İçeriğe geç

5. sınıf · Matematik · 1. hafta (14-18 Eylül 2026)

Temel Geometrik Çizimler ve Araçları

Geometrik Şekiller teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinliklerÇalışma kâğıdı
Bu hafta

Geometride her şekil birkaç temel öğeden kurulur: nokta, doğru parçası, ışın, doğru, açı, çember ve dikme. Bu hafta bu öğeleri tanıyacak, her birini hangi araçla çizeceğimizi öğreneceğiz.

Nokta

Noktanın eni, boyu ve derinliği yoktur. Kalemin kâğıda ya da tahtaya bir kez dokunmasıyla oluşan iz bir nokta modelidir.

Noktalar her zaman büyük harfle adlandırılır: A noktası, B noktası gibi.

AB
🔍 Büyütmek için dokunun

Doğru, ışın ve doğru parçası

İki nokta arasında düz biçimde hizalanmış noktaların oluşturduğu şekle doğru parçası denir. Bir noktadan başlayıp aynı hizada sonsuza kadar giden noktaların oluşturduğu şekle ışın denir. Doğru ise iki yönde de sonsuza kadar uzanır.

Uzunluğu önemli olmayan düz bir çizgi çizmek için üzerinde birim olmayan ölçüsüz cetvel, yani çizgeç kullanılır. Kalem ya da uç kutusu gibi nesnelerin düz kenarları da çizgeç yerine kullanılabilir. Doğru parçasının uzunluğu ise cetvelle ölçülür.

ÖğeNasıl devam eder?GösterimiUzunluğu
Doğruİki yönde sınırsız uzanır.ABÖlçülemez.
IşınBir başlangıç noktası vardır, tek yönde sınırsız uzanır.[AB ışınıÖlçülemez.
Doğru parçasıİki uç noktası vardır, bu noktalar arasında kalır.[AB]Cetvelle ölçülür: |AB|
doğruABışınABdoğru parçasıAB
🔍 Büyütmek için dokunun

Açı

Başlangıç noktaları aynı olan iki ışının oluşturduğu şekle açı denir. Açı, bir ışının dönme miktarı olarak da tanımlanır. Açıyı oluşturan ışınlara açının kolları, ışınların başlangıç noktasına açının köşesi denir.

Açı, köşe harfi ortada olacak biçimde üç harfle ya da yalnız köşe harfiyle adlandırılır: köşesi B olan açı ABC, CBA ya da B açısı diye okunur. Açının ölçüsü m(ABC) biçiminde gösterilir ve açıölçerle ölçülür.

BACABCköşe: B · kollar: [BA ve [BC
🔍 Büyütmek için dokunun

Çember

Düz bir yüzeyde merkez olarak belirlenen bir noktaya eşit uzaklıktaki noktaların oluşturduğu geometrik şekle çember denir. Merkezi çember üzerindeki bir noktaya birleştiren doğru parçasına yarıçap denir ve r ile gösterilir. Çemberin iki noktasını merkezden geçecek biçimde birleştiren doğru parçasına çap denir ve R ile gösterilir.

Çember pergelle çizilir: Pergelin kolları arasında bir açıklık oluşturulur, sivri uç bir noktaya konup sabitlenir ve kalemli uç bu noktanın çevresinde döndürülür. Sivri uç merkezde durduğunda kolların uçları arasındaki uzaklık yarıçapa eşittir. Bir çember ile iç kısmındaki bütün noktaların oluşturduğu şekle de daire denir.

OrO: merkezr: yarıçapmavi çizgi: çember
🔍 Büyütmek için dokunun

Dikme

Bir doğruya, dışındaki bir noktadan dik olarak çizilen doğru parçasına dikme denir. Dikme, o noktadan doğruya çizilebilecek en kısa doğru parçasıdır.

Diklik ⊥ sembolüyle gösterilir: [AB] ⊥ CD yazılır. Bir doğruya dışındaki bir noktadan dikme çizmek için gönye kullanılır.

PHd[PH] ⊥ dKesikli çizgiler daha uzundur; dikme en kısa doğru parçasıdır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Hangi araç, ne işe yarar?

