Korkuluk Metni (Pekiştirme) ve İzlemeye Hazırlık: Duygu Haritası, Duygu Yoğunluğu, Anlatıcı ve Bakış Açısı, Ana Fikir-Yardımcı Fikir, Etkileşimli-Etkileşimsiz İzleme, Çoklu Ortam, Konuşma Çizgisi, Tırnak İşareti, Büyük Harfler ve Sayıların Yazımı

Bir metni ilk okuduğumuzda genellikle «Ne oldu?» sorusunun cevabını ararız. İkinci okumada ise amacımız değişir: Bu kez ayrıntıları, gözümüzden kaçan ipuçlarını ve kahramanın iç dünyasını yakalamak isteriz. Amacımız değiştiği için stratejimiz ve materyalimiz de değişir (T.O.5.1, T.O.5.3). Bu hafta «Korkuluk» metnini yeniden okuma stratejisiyle okuyacağız. Yanımıza üç materyal alıyoruz. İlki, kahramanın duygularını olay olay işaretleyeceğimiz bir duygu haritasıdır. İkincisi renkli kalemlerdir: Olumlu duyguları yeşille, olumsuz duyguları kırmızıyla, duygu değişimini gösteren kelimeleri sarıyla işaretleyeceğiz. Üçüncüsü de duygu kelimelerinin anlamını kontrol etmek için sözlüktür. Okuma süresi bu kez daha uzun tutulur, çünkü her paragrafta durup not almamız gerekir.

Duygu haritasının nasıl çıkarıldığını, geçen hafta kurguladığımız Saman Dede hikâyesi üzerinde gösterelim. Siz de aynı adımları «Korkuluk» metnine uygulayacaksınız. Önce olayları sırayla yazarız. Sonra her olayda kahramanın ne hissettiğini ve bunu hangi ipucundan anladığımızı belirtiriz. Saman Dede başta kimse yanına yaklaşmadığı için yalnızdır; ipucu, onun «gökyüzüne boş gözlerle bakması»dır. Serçe şapkasının altına yuva yapınca içinde bir umut doğar; bunu «ceketinin hafifçe kabarması» gösterir. Kargalar yuvaya saldırınca korku ve çaresizlik duyar, çünkü kıpırdayamamaktadır. Rüzgâr kargaları kaçırınca rahatlar, akşam serçe yavrularının ötüşüyle de mutluluğa ulaşır. Bu duyguları bir grafikte gösterdiğimizde çizginin iniş çıkışları dikkatimizi çeker: Çizginin en alçak noktası olay örgüsündeki düğüme, yükselmeye başladığı yer ise çözüme denk gelir. Duygu haritası, hikâyenin yapısını da görmemizi sağlar.

Yeniden okumanın sonunda haritamızı metinle karşılaştırırız. Her duygunun yanına bir ipucu yazabildik mi? İpucu yazamadığımız bir duygu varsa o yorum metne değil bize aittir; metne dönüp yeniden bakmamız gerekir (T.O.5.6 b). Duyguların bazen aynı anda yaşandığını da fark ederiz: Saman Dede kargaları görünce hem korkar hem de serçeyi koruma isteğiyle kararlılık duyar. Bu durumda iki duyguyu birlikte yazarız. Son olarak okuma sürecimizi değerlendiririz: «Renkli işaretleme duyguları hızlı görmemi sağladı, bu güçlü yönüm. Ama bazı paragraflarda ipucu yazmayı unuttum; bir sonraki okumada her duygunun yanına mutlaka bir alıntı ekleyeceğim.»

Geçen hafta «kork-» kökünden türeyen kelimeleri ve korkuyu anlatan deyimleri öğrendik. Bu hafta söz varlığımızı bir adım daha ileri taşıyoruz: Korkuyu anlatan kelimelerin hepsi aynı yoğunlukta değildir (T.O.5.20 b). Sınav öncesi midemizde hissettiğimiz hafif huzursuzluk tedirginliktir. Bir sorunun nasıl sonuçlanacağını düşünüp için için üzülmek kaygı ya da endişedir. Beklenmedik bir sesle birden irkilmek ürkmek, bu sırada duyulan duygu ise ürküntüdür. Gerçek bir tehlike karşısında duyduğumuz duygu korku, insanı donduran büyük ve şiddetli korku ise dehşettir. Bu kelimeleri hafiften yoğuna doğru sıralamak bir merdiven kurmaya benzer. Yazarken merdivenin doğru basamağını seçersek anlatımımız daha kesin olur. «Karanlık odada biraz tedirgin oldum.» ile «Karanlık odada dehşete düştüm.» cümleleri bambaşka iki deneyimi anlatır.

