Okulumu Keşfediyorum: Kat Rehber Levhası, Sınıf Tanıtımını Dinleyip Çizme, Okul Röportajı, Konum Bulmacası, Hata Avcısı ve Arkadaşa Mektup

Bir okula ilk kez gelen kişi, kapıdan girer girmez genellikle duvardaki rehber levhasına bakar. Bu levhanın başlığı دَلِيلُ الْمَدْرَسَةِ (okul rehberi) olabilir. Okumaya hazırlanırken şunu fark ederiz: Levha uzun cümlelerden değil, başlık ve listelerden oluşur. Her satır bir kat adıyla başlar ve o katta bulunan bölümler yan yana sıralanır. Bu yüzden levhayı okurken önce kat adını, sonra bölüm adlarını ararız. Ortaokullar beşinci sınıftan sekizinci sınıfa kadar olduğu için levhada اَلصَّفُّ الْخَامِسُ، اَلصَّفُّ السَّادِسُ، اَلصَّفُّ السَّابِعُ ve اَلصَّفُّ الثَّامِنُ ifadelerini görmeyi bekleriz.

Örnek levhamız şöyledir: اَلطَّابِقُ الثَّالِثُ: اَلْمَكْتَبَةُ – اَلطَّابِقُ الثَّانِي: اَلصَّفُّ السَّابِعُ، اَلصَّفُّ الثَّامِنُ، اَلْمُخْتَبَرُ – اَلطَّابِقُ الْأَوَّلُ: اَلصَّفُّ الْخَامِسُ، اَلصَّفُّ السَّادِسُ، غُرْفَةُ الْمُعَلِّمِينَ – اَلطَّابِقُ الْأَرْضِيُّ: اَلْمَقْصِفُ، اَلْمَسْجِدُ، غُرْفَةُ الْمُدِيرِ. Levhaya bakarak okulun kaç katlı olduğunu da söyleyebiliriz: zemin kat ve üç kat daha vardır; yani فِي الْمَدْرَسَةِ أَرْبَعَةُ طَوَابِقَ (Okulda dört kat vardır). Levhalarda en üst kat genellikle en üstte yazılır; bu nedenle listeyi aşağıdan yukarıya okumak, binanın gerçek düzenini hayal etmemizi kolaylaştırır.

Levhadaki bilgileri bir araya getirip cümleye dönüştürmek bu bölümün asıl görevidir. Levhada kat adları başlık olduğu için ötreli yazılır: اَلطَّابِقُ الثَّالِثُ. Bu ifadeyi bir cümlenin içinde فِي harf-i ceriyle kullandığımızda hem isim hem sıra sayısı esre alır: تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ فِي الطَّابِقِ الثَّالِثِ (Kütüphane üçüncü kattadır). Bir kattaki bütün bölümleri tek cümlede de toplayabiliriz: يُوجَدُ فِي الطَّابِقِ الثَّانِي الصَّفُّ السَّابِعُ وَالصَّفُّ الثَّامِنُ وَالْمُخْتَبَرُ (İkinci katta yedinci sınıf, sekizinci sınıf ve laboratuvar vardır). Böylece kısa bir liste, anlamlı ve tam bir bilgiye dönüşür.

Bu hafta Yusuf (يُوسُفُ) adlı bir öğrencinin yeni sınıfını tanıttığı kısa bir videoyu dinleyip izleyeceğiz. Videonun başlığı صَفِّي الْجَدِيدُ (Yeni sınıfım) olduğuna göre konuşmada sınıf eşyalarının ve onların konumlarının geçeceğini tahmin ederiz. Dinlemeye hazırlık için defterimize boş bir sınıf krokisi çizeriz: en üste tahtayı, ortaya sıraları yerleştiririz. Dinlerken duyduğumuz her eşyayı krokide doğru yere ekleriz. Bu yönteme dinlerken çizme denir; kelimeleri yazmaya çalışmaktan daha hızlıdır ve konumları akılda tutmayı kolaylaştırır.

