Sınıf Eşyaları ve Eğitim Araçları: Farkı Bul Dinlemesi, Kimin Çantasında Ne Var? Bilgi Tablosu, Yönergelerde Ses Bağlama, Yâ-Vâv-Elif Harflerinin Görevleri, Kamerî ve Şemsî Harfler, Resimli Sınıf Sözlüğü

Bu haftanın ilk dinleme etkinliğinde öğretmenimiz kendi sınıfını anlatıyor, biz de elimizdeki resme bakarak anlatılanların resimle uyuşup uyuşmadığını kontrol ediyoruz. Dinlemeye hazırlanırken önce resimdeki eşyaları Arapça adlandırırız: سَبُّورَةٌ (tahta), طَاوِلَةٌ (masa), مَقْعَدٌ (sıra), حَقِيبَةٌ (çanta), كِتَابٌ (kitap), قَلَمٌ (kalem), مِمْحَاةٌ (silgi). Sonra metinde hangi yapıların geçeceğini tahmin ederiz. Eşyaların yerleri anlatılacağı için فِي edatını, resimle karşılaştırma yapacağımız için de نَعَمْ / لَا cevaplarını sık sık kullanacağız.

Öğretmenin anlatımı şöyledir: «هٰذَا صَفِّي. فِي الصَّفِّ سَبُّورَةٌ وَطَاوِلَةٌ وَكُرْسِيٌّ. اَلْكِتَابُ فِي الْحَقِيبَةِ. اَلْقَلَمُ فِي الْحَقِيبَةِ أَيْضًا. اَلْمِمْحَاةُ فِي الْمَقْعَدِ. وَفِي الصَّفِّ صَدِيقِي يُوسُفُ وَصَدِيقَتِي زَيْنَبُ.» Türkçesi: «Bu benim sınıfım. Sınıfta bir tahta, bir masa ve bir sandalye var. Kitap çantanın içinde. Kalem de çantanın içinde. Silgi sıranın içinde. Sınıfta arkadaşım Yusuf ve kız arkadaşım Zeynep de var.» Metindeki أَيْضًا (eyden: de/da) kelimesi, kalemin de kitapla aynı yerde olduğunu söyler.

Resimde ise tahta, masa, Yusuf ve Zeynep vardır; kitap çantada, silgi sıradadır. Ancak resimde sandalye yoktur ve kalem çantada değil, sıranın içindedir. Öğretmen هَلْ ile resim hakkında sorular sorar: «هَلِ الْقَلَمُ فِي الْحَقِيبَةِ؟» Biz resme bakarak cevap veririz: «لَا، اَلْقَلَمُ فِي الْمَقْعَدِ.» (Hayır, kalem sıranın içinde.) «هَلْ فِي الصُّورَةِ كُرْسِيٌّ؟» (Resimde sandalye var mı?) sorusuna «لَا، فِي الصُّورَةِ طَاوِلَةٌ.» (Hayır, resimde bir masa var.) deriz. Uyan bilgilerde ise kısaca نَعَمْ deriz: «هَلِ الْمِمْحَاةُ فِي الْمَقْعَدِ؟ – نَعَمْ.» Böylece dinlediğimizi hem anlamış hem de düzeltme cümlesi kurmuş oluruz.

İkinci dinleme metninde üç öğrenci kendini tanıtıyor ve çantasında neler olduğunu söylüyor. Birden çok kişinin konuştuğu metinlerde bilgiler kolayca karışabilir. Bu yüzden dinlerken bir bilgi tablosu doldururuz: Satırlara öğrencilerin adlarını, sütunlara eşyaları yazar, duyduğumuz her eşyayı işaretleriz. Metin şöyledir: Ahmet: «أَنَا أَحْمَدُ. أَنَا طَالِبٌ. فِي حَقِيبَتِي كِتَابٌ وَقَلَمٌ.» Zeynep: «أَنَا زَيْنَبُ. أَنَا طَالِبَةٌ. فِي حَقِيبَتِي دَفْتَرٌ وَمِمْحَاةٌ.» Ömer: «أَنَا عُمَرُ. أَحْمَدُ صَدِيقِي. فِي حَقِيبَتِي كِتَابٌ وَدَفْتَرٌ وَقَلَمٌ.»