Metinde ilk kez karşılaştığımız bir duygu kelimesinin anlamını yine bağlamdan tahmin ederiz (T.O.5.5). «Fırtına çatıyı uçurunca köylüler dehşet içinde evlerinden kaçtı.» cümlesinde «çatıyı uçurmak» ve «evlerinden kaçmak» ipuçları çok büyük bir korkuyu düşündürür. Tahminimizi sözlükten kontrol ettiğimizde «dehşet» kelimesinin «büyük korku» anlamına geldiğini görürüz. Merdivenin öbür ucunda da cesaret kelimeleri vardır. Korkak kelimesinin zıt anlamlıları cesur, yürekli ve gözü pek kelimeleridir. Bunlardan «gözü pek», hiçbir şeyden çekinmeyen, çok cesur kişiyi anlatır. Çekingen kelimesi ise korkaklıkla karıştırılmamalıdır: Çekingen kişi tehlikeden korkmaz, yalnızca yeni ortamlarda ya da kalabalıkta kendini rahat hissetmez. Bu ince farklar yakın anlamlı kelimelerin her zaman birbirinin yerine kullanılamayacağını gösterir.

Bir metindeki duygu kelimelerini incelemenin güçlü bir yolu onları sınıflandırmaktır (T.O.5.11). Önce bir ölçüt seçeriz, sonra metni bu ölçüte göre inceler, kelimeleri gruplar ve her gruba bir ad veririz. Birinci ölçüt «Duygu olumlu mu, olumsuz mu?» olabilir: umut, sevinç ve huzur bir grupta; korku, kaygı ve yalnızlık öbür grupta toplanır. İkinci ölçüt kelimenin türü olabilir. Duygunun adı olan kelimeler ad grubuna (korku, cesaret), varlığı niteleyen kelimeler sıfat grubuna (korkak, korkunç, cesur), iş ve oluş bildirenler fiil grubuna (korkmak, ürkmek, çekinmek) girer. Üçüncü ölçüt anlatım biçimi olabilir: tek kelimeler, deyimler (ödü kopmak) ve atasözleri. Korkuyla ilgili atasözlerinden biri «Korkulu rüya görmektense uyanık yatmak yeğdir.» sözüdür. Bu söz, kötü bir sonucu korkuyla beklemektense uyanık davranıp önlem almanın daha iyi olduğunu anlatır. Aynı kelimeler farklı ölçütlerle farklı gruplara girebilir; önemli olan ölçütün baştan açıkça belirlenmesidir.

Her hikâyenin bir anlatıcısı vardır: Olayları bize aktaran sestir. Anlatıcıyı bulmak için fiillerin kişisine bakarız. «Tarlada yıllardır bekliyorum, kargalar omzuma kondu, için burkuldu.» cümlesinde olayları yaşayan kişi kendisi anlatır. Buna birinci kişili anlatım ya da kahraman anlatıcı denir; anlatıcı «ben» dilini kullanır. «Korkuluk tarlada yıllardır bekliyordu, kargalar omzuna kondu.» cümlesinde ise olayları dışarıdan izleyen biri anlatır. Buna üçüncü kişili anlatım denir; anlatıcı «o» dilini kullanır. Kahraman anlatıcı yalnızca kendi duygularını kesin olarak bilir, başkalarının ne hissettiğini tahmin eder. Dışarıdaki anlatıcı ise bazen bütün kahramanların içinden geçenleri bilir. «Korkuluk» metnini okurken siz de kendinize sorun: Anlatıcı kim? Olayları içeriden mi anlatıyor, dışarıdan mı?

