Bir bahçenin kenar uzunlukları, bir otobüsün kaçta bir geldiği ya da kalemlerin kaçarlı paketlendiği gibi pek çok durum çarpan ve kat bilgisiyle çözülür. Bu hafta bir doğal sayının çarpanlarını ve katlarını bulmayı, ikisi arasındaki farkı ve bunlarla ilgili genellemeleri öğreneceğiz.
Çarpan: bir sayıyı oluşturan çarpımlar
Bir doğal sayıyı iki doğal sayının çarpımı olarak yazdığımızda çarpılan sayıların her birine o sayının çarpanı denir. Örneğin 12 = 3 × 4 olduğundan 3 ve 4, 12'nin çarpanlarıdır.
Alanı 12 birimkare olan bütün dikdörtgenleri çizersek kenar uzunlukları bize 12'nin çarpanlarını verir: 1 ile 12, 2 ile 6, 3 ile 4.
Kat: bir sayının tekrarlanan toplamı
Bir doğal sayının 1, 2, 3, 4, … ile çarpılmasıyla elde edilen sayılara o sayının katları denir. 3'ün katları 3, 6, 9, 12, 15, … diye sürer.
Katları sayı doğrusunda eşit atlamalarla gösterebiliriz: 0'dan başlayıp 3'er birim ilerlediğimizde bastığımız her sayı 3'ün bir katıdır.
Çarpan ile kat arasındaki ilişki ve genellemeler
| Soru | Çarpanlar | Katlar |
|---|---|---|
| Kaç tane vardır? | Sınırlıdır; sayabiliriz. | Sınırsızdır; sonu yoktur. |
| En küçüğü hangisidir? | 1 (her sayının çarpanıdır). | Sayının kendisi. |
| En büyüğü hangisidir? | Sayının kendisi. | Yoktur. |
| Sayıdan büyük olabilir mi? | Hayır. | Evet (kendisi dışındakiler). |
Örnekler
Örnek 1Verilen 18'in bütün çarpanlarını yazınız.
Cevabı göster
Alanı 18 birimkare olan dikdörtgenleri düşünelim: 1 × 18, 2 × 9, 3 × 6. 18'in çarpanları 1, 2, 3, 6, 9 ve 18'dir.
Örnek 2Verilen 7'nin 40'tan küçük katlarını yazınız.
Cevabı göster
7 × 1 = 7, 7 × 2 = 14, 7 × 3 = 21, 7 × 4 = 28, 7 × 5 = 35. 7 × 6 = 42 olduğu için 40'ı geçer. Cevap: 7, 14, 21, 28, 35.
Örnek 3Dikdörtgen biçimindeki bir bahçenin alanı 24 metrekaredir. Kenar uzunlukları metre cinsinden doğal sayı olduğuna göre bahçenin çevresi en az kaç metredir?
Cevabı göster
Kenarlar 24'ün çarpan çiftleridir: 1 ve 24 (çevre 50 m), 2 ve 12 (28 m), 3 ve 8 (22 m), 4 ve 6 (20 m). En küçük çevre 20 metredir; kenarlar birbirine en yakın olduğunda çevre en küçük olur.
Örnek 4Bir otobüs durağa ilk kez saat 08.00'de, sonra 15 dakikada bir geliyor. 08.00 ile 09.30 arasında (iki saat de dahil) durağa kaç otobüs gelir?
Cevabı göster
Otobüsler 08.00'den sonra 15'in katı olan dakikalarda gelir: 0, 15, 30, 45, 60, 75 ve 90. dakikalar (09.30 = 90. dakika). Toplam 7 otobüs gelir.
Örnek 5Hem 36'nın çarpanı hem 4'ün katı olan sayıları bulunuz.
Cevabı göster
36'nın çarpanları: 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18, 36. Bunlardan 4'ün katı olanlar 4, 12 ve 36'dır.
Örnek 6Bir öğrenci 25’in çarpan çiftlerini 1 × 25 ve 5 × 5 biçiminde buluyor; sonra “Dört farklı çarpan var.” diyor. Hatası nedir?
Cevabı göster
5 sayısını iki kez saymıştır. Farklı çarpanlar 1, 5 ve 25’tir; toplam üç farklı çarpan vardır. Bir çarpan çiftinde aynı sayı iki kez kullanılabilir, ancak çarpan listesinde bir kez yazılır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Verilen 18'in bütün çarpanları hangi seçenekte verilmiştir?
1 × 18, 2 × 9 ve 3 × 6 çarpımlarından 18'in çarpanları 1, 2, 3, 6, 9 ve 18'dir.
2Aşağıdakilerden hangisi 7'nin bir katıdır?
7 × 5 = 35 olduğundan 35, 7'nin katıdır.
3Sıfır dışındaki her doğal sayının en küçük çarpanı kaçtır?
Sıfır hariç doğal sayıların en küçük çarpanı 1, en büyük çarpanı sayının kendisidir.
4‘Kat: bir sayının tekrarlanan toplamı’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Kat: bir sayının tekrarlanan toplamı’ kapsamında doğru açıklama: Bir doğal sayının 1, 2, 3, 4, … ile çarpılmasıyla elde edilen sayılara o sayının katları denir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Bir doğal sayının çarpanları aynı zamanda o sayının bölenleridir.
Çarpanlar sayıyı kalansız böler.
- Bir doğal sayının katları sınırlı sayıdadır.
Doğal sayıların sonu olmadığı için katların da sonu yoktur.
- Sıfır dışındaki bir doğal sayının çarpanları sınırlı sayıdadır.
Örneğin 12'nin yalnız 6 çarpanı vardır.
- Verilen 15'in çarpanları 1, 3, 5 ve 15'tir.
15 = 1 × 15 ve 15 = 3 × 5.
- Bir doğal sayının çarpanları aynı zamanda o sayının bölenleridir.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bir doğal sayı 1, 2, 3, … ile sırayla çarpılınca o sayının elde edilir.
- Bir doğal sayıyı kalansız bölen sayılara o sayının denir.
- Alanı 12 birimkare olan dikdörtgenlerin kenar uzunlukları 12'nin olur.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Her birinde 8 soru bulunan çalışma kâğıtları hazırlanıyor. Toplam soru sayısı 60'tan az olacaksa en fazla kaç kâğıt hazırlanabilir?
1. ipucu: Toplam soru sayısı 8'in katlarından biridir: 8, 16, 24, …
2. ipucu: 60'tan küçük olan en büyük 8 katını bulun.
Cevap: 8'in katları 8, 16, 24, 32, 40, 48, 56, 64, … 60'tan küçük en büyüğü 56'dır. 56 = 8 × 7 olduğundan en fazla 7 kâğıt hazırlanabilir.
Kısaca
- Bir sayıyı iki sayının çarpımı olarak yazdığımızda çarpılan sayılar o sayının çarpanlarıdır; çarpanlar sayıyı kalansız böler.
- Bir sayının 1, 2, 3, … ile çarpımları o sayının katlarıdır; katlar sınırsızdır.
- Çarpanların en küçüğü 1, en büyüğü sayının kendisidir; katların en küçüğü sayının kendisidir.
Bu dersin öteki kaynakları
- 6. Sınıf Matematik Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Matematik Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
- 6. Sınıf Matematik Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Matematik 6.Sınıf Ders Kitabı (1.Kitap) Ders kitabı
- Matematik 6.Sınıf Ders Kitabı (2.Kitap) Ders kitabı
- 6. Sınıf Matematik Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 6. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 1 (Eylül · 3. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 6. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 2 (Eylül · 4. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 6. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 3 (Ekim · 1. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 6. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 4 (Ekim · 2. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 6. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 5 (Ekim · 3. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 6. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 6 (Ekim · 4. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 6. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 7 (Kasım · 1. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 6. Sınıf ASDS Deneme Sınavı 8 (Kasım · 2. Hafta) — A & B Kitapçığı (Cevapsız ve Cevaplı) Deneme sınavı
- 6. Sınıf Matematik 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Bir Doğal Sayının Çarpanları ve Katları Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 4. Hafta Çalışma Kâğıdı: Deneysel Olasılık Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 3. Hafta Çalışma Kâğıdı: Asal Sayılar ve Asal Çarpanlar, Ortak Kat ve Ortak Bölen Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: 2, 3, 4, 5, 6, 9 ve 10 ile Bölünebilme Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 7. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kesir - Bölme İlişkisi, Sonlu ve Devirli Ondalık Gösterimler ile Ondalık Gösterimleri Yuvarlama Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 8. Hafta Çalışma Kâğıdı: Gerçek Yaşam Durumlarında Kesir, Ondalık ve Yüzde Gösterimleriyle Dört İşlem İçeren Problemleri Çözme Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 5. Hafta Çalışma Kâğıdı: Deneysel Olasılıkta Tekrar Sayısı ve Ondalık Gösterimlerin Basamak Değerleri Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 6. Hafta Çalışma Kâğıdı: Ondalık Gösterimleri Çözümleme ve Kesir-Bölme İlişkisine Giriş Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 9. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kesir, Ondalık ve Yüzde Gösterimleriyle Çok Adımlı Dört İşlem Problemleri Çözme, Kısa