Yusuf şöyle anlatıyor: مَرْحَبًا! أَنَا يُوسُفُ. أَنَا طَالِبٌ فِي الصَّفِّ السَّادِسِ. هَذَا صَفِّي الْجَدِيدُ. تُوجَدُ السَّبُّورَةُ الذَّكِيَّةُ أَمَامَ الطُّلَّابِ، وَتُوجَدُ السَّاعَةُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ. يُوجَدُ الْحَاسُوبُ يَمِينَ السَّبُّورَةِ، وَتُوجَدُ الْخَرِيطَةُ يَسَارَ السَّبُّورَةِ. تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ خَلْفَ الْمَقَاعِدِ، وَفِيهَا كُتُبٌ كَثِيرَةٌ. أَجْلِسُ فِي الْمَقْعَدِ الثَّالِثِ، وَحَقِيبَتِي تَحْتَ الْمَقْعَدِ. (Merhaba! Ben Yusuf. Altıncı sınıf öğrencisiyim. Bu benim yeni sınıfım. Akıllı tahta öğrencilerin önündedir; saat tahtanın üstündedir. Bilgisayar tahtanın sağında, harita tahtanın solundadır. Kitaplık sıraların arkasındadır ve içinde çok kitap vardır. Üçüncü sırada otururum; çantam sıranın altındadır.)

Dinledikten sonra krokimizi kontrol ederek içeriği anlamlandırırız. Bu kısa tanıtımda altı yer-yön zarfının altısı da kullanılmıştır: أَمَامَ، فَوْقَ، يَمِينَ، يَسَارَ، خَلْفَ، تَحْتَ. Yusuf'un saat, bilgisayar ve haritayı anlatırken hep tahtayı kullandığına dikkat et: Tahta burada bir referans noktasıdır. Ayrıca iki yeni ayrıntı vardır: اَلْمَقَاعِدُ kelimesi مَقْعَدٌ (sıra) kelimesinin çoğuludur ve «sıralar» demektir; sınıfın içinde geçtiği için اَلْمَكْتَبَةُ burada kütüphane değil kitaplık anlamındadır.

Bir röportaj, önceden hazırlanmış sorularla yapılan kısa bir sohbettir. Konuşmaya hazırlık için önce soru listemizi yazarız ve her soru için hangi soru kelimesini kullanacağımızı seçeriz: Yer için أَيْنَ, nesne için مَاذَا, evet-hayır için هَلْ, sınıf ya da kat sormak için فِي أَيِّ. Sonra soruyu kime sorduğumuza dikkat ederiz. «Senin» anlamı veren ek erkeğe ـكَ, kıza ـكِ şeklindedir: مَدْرَسَتُكَ (okulun - erkeğe), مَدْرَسَتُكِ (okulun - kıza); صَفُّكَ / صَفُّكِ (sınıfın).

Meryem (مَرْيَمُ), farklı bir okulda okuyan arkadaşı Zeynep (زَيْنَبُ) ile röportaj yapıyor: Meryem: فِي أَيِّ صَفٍّ أَنْتِ يَا زَيْنَبُ؟ – Zeynep: أَنَا طَالِبَةٌ فِي الصَّفِّ السَّادِسِ. – Meryem: فِي أَيِّ طَابِقٍ صَفُّكِ؟ – Zeynep: صَفِّي فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ. – Meryem: هَلْ يُوجَدُ فِي مَدْرَسَتِكِ مُخْتَبَرٌ؟ – Zeynep: طَبْعًا! يُوجَدُ الْمُخْتَبَرُ فِي الطَّابِقِ الثَّانِي. – Meryem: مَاذَا يُوجَدُ أَمَامَ الْمَدْرَسَةِ؟ – Zeynep: يُوجَدُ أَمَامَ الْمَدْرَسَةِ فِنَاءٌ كَبِيرٌ. – Meryem: أَيْنَ يُوجَدُ الْمَسْجِدُ؟ – Zeynep: يُوجَدُ الْمَسْجِدُ يَمِينَ الْمَقْصِفِ. – Meryem: مُمْتَازٌ! شُكْرًا يَا زَيْنَبُ. – Zeynep: عَفْوًا. (Hangi sınıftasın Zeynep? – Altıncı sınıf öğrencisiyim. – Sınıfın hangi katta? – Sınıfım birinci katta. – Okulunda laboratuvar var mı? – Elbette! Laboratuvar ikinci katta. – Okulun önünde ne var? – Büyük bir avlu var. – Mescit nerede? – Mescit kantinin sağında. – Mükemmel! Teşekkürler Zeynep. – Rica ederim.)