Türkçesi: «Ben Ahmet. Ben bir öğrenciyim. Çantamda bir kitap ve bir kalem var. / Ben Zeynep. Ben bir kız öğrenciyim. Çantamda bir defter ve bir silgi var. / Ben Ömer. Ahmet benim arkadaşım. Çantamda bir kitap, bir defter ve bir kalem var.» Tabloyu doldurduktan sonra bilgileri birleştirerek sonuç çıkarırız. Sınıfta silgisi olan tek öğrenci Zeynep'tir. Ahmet'in defteri yoktur, ama arkadaşı Ömer'in çantasında defter vardır. Kalem ise hem Ahmet'te hem Ömer'de vardır. Ayrıca kişi tanıtımlarından طَالِبٌ kelimesinin erkek, طَالِبَةٌ kelimesinin kız öğrenci için kullanıldığını yeniden görürüz.

Tablodaki bilgileri sorulara dönüştürmek için yeni bir kalıp kullanırız: isim + isim tamlaması. حَقِيبَةُ أَحْمَدَ «Ahmet'in çantası», حَقِيبَةُ زَيْنَبَ «Zeynep'in çantası» demektir. Türkçede sahip önce gelir (Ahmet'in çantası), Arapçada ise önce eşya, sonra sahibi söylenir. Soru şöyle kurulur: «هَلْ فِي حَقِيبَةِ زَيْنَبَ قَلَمٌ؟» (Hel fî hakîbeti Zeynebe kalemün? Zeynep'in çantasında kalem var mı?) Cevap: «لَا، فِي حَقِيبَةِ زَيْنَبَ دَفْتَرٌ وَمِمْحَاةٌ.» «هَلْ فِي حَقِيبَةِ عُمَرَ دَفْتَرٌ؟» sorusunun cevabı ise «نَعَمْ، فِي حَقِيبَةِ عُمَرَ دَفْتَرٌ.» olur. فِي'den sonra gelen حَقِيبَة kelimesi esreyle (حَقِيبَةِ) okunur.

Önceki haftalarda yönergeleri tek tek ve eşya adlarıyla birlikte kullandık. Bu hafta yönergeleri bir cümle içinde akıcı söylerken ortaya çıkan iki ses kuralını öğreniyoruz. Birincisi yönergelerin başındaki elifle ilgilidir. أَغْلِقْ (kapat) ve أَعْطِ (ver) kelimelerinin başında hemze vardır. Hemze elifin üstünde gösterilir ve her durumda okunur: وَأَغْلِقْ «ve eğlik», وَأَعْطِنِي «ve a'tınî». اِفْتَحْ (aç) kelimesinin başındaki elif ise bir vasl elifidir. Bu elif yalnızca söze onunla başlarken «i» diye okunur. Önünde başka bir kelime varsa okunmaz ve ses bir önceki kelimeye bağlanır: وَافْتَحْ «veftah», يَا أَحْمَدُ افْتَحْ «Yâ Ahmedüftah».

İkinci kural yardımcı esredir. اِفْتَحْ، أَغْلِقْ ve خُذْ yönergelerinin son harfi cezimlidir. Bu yönergelerden sonra اَلْ takılı bir kelime gelince iki cezimli ses yan yana düşer, çünkü اَلْ takısının elifi de cümle içinde okunmaz. Arapçada iki cezimli ses art arda okunamadığı için yönergenin sonundaki cezim esreye döner: اِفْتَحْ + الدَّفْتَرَ → اِفْتَحِ الدَّفْتَرَ (iftahi'd-deftera: Defteri aç). أَغْلِقْ + الْحَقِيبَةَ → أَغْلِقِ الْحَقِيبَةَ (eğlikı'l-hakîbete: Çantayı kapat). خُذْ + الْقَلَمَ → خُذِ الْقَلَمَ (huzi'l-kaleme: Kalemi al). Aynı kural soru edatında da işler: هَلْ + الْمِمْحَاةُ → هَلِ الْمِمْحَاةُ (heli'l-mimhâtu).

Kıza söylenen yönergeler uzun «î» ile biter: اِفْتَحِي، خُذِي، أَغْلِقِي. Bunlardan sonra اَلْ takılı kelime gelince yâ yazıda kalır, ama okunuşta ses kısalır: خُذِي الْقَلَمَ «huzi'l-kaleme», اِفْتَحِي الْحَقِيبَةَ «iftahi'l-hakîbete». Bu yüzden kulakla dinlerken erkeğe ve kıza söylenen yönergeler birbirine çok benzer. Kime söylendiğini يَا ile başlayan hitaptan anlarız; yazıda ise sondaki yâ farkı gösterir. فِي edatında da aynı kısalma olur: فِي الصَّفِّ «fi's-saffi». Artık uzun bir yönerge zincirini akıcı söyleyebiliriz: «يَا يُوسُفُ، افْتَحِ الْحَقِيبَةَ، وَخُذِ الدَّفْتَرَ، وَأَعْطِنِي الدَّفْتَرَ.» (Yâ Yûsufüf-tahi'l-hakîbete, ve huzi'd-deftera, ve a'tıni'd-deftera.)