Bakış açısı, olaya kimin gözünden bakıldığıdır ve hikâyenin duygusunu doğrudan değiştirir. Aynı sabahı üç farklı gözle düşünelim. Korkuluğun gözünden: «Kargalar yine geldi; görevimi yapamıyorum, kendimi işe yaramaz hissediyorum.» Bir karganın gözünden: «Şu saman adam hiç kıpırdamıyor, omzu dinlenmek için harika bir yer!» Çiftçinin gözünden: «Korkuluk eskimiş, kargalar artık ondan korkmuyor; yenisini yapmalıyım.» Olay aynıdır ama duygu korkulukta hüzün, kargada neşe, çiftçide kaygıdır. Bakış açısı değişince okurun kimin tarafını tuttuğu da değişir. Yazarlar bu yüzden anlatıcıyı ve bakış açısını bilerek seçer. Bir korkuluğun hislerini okura yaşatmak isteyen yazar, çoğu zaman olaylara onun gözünden bakar.

Metnin bölümleri bir binanın katları gibi birbirine ve temele bağlıdır (T.O.5.16 b). Temel ana fikirdir; yazarın metinle bize vermek istediği asıl mesajdır. Katlar ise yardımcı fikirlerdir; ana fikri açıklayan, destekleyen, ona ulaşmamızı sağlayan düşüncelerdir. Saman Dede kurgusunda ana fikir «Görünüşü korkutucu olan herkes kötü değildir; dostluk yalnızlığı ve korkuyu yenebilir.» biçimindeydi. Seriminde «Korkutucu görünmek insanı yalnızlaştırabilir.», düğümünde «Sevdiklerimizi korumak istediğimizde korkumuz büyür.», çözümünde «Bazen yardım beklemediğimiz yerden gelir.» yardımcı fikirleri vardır. Her yardımcı fikir ana fikrin bir parçasını taşır. Başlık da çoğu zaman ana fikre açılan kapıdır: Tek kelimelik «Korkuluk» başlığı hem kahramanı hem de metnin korku duygusuyla ilgili mesajını aynı anda çağrıştırır.

Bu hafta temamızın dinleme/izleme metni Altı Üstü Bir Yarış ile de tanışmaya hazırlanıyoruz. İzlemeye başlamadan önce kendimize birkaç soru sorarız (T.D.5.2 a). Nasıl izleyeceğiz? Amacımız ne? Materyal nasıl bir materyal? Ne kadar sürecek? Dinlediğimiz kişiyle canlı konuşabiliyor, ona soru sorabiliyor, görüş bildirebiliyorsak bu etkileşimli bir dinlemedir; sınıfta öğretmenimizin okuyup ara ara soru sorduğu dinleme buna örnektir. Bir videoyu ya da ses kaydını izlerken ise anlatıcıya soru soramayız. Bu etkileşimsiz bir izlemedir ve sorularımızı not edip sonradan sınıfla paylaşırız. Başlığa bakarak tahmin yürütmek de hazırlığın parçasıdır. «Altı üstü» ifadesi günlük dilde «topu topu, yalnızca, nihayetinde» anlamında kullanılır: «Altı üstü bir oyun, neden bu kadar üzülüyorsun?» Bu ifadeyle kurulan bir başlık, birinin bir yarışı küçümsediğini ya da önemsemediğini düşündürebilir. Bu tahmini aklımızda tutar, izlerken doğrulanıp doğrulanmadığına bakarız (T.D.5.4).

Etkileşimsiz izlemede videoyu durduramayabileceğimiz için not alma stratejisini önceden seçeriz (T.D.5.2 b). İki sütunlu not kâğıdı bunun için kullanışlıdır: Sol sütuna gördüklerimizi (kahramanın yüz ifadesi, mekân, renkler), sağ sütuna duyduklarımızı (konuşmalar, müzik, ses efektleri) yazarız. Hızlı not almak için simgeler de kullanırız: «!» önemli bilgi, «?» anlamadığım yer, «♥» duygunun değiştiği an. İzlerken iki tür anlamı birlikte takip ederiz. Yüzey anlam, videoda doğrudan söylenen ya da gösterilen bilgilerdir (T.D.5.5): Kim yarışıyor, yarış nerede yapılıyor? Derin anlam ise sınırlı bir sahnedeki ipuçlarından çıkardıklarımızdır (T.D.5.6). Örneğin bir kahraman «Hiç umurumda değil!» derken yumruklarını sıkıyor ve gözleri doluyorsa söylediğinin tersini hissettiğini anlarız. Ağzından çıkan söz ile beden dili çeliştiğinde duyguyu çoğu zaman beden dili söyler.