Röportajdan sonra öğrendiklerimizi sınıfa haber gibi anlatırız; bu, bilgileri yeniden yapılandırmanın güzel bir yoludur. Bunun için «senin» ekini «onun» ekine çeviririz. Zeynep kız olduğu için ـكِ → ـهَا olur: زَيْنَبُ طَالِبَةٌ فِي الصَّفِّ السَّادِسِ. صَفُّهَا فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ. يُوجَدُ فِي مَدْرَسَتِهَا مُخْتَبَرٌ، وَيُوجَدُ أَمَامَ مَدْرَسَتِهَا فِنَاءٌ كَبِيرٌ. (Zeynep altıncı sınıf öğrencisidir. Sınıfı birinci kattadır. Okulunda laboratuvar vardır; okulunun önünde büyük bir avlu vardır.) Erkek bir arkadaşı anlatırken ise ـكَ → ـهُ olur: صَفُّكَ → صَفُّهُ، مَدْرَسَتُكَ → مَدْرَسَتُهُ. Röportajda Meryem'in sonunda مُمْتَازٌ! diyerek cevapları beğendiğini, Zeynep'in de evet-hayır sorusuna طَبْعًا! ile içten bir onay verdiğini görüyoruz.

Okuduğumuzu anlamlandırmanın en eğlenceli yollarından biri konum bulmacası çözmektir. Bulmacada bilgiler tek bir cümlede verilmez; birkaç ipucunu bir araya getirerek sonuca ulaşırız. Okulumuzun yeni binasını düşünelim: Binanın beş katı birinciden beşinciye kadar numaralanmıştır ve her katta yalnızca bir bölüm vardır. Bölümler şunlardır: اَلْمَقْصِفُ، اَلْمَسْجِدُ، غُرْفَةُ الْمُعَلِّمِينَ، اَلْمُخْتَبَرُ، اَلْمَكْتَبَةُ. Görevimiz, aşağıdaki ipuçlarını okuyarak hangi bölümün hangi katta olduğunu bulmaktır.

İpuçları şunlardır: 1) يُوجَدُ الْمَقْصِفُ فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ. (Kantin birinci kattadır.) 2) تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ فِي الطَّابِقِ الْخَامِسِ. (Kütüphane beşinci kattadır.) 3) يُوجَدُ الْمُخْتَبَرُ فَوْقَ غُرْفَةِ الْمُعَلِّمِينَ. (Laboratuvar öğretmenler odasının üstündedir.) 4) يُوجَدُ الْمَسْجِدُ تَحْتَ غُرْفَةِ الْمُعَلِّمِينَ. (Mescit öğretmenler odasının altındadır.) Çözüm adımları: İlk iki ipucu kesin bilgidir; birinci ve beşinci kat hemen dolar. Geriye ikinci, üçüncü ve dördüncü katlar ile üç bölüm kalır. Üçüncü ve dördüncü ipuçlarına göre öğretmenler odası, mescidin üstünde ve laboratuvarın altındadır; yani bu üç bölümün ortasındadır. Aşağıdan yukarıya sıralayınca sonuç çıkar: يُوجَدُ الْمَسْجِدُ فِي الطَّابِقِ الثَّانِي، وَتُوجَدُ غُرْفَةُ الْمُعَلِّمِينَ فِي الطَّابِقِ الثَّالِثِ، وَيُوجَدُ الْمُخْتَبَرُ فِي الطَّابِقِ الرَّابِعِ.