Hedef seslerimiz arasında نَا، تِي، أُو gibi uzun heceler ve أَيْ، بَيْتًا gibi «ey» sesi veren heceler var. Bunları doğru okumak için elif, yâ ve vâv harflerinin üç farklı görevini bilmemiz gerekir. Birinci görev uzatmadır (med). Elif üstünlü bir harften sonra gelince sesi «â» diye uzatır: نَا (nâ), كِتَابٌ (ki-tâ-bün), طَاوِلَةٌ (tâ-vi-le-tün). Yâ esreli bir harften sonra gelince «î» diye uzatır: تِي (tî), صَدِيقِي (sa-dî-kî), حَقِيبَةٌ (ha-kî-be-tün). Vâv ötreli bir harften sonra gelince «û» diye uzatır: أُو (û), سَبُّورَةٌ (seb-bû-ra-tün), يُوسُفُ (Yû-su-fu).

İkinci görev lîn adı verilen yumuşak sestir. Yâ veya vâv cezimli olur ve kendinden önceki harf üstünlü olursa ses uzamaz, «ey» ya da «ev» diye kayarak okunur: أَيْ (ey), بَيْتٌ (bey-tün: ev), بَيْتًا (bey-ten), أَوْ (ev: veya). İki görevi karşılaştırmak için şu çifte bakalım: بِي «bî» diye uzun okunur, بَيْ ise «bey» diye kısa ve kayan bir sesle okunur. Fark, yâdan önceki harfin harekesindedir. Önceki harf esreliyse yâ uzatır, üstünlüyse lîn olur. Türkçe konuşan öğrenciler lîn sesini kolayca söyler, çünkü «bey, ey, kev» gibi heceler Türkçede de vardır.

Üçüncü görevde yâ ve vâv harekeli ünsüz olarak kullanılır ve hece başlatır: يَا (yâ), يُوسُفُ kelimesinin ilk harfi, وَ (ve) bağlacı. Şeddeli yâ hem ünsüzdür hem de iki kez okunur: كُرْسِيٌّ «kur-siy-yün». Burada ilk yâ «siy» hecesini kapatır, ikinci yâ «yün» hecesini başlatır. Elif ise hiçbir zaman hareke almaz. Kelimenin başında harekeli bir elif görüyorsak o aslında hemzedir: أَبٌ (eb), أَنْ (en), أُمٌّ (umm). Hedef seslerdeki أُو hecesinde de ilk harf hemze, ikinci harf ise uzatan vâvdır: «û». Okurken her yâ ve vâvdan önce önceki harfin harekesine bakar, görevini belirler, sonra sesi uzatır, kaydırır ya da harekesiyle okuruz.

Şimdiye kadar eşyaları çoğunlukla tenvinli biçimleriyle söyledik: قَلَمٌ «bir kalem», حَقِيبَةٌ «bir çanta». Dinleme metinlerinde ise اَلْقَلَمُ، اَلْحَقِيبَةُ gibi başında اَلْ bulunan biçimler de geçti. اَلْ bir belirlilik takısıdır. Konuşanın ve dinleyenin bildiği, belli bir eşyayı gösterir: قَلَمٌ herhangi bir kalem, اَلْقَلَمُ ise sözü edilen o kalemdir. Bir kelime hem belirli hem belirsiz olamayacağı için اَلْ gelince tenvin düşer, kelime tek hareke alır: كِتَابٌ → اَلْكِتَابُ، مِمْحَاةٌ → اَلْمِمْحَاةُ.

اَلْ takısının lâmı her kelimede aynı okunmaz. Kelimenin ilk harfi kamerî bir harfse lâm cezimli yazılır ve açıkça okunur: اَلْكِتَابُ (el-kitâbu), اَلْقَلَمُ (el-kalemu), اَلْحَقِيبَةُ (el-hakîbetu), اَلْمِمْحَاةُ (el-mimhâtu), اَلْمَدْرَسَةُ (el-medresetu), اَلْكُرْسِيُّ (el-kursiyyu), اَلْمَقْعَدُ (el-mak'adu), اَلْمَكْتَبُ (el-mektebu). Vecizemizdeki اَلْعِلْمُ (el-ilmu) kelimesi de bu gruptandır. Kelimenin ilk harfi şemsî bir harfse lâm yazılır ama okunmaz; ses doğrudan sonraki harfe geçer ve o harf şeddeli okunur: اَلسَّبُّورَةُ (es-sebbûratu), اَلطَّاوِلَةُ (et-tâviletu), اَلدَّفْتَرُ (ed-defteru), اَلصَّفُّ (es-saffu), اَلصَّدِيقُ (es-sadîku), اَلطَّالِبُ (et-tâlibu).

Bu adlar iki örnek kelimeden gelir: اَلْقَمَرُ (el-kameru: ay) kelimesinde lâm okunur, اَلشَّمْسُ (eş-şemsu: güneş) kelimesinde okunmaz. Modelden kopyalarken şu sırayı izleriz: 1) Kelimeyi tenvinli biçimiyle yazarız. 2) Başına elif ve lâm ekleriz. 3) İlk harfin ay harfi mi güneş harfi mi olduğuna bakarız. 4) Ay harfiyse lâmın üstüne cezim, güneş harfiyse sonraki harfin üstüne şedde koyarız. 5) Sondaki tenvini kaldırıp tek hareke yazarız. 6) Yazdığımızı sesli okuyarak modelle karşılaştırırız. Cümle içinde اَلْ takısının elifinin okunmadığını da unutmayalım: فِي الصَّفِّ «fi's-saffi», فِي الْحَقِيبَةِ «fi'l-hakîbeti».

Haftanın son etkinliğinde bu ünite kapsamında öğrendiğimiz bütün kelimeleri bir araya getirip resimli sınıf sözlüğü hazırlıyoruz. Her öğrenci bir ya da iki eşya seçer ve bir sözlük sayfası düzenler. Sayfada şunlar bulunur: Eşyanın resmi, Arapça adının tenvinli ve اَلْ takılı biçimi, okunuşu, Türkçe anlamı ve üç örnek cümle. Örnek cümlelerden ilki işaret ismiyle (هٰذَا قَلَمٌ.), ikincisi فِي ile (اَلْقَلَمُ فِي الْحَقِيبَةِ.), üçüncüsü vecizemizi model alarak kurulur. Yazarken bu haftaki kopyalama sırasını uygular, kamerî-şemsî harfe göre cezim ya da şedde koymayı unutmayız.

Ünitenin vecizesi اَلْعِلْمُ نَافِعٌ (İlim faydalıdır) basit bir cümle modelidir: Başta اَلْ takılı belirli bir isim, ardından tenvinli bir niteleme gelir. Bu modelle eşyalarımız hakkında cümleler kurarız: اَلْكِتَابُ نَافِعٌ (Kitap faydalıdır), اَلْقَلَمُ نَافِعٌ (Kalem faydalıdır). Dişil kelimelerde niteleme de dişil olur ve yuvarlak tâ alır: اَلسَّبُّورَةُ نَافِعَةٌ (Tahta faydalıdır), اَلْحَقِيبَةُ نَافِعَةٌ (Çanta faydalıdır). Sunumda sayfayı gösteren öğrenciye arkadaşları sorular sorar: «مَا هٰذِهِ؟» – «هٰذِهِ سَبُّورَةٌ.» ya da «هَلْ هٰذَا دَفْتَرٌ؟» – «لَا، هٰذَا كِتَابٌ.» Böylece sözlük hem yazma hem konuşma çalışmasına dönüşür. Sayfalar birleştirilince sınıfın ortak sözlüğü ortaya çıkar.

Birinci dönemin sonuna yaklaştığımız için öğrendiklerimizi değerlendirme zamanı da geldi. Kendimize şu soruları sorarız: Sınıftaki eşyaları Arapça adlandırabiliyor muyum? مَا هٰذَا / هٰذِهِ؟ ve هَلْ sorularını sorup نَعَمْ / لَا ile cevap verebiliyor muyum? Bir yönergeyi dinleyip doğru uygulayabiliyor ve bir arkadaşıma yönerge verebiliyor muyum? Harekeli, şeddeli ve tenvinli kelimeleri doğru okuyup yazabiliyor muyum? En çok zorlandığımız konuyu ve en çok keyif aldığımız etkinliği arkadaşlarımızla paylaşırız. Sınıf sözlüğümüz de vecizemizin söylediğini hatırlatır: Öğrendiğimiz her kelime bize ve paylaştığımız arkadaşlarımıza fayda sağlar.