Videolar çoklu ortam ögelerinin birlikte çalıştığı metinlerdir: görüntü, konuşma, müzik, ses efektleri ve ekran yazıları ya da altyazı (T.D.5.18 a). Bu ögeler arasında üç tür anlam ilişkisi kurulur (T.D.5.18 b). Görüntü ile sözün aynı bilgiyi vermesi eş anlam oluşturmadır: Anlatıcı «Yarış başladı.» derken ekranda koşucuların fırladığını görürüz. Bir ögenin ötekinin anlamını güçlendirmesi desteklemedir: Bitiş çizgisine yaklaşırken hızlanan davul sesi heyecanı artırır. Bir ögenin hiçbir söz olmadan anlamı kendisinin taşıması tek başına anlam oluşturmadır: Konuşmasız bir sahnede yere düşmüş bir madalyanın yakın çekimi, kaybetmenin hüznünü kendi başına anlatır. İzlemenin sonunda sürecimizi değerlendiririz (T.D.5.20): «Görüntüleri iyi not ettim ama müziğin değiştiği yerleri kaçırdım. Bir dahaki izlemede sağ sütuna müziği ayrıca yazacağım.»

Konuşmaya başlamadan önce de tıpkı okumada olduğu gibi bir analiz yaparız (T.K.5.2). Önce konuşma türünü belirleriz: Tek başımıza sınıfa bir şey anlatacaksak bu sözlü üretim, arkadaşlarımızla karşılıklı konuşacaksak sözlü etkileşimdir. Sonra amacı, süreyi ve dinleyicilerin ilgisini düşünür, buna göre yöntem seçeriz. Bu haftanın konuşma çalışması bir sözlü üretimdir: «Korkuluk» metnindeki olayları farklı bir sonla anlatacağız. Bunun için Ya ... olsaydı? tekniğini kullanırız. Bu teknikte hikâyenin bir unsurunu değiştirir, sonra olayların bu değişikliğe göre nasıl ilerleyeceğini hayal ederiz. «Ya rüzgâr hiç çıkmasaydı?», «Ya korkuluk bir sabah yürüyebildiğini fark etseydi?», «Ya kargalar yuvayı korumak için korkulukla iş birliği yapsaydı?» Bu sorular alışılmışın dışında bir kurgu kurmamızı sağlar (T.K.5.6 a).

Yaratıcı konuşma yalnızca hayal gücü değildir; kurguladığımız unsurları birbirine mantıklı biçimde bağlamamız gerekir (T.K.5.6 b). Rüzgârın çıkmadığı bir son düşünelim. Saman Dede kıpırdayamadığı için serçeyi koruyamayacaktır; o zaman başka bir çözüm bulunmalıdır. Belki serçe yardım çağırır, belki çiftçinin köpeği havlayarak kargaları kaçırır. Anlatımı gözlemlerimizle (gerçek bir tarlada kargaların nasıl davrandığı), deneyimlerimizle (birini korumak istediğimiz bir an) ve hayal gücümüzle zenginleştiririz (T.K.5.6 c). Düşüncemizi geliştirmek için yollar da seçeriz (T.K.5.16). Örneklendirme anlatımı somutlaştırır. Tanık gösterme ise sözümüzü bir atasözüne ya da bilinen bir söze dayandırarak güçlendirir: «Dedemin dediği gibi, ‘Korkunun ecele faydası yoktur.’ Saman Dede de korkusunu bir kenara bırakıp harekete geçti.» Konuşmayı bağlantı ifadeleriyle düzenleriz (T.K.5.19). Açarken «öncelikle, ilk olarak», ilerletirken «ardından, o sırada, beklenmedik bir şekilde», bağlarken «sonuç olarak, kısacası» deriz.

Anlatım bitince sınıfta bir soru-cevap bölümü yapılır ve bu kez konuşmacıya takip soruları sorarız (T.K.5.4). Takip sorusu, karşımızdakinin verdiği cevabı dinleyip o cevaba bağlanan sorudur; iletişimin kopmamasını sağlar. Arkadaşımız «Benim hikâyemde köpek kargaları kaçırdı.» dediyse «Neden çözümü rüzgâr yerine köpeğe verdin?», «Köpeğin havladığı anı biraz daha anlatır mısın?», «Saman Dede o anda ne hissetti?» diye sorabiliriz. Soru sorarken bağlamı ve karşımızdakini dikkate alırız: Sorularımız kırıcı değil merak dolu olmalı, sözü kesmeden sırasında sorulmalıdır. Son olarak konuşmamızı bir kontrol listesiyle değerlendiririz (T.K.5.21): Sesim duyulur muydu? Olaylar mantıklı bağlandı mı? Bağlantı ifadelerini çeşitlendirdim mi? Göz teması kurdum mu? Gelişmeye açık bir yönümü seçip bir sonraki konuşma için kendime bir hedef koyarım.

Haftanın yazma çalışmasında bildiğimiz bir olayı başka bir gözle yeniden yazıyoruz (T.Y.5.8). Önce yorumlayacağımız olayı inceleriz: Kargaların korkuluğun omzuna konduğu sabah. Sonra olayı bağlamdan kopmadan, farklı bir bakış açısıyla dönüştürürüz. Bu kez anlatıcımız genç bir kargadır. Karga için korkuluk, korkulacak bir tehlike değil, tarlanın ortasındaki en güzel dinlenme yeridir. Olayı daraltarak yalnızca o sabaha odaklanabilir ya da genişleterek kargaların korkuluğu ilk gördükleri günden başlatabiliriz. Yazma şeklimizi de seçeriz (T.Y.5.2): Karga ile korkuluk arasında geçen bir diyalog yazacağımız için öyküleyici yapı ve karşılıklı konuşma biçimi uygundur (T.Y.5.3). Söz varlığımızı da kullanırız (T.Y.5.13): Karganın önce «tedirgin», sonra «meraklı», en sonunda «gözü pek» olması, bu hafta öğrendiğimiz duygu merdivenini yazıya taşır. Metni bir çizgi roman sayfası olarak da hazırlayabiliriz (T.Y.5.4). Konuşmaları balonlara yazarsak resim ile söz eş anlam kurar; balonsuz bir son karede korkuluğun gülümseyen yüzü ise tek başına anlam taşır.

Diyalog yazarken iki noktalama işaretine özellikle dikkat ederiz (T.Y.5.16). Konuşma çizgisi (—), karşılıklı konuşmalarda her konuşanın sözünün başına, yeni bir satırda konur: «— Günaydın Saman Dede! Omzuna konabilir miyim?» ve alt satırda «— Kon bakalım, ama şapkamı çekiştirme.» Her yeni konuşmacı yeni satırla başlar; bu, okurun kimin konuştuğunu karıştırmamasını sağlar. Tırnak işareti ise başkasının sözünü anlatım içinde olduğu gibi aktarırken kullanılır: Karga gülerek «Sen hiç korkunç değilsin.» dedi. Tırnak içindeki söz büyük harfle başlar. Söz bir cümle olarak tamamlanıyorsa sonundaki nokta, soru ya da ünlem işareti tırnak işaretinden önce, yani tırnağın içinde yer alır. Aktarılan sözden önce «şöyle dedi, sordu» gibi bir açıklama varsa iki nokta konur: Korkuluk sordu: «Yarın da gelecek misin?» Bir metinde konuşma çizgisiyle tırnak aynı diyalogda karışık kullanılmaz; birini seçip baştan sona onu sürdürürüz.

Yazımızda büyük harf ve sayı kurallarını da gözden geçiririz. Kişi adları ve soyadları büyük harfle başlar. Bu adlarla birlikte kullanılan unvan, lakap ve akrabalık adları da büyük yazılır: Hasan Amca, Ayşe Teyze, Saman Dede. Ancak cümlede tek başına kullanılan akrabalık adı küçük harfle başlar: «Amcam tarlaya gitti.» Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: «11 Ocak 2027 Pazartesi günü ilk karımız yağdı.» Belirli bir tarih bildirmiyorsa küçük yazılır: «Ocakta kar çok yağar.» Sayılar metin içinde genellikle yazıyla yazılır ve birden çok kelimeden oluşan sayıların her kelimesi ayrı yazılır: «on beş karga», «yüz yirmi adım», «üç yaz». Tarih, saat, para ve ölçü gibi kesin değerler ise rakamla da yazılabilir: «saat 07.30», «5 kilogram buğday». Yazıyı bitirince her satırı bu kurallarla tek tek kontrol eder, bağlantı ifadelerinin (önce, ardından, ama, sonunda) olaylar arasında doğru ilişki kurup kurmadığına bakarız (T.Y.5.15).