AraçNe için kullanılır?
Çizgeç (ölçüsüz cetvel)Uzunluğu önemli olmayan düz çizgiler çizmek
CetvelDoğru parçasının uzunluğunu ölçmek
GönyeBir doğruya dikme çizmek
PergelÇember çizmek
AçıölçerAçının ölçüsünü bulmak
Dinamik matematik yazılımıBu çizimleri bilgisayarda ya da akıllı tahtada yapmak

Örnekler

  1. Örnek 1Verilen 7 cm uzunluğunda bir doğru parçası çizmek için hangi araç kullanılır? Çizim nasıl yapılır?

    Cevabı göster

    Uzunluk verildiği için cetvel kullanılır. Cetvelle 7 cm ölçülerek iki nokta işaretlenir ve bu iki nokta cetvelin düz kenarı boyunca birleştirilir. Oluşan doğru parçasının uzunluğu 7 cm'dir.

  2. Örnek 2Aşağıdaki şekillerden hangisi ışındır?

    I.II.III.
    🔍 Büyütmek için dokunun
    Cevabı göster

    II. şekil ışındır: Bir başlangıç noktası vardır ve tek yönde sınırsız uzanır. I. şekil doğrudur (iki yönde uzanır), III. şekil doğru parçasıdır (iki uç noktası vardır).

  3. Örnek 3KLM açısının köşesi hangi noktadır? Kolları nelerdir?

    Cevabı göster

    Köşe, adın ortasındaki harftir: L noktası. Kolları [LK ve [LM ışınlarıdır.

  4. Örnek 4Yarıçapı 4 cm olan bir çember çizmek için pergel nasıl ayarlanır?

    Cevabı göster

    Pergelin sivri ucu ile kalemli ucu arasındaki açıklık cetvel üzerinde 4 cm yapılır. Sivri uç merkez olacak noktaya konur, kalemli uç bir tur döndürülür.

  5. Örnek 5[AB] ile [BA] aynı mıdır? [AB ışını ile [BA ışını aynı mıdır?

    Cevabı göster

    [AB] ile [BA] aynı doğru parçasıdır; uç noktaları aynıdır. [AB ışını ile [BA ışını ise farklıdır: Biri A'dan, öbürü B'den başlar ve ters yönlere uzanır.

  6. Örnek 6d doğrusuna, doğrunun dışındaki P noktasından bir dikme çizilecek. Hangi araç kullanılır? Dikmenin P noktasından d doğrusuna çizilebilecek öteki doğru parçalarından farkı nedir?

    Cevabı göster

    Gönye kullanılır. Dikme, P noktasından d doğrusuna çizilebilecek en kısa doğru parçasıdır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Eni, boyu ve derinliği olmayan; kalemin kâğıda bir kez değmesiyle modellenen geometrik öğe hangisidir?

  2. 2Bir noktadan başlayıp aynı hizada sonsuza kadar giden noktaların oluşturduğu şekil hangisidir?

  3. 3Bir doğruya dışındaki bir noktadan dikme çizmek için hangi araç kullanılır?

  4. 4Köşesi B olan açı aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılabilir?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • [AB] ile [BA] aynı doğru parçasıdır.
    • [AB ışını ile [BA ışını aynı ışındır.
    • Noktalar küçük harfle adlandırılır.
    • Çemberin iki noktasını merkezden geçerek birleştiren doğru parçasına çap denir.

  6. 6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Merkez ile çember üzerindeki bir noktayı birleştiren doğru parçasına denir.
    2. Açıyı oluşturan ışınların başlangıç noktasına açının denir.
    3. Bir çember ile iç kısmındaki bütün noktaların oluşturduğu şekle denir.

  8. 8Yarıçapı 3 cm olan bir çemberi pergelle nasıl çizersiniz?

Kısaca

  • Noktanın eni, boyu ve derinliği yoktur; noktalar büyük harfle adlandırılır.
  • Doğru parçasının iki ucu vardır; ışın bir noktadan başlayıp sonsuza gider; doğru iki yönde sonsuza uzanır.
  • Açı, başlangıç noktası aynı iki ışından oluşur; köşe harfi adın ortasına yazılır; ölçüsü açıölçerle bulunur.
  • Çember pergelle, dikme gönyeyle çizilir; dikme bir noktadan doğruya çizilen en kısa doğru parçasıdır.

Bu dersin öteki kaynakları