Bulmacalar yalnızca katlarla değil, aynı kattaki odaların yan yana dizilişiyle de kurulabilir. Koridorda yan yana üç oda olduğunu ve şu bilgilerin verildiğini düşünelim: تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ يَسَارَ الْمُخْتَبَرِ، وَتُوجَدُ غُرْفَةُ الْمُدِيرِ يَمِينَ الْمُخْتَبَرِ. (Kütüphane laboratuvarın solunda, müdür odası laboratuvarın sağındadır.) Her iki bilgide de laboratuvar referans noktasıdır; öyleyse laboratuvar ortadadır. Soldan sağa sıralama şöyledir: kütüphane, laboratuvar, müdür odası. Bulmacayı çözdükten sonra cevabı mutlaka tam bir Arapça cümleyle söyleriz; böylece hem okuduğumuzu anlamış hem de hedef dil yapısını kullanmış oluruz.

Dil bilgisi yapılarını doğru seçip kullanmak, yalnızca kural bilmekle değil, kendi cümlelerimizi kontrol etmekle de ilgilidir. Bu bölümde bir hata avcısı gibi düşüneceğiz. Konum ve bulunma cümlelerinde en sık dört hata yapılır: 1) Fiilin bulunan isme uymaması (يُوجَدُ / تُوجَدُ); 2) zarftan sonra gelen ismin esre yerine ötre okunması; 3) sıra sayısının Türkçedeki gibi isimden önce yazılması; 4) أَيِّ kelimesinden sonra belirli (ال takılı) isim kullanılması. Bu dört noktayı bilen öğrenci, cümlelerinin çoğunu kendi başına düzeltebilir.

Örneklerle görelim. يُوجَدُ السَّاعَةُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ cümlesi yanlıştır; سَاعَةٌ sonundaki ة yüzünden müennestir, doğrusu تُوجَدُ السَّاعَةُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ olur. اَلْمُخْتَبَرُ يَمِينَ الْمَكْتَبَةُ cümlesinde zarftan sonraki isim ötre almış; doğrusu يَمِينَ الْمَكْتَبَةِ şeklindedir. صَفِّي فِي الثَّالِثِ الطَّابِقِ ifadesinde sıra sayısı isimden önce gelmiş; Arapçada sıra sayısı ismin arkasından gelir: فِي الطَّابِقِ الثَّالِثِ. فِي أَيِّ الصَّفِّ أَنْتَ؟ sorusunda أَيِّ'den sonra belirli isim kullanılmış; doğrusu belirsiz ve tenvinli isimle فِي أَيِّ صَفٍّ أَنْتَ؟ şeklindedir. Bir kız öğrencinin أَنَا طَالِبٌ demesi de hatadır; kendisi için أَنَا طَالِبَةٌ demelidir.

Hatalar yalnızca dil bilgisinde değil, sosyal ifadelerin kullanımında da olabilir. هَلْ يُوجَدُ فِي مَدْرَسَتِكَ مَسْجِدٌ؟ (Okulunda mescit var mı?) sorusuna مُمْتَازٌ! diye cevap vermek uygun değildir; çünkü soru bir onay beklemektedir. Doğru cevap طَبْعًا! يُوجَدُ الْمَسْجِدُ فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ. olur. Arkadaşımız güzel bir kroki çizdiğinde ise طَبْعًا! değil مُمْتَازٌ! deriz. Son olarak ekleri karıştırmamaya dikkat ederiz: Kendi okulumuzu anlatırken مَدْرَسَتِي, arkadaşımıza sorarken مَدْرَسَتُكَ / مَدْرَسَتُكِ, onu başkasına anlatırken مَدْرَسَتُهُ / مَدْرَسَتُهَا kullanılır.

