıfa ulaşır; birinde hava yolu kapatmazken diğerinde sel yolu kapatabilir. Listeler hazır olunca bunlardan bir yargıya ulaşılır ve yargı paragrafın sonuna yerleştirilir: 'Okula giden yollar farklı olsa da öğrenme isteği bütün çocukları birleştirir.'

Paragrafı güçlendirmek için düşünceyi geliştirme yolları bilinçli olarak seçilir. Ana yol karşılaştırmadır; ama tek başına yetmez. Tekne okulu bilmeyen bir okur için kısa bir tanımlama gerekir ('Tekne okul, öğrencileri kıyıdan toplayıp dersleri su üstünde yapan yüzen bir sınıftır.'). Kendi okul yolumuzu anlatırken sayısal veri kullanabiliriz ('Evimle okulum arasında yaklaşık 800 metre var; yürüyerek on dakikada gidiyorum.'). Bir örnek ya da öğretmenimizin bir sözüne yer vermek (tanık gösterme) düşünceyi somutlaştırır. Bu yolların birbiriyle uyumlu olması önemlidir: Tanım okura yeni kavramı tanıtır, sayısal veri karşılaştırmayı somutlaştırır, örnek ise yargıyı destekler. Hepsi tek bir ana düşünceye hizmet etmelidir.

Yazıyı teslim etmeden önce yazım ve noktalama kontrol edilir. Ülke, şehir ve millet adları büyük harfle başlar: Bangladeş, Avustralya, Türk, Avustralyalı. Özel adlara gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır: Bangladeş'te, Avustralya'nın, Türkiye'deki. Sıralanan eş görevli sözcükler virgülle ayrılır: 'Tekne okulda defter, kalem, kitap ve güneş enerjisiyle çalışan bir lamba bulunur.' Açıklama yapılacak cümlenin sonunda iki nokta kullanılır: 'Benim okul yolumun bir avantajı var: Hiçbir sel onu kapatamaz.' Karşılaştırma yaparken 'oysa, buna karşılık, öte yandan' gibi bağlayıcılardan önce virgül ya da noktalı virgül kullanmak cümleleri okunaklı kılar.

Haftanın sonunda temamızın bir sonraki durağına, gelecek hafta okuyacağımız 'Ay Avcısı Eskimolar' adlı metne hazırlanıyoruz. İyi bir okur, tıpkı iyi bir dinleyici gibi okumaya başlamadan önce materyal seçimini düşünür. Önce amacını belirler: Kutup bölgesinde yaşayan bir halkın yaşamını tanımak ve kendi yaşamımızla karşılaştırmak. Sonra metnin özelliklerine bakar: Başlık, varsa görseller, metnin uzunluğu ve türü. Bu analize göre yardımcı materyaller seçilir: bilinmeyen sözcükler için sözlük, Kuzey Kutbu çevresini görmek için atlas veya dünya haritası, merak edilen bir konu için güvenilir bir ansiklopedi ya da genel ağ kaynağı. Okurken sözlüğe çok sık bakmak akışı bozuyorsa sözcükler işaretlenip okuma sonunda topluca aranır; bu, seçimin üst bilişsel izlemeyle düzenlenmesidir.

Okumaya hazırlığın güçlü bir yolu da görsel okumadır. Bir kutup fotoğrafını düşünelim: Uçsuz bucaksız beyaz bir kar örtüsü, kalın kürk giysiler içinde bir kişi, birkaç köpeğin çektiği bir kızak ve kardan yapılmış kubbe biçiminde bir barınak. Görseldeki ipuçları ön bilgilerimizle birleşir: Kalın giysiler çok soğuk bir iklimi, köpek kızağı karda ulaşım ihtiyacını, kardan barınak ise insanların çevredeki malzemeyle yaşamlarını kurduğunu gösterir. Görselin doğrudan verdiği mesaj 'Burası çok soğuk ve karlı bir yerdir.' iken örtük mesajı 'İnsanlar en zorlu doğa koşullarına bile uyum sağlayabilir.' olabilir. Bu mesaja uygun tepki, farklı yaşam biçimlerine merak ve saygıyla yaklaşmaktır. Ön bilgi olarak şunu da hatırlayabiliriz: Eskimo adıyla bilinen halkların önemli bir bölümü kendilerini İnuit olarak adlandırır ve Grönland, Kanada'nın kuzeyi ve Alaska gibi kutup çevresindeki bölgelerde yaşar.

Son olarak haftayı öz yansıtmayla değerlendiriyoruz. Okur, dinleyici, konuşmacı ve yazar olarak kendimize sorarız: Metnin bölümlerini geçiş ifadelerinden yakalayabildim mi? Sınıflandırmada tek ölçüte bağlı kaldım mı? Sunumumda slaytları okumak yerine dinleyicilerle konuşabildim mi? Yorumumu bağlamdan kopmadan farklı bir bakış açısına taşıyabildim mi? Karşılaştırmalı paragrafımda kesme işaretini doğru kullandım mı? Cevaplar gerekçeyle yazılır, gelişmeye açık yönler için bir tedbir belirlenir ('Sunumda sesim kısıktı; bir sonraki sunumdan önce evde yüksek sesle prova yapacağım.'). Haftanın ürünleri, yani tasnif tablosu, sunum dosyası, yorum kaydı ve karşılaştırmalı paragraf, seçki dosyasına eklenir. Böylece hem bu haftaki gelişimimizi görür hem de yeni metne güçlü yönlerimizi taşıyarak başlarız.