Haftanın yazma çalışmasında başka bir şehirde yaşayan bir arkadaşımıza okulumuzu anlatan kısa bir mektup yazacağız. Yazmaya hazırlık için mektubun bölümlerini tanıyalım: Hitap (عَزِيزِي أَحْمَدُ – Sevgili Ahmet; kıza yazarken عَزِيزَتِي زَيْنَبُ), selam ve hâl hatır (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ. كَيْفَ حَالُكَ؟ – Selam. Nasılsın?), gövde (okulumuzun anlatıldığı cümleler), soru (arkadaşımıza bir şey sormak) ve kapanış (مَعَ السَّلَامَةِ – Hoşça kal, صَدِيقُكَ: عُمَرُ – Arkadaşın: Ömer). Kız bir arkadaşa yazılan mektupta imza da صَدِيقَتُكِ (arkadaşın - kız) şeklinde olabilir.

Model mektubu dikkatle kopyalayalım: عَزِيزِي أَحْمَدُ، السَّلَامُ عَلَيْكُمْ. كَيْفَ حَالُكَ؟ أَنَا بِخَيْرٍ. أَنَا الْآنَ طَالِبٌ فِي الصَّفِّ السَّادِسِ. مَدْرَسَتِي مَدْرَسَةٌ مُتَوَسِّطَةٌ جَمِيلَةٌ. صَفِّي فِي الطَّابِقِ الثَّانِي، وَالْمَكْتَبَةُ يَمِينَ صَفِّي. فِي صَفِّي سَبُّورَةٌ ذَكِيَّةٌ وَحَاسُوبٌ. يُوجَدُ الْمَقْصِفُ فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ، وَنَلْعَبُ فِي فِنَاءِ الْمَدْرَسَةِ. هَلْ تُوجَدُ فِي مَدْرَسَتِكَ مَكْتَبَةٌ؟ رُتْبَةُ الْعِلْمِ أَعْلَى الرُّتَبِ. مَعَ السَّلَامَةِ. صَدِيقُكَ: عُمَرُ (Sevgili Ahmet, selam. Nasılsın? Ben iyiyim. Ben şimdi altıncı sınıf öğrencisiyim. Okulum güzel bir ortaokuldur. Sınıfım ikinci kattadır; kütüphane sınıfımın sağındadır. Sınıfımda akıllı tahta ve bilgisayar vardır. Kantin zemin kattadır; okul avlusunda oynarız. Senin okulunda kütüphane var mı? İlmin derecesi, derecelerin en yücesidir. Hoşça kal. Arkadaşın: Ömer)

Bilgilerimizi yeniden yapılandırmak için Ahmet'in yerine geçip bir cevap mektubu yazabiliriz. Ahmet, Ömer'in sorusuna cevap vererek başlar: عَزِيزِي عُمَرُ، طَبْعًا! تُوجَدُ فِي مَدْرَسَتِي مَكْتَبَةٌ كَبِيرَةٌ فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ. صَفِّي فِي الطَّابِقِ الثَّالِثِ، وَالْمُخْتَبَرُ يَسَارَ صَفِّي. مَدْرَسَتُكَ جَمِيلَةٌ، مُمْتَازٌ! (Sevgili Ömer, elbette! Okulumda birinci katta büyük bir kütüphane vardır. Sınıfım üçüncü kattadır; laboratuvar sınıfımın solundadır. Okulun güzelmiş, mükemmel!) Mektubun sonundaki رُتْبَةُ الْعِلْمِ أَعْلَى الرُّتَبِ sözü, okula neden sevgiyle gittiğimizi özetler: İnsan bildikçe kendini, çevresini ve dünyayı daha iyi tanır; bilgi, kişiye kazandırılabilecek en değerli derecedir. Bu sözü mektubumuza eklemek, arkadaşımıza okulumuzun binasını değil, orada edindiğimiz ilmin değerini de anlatmak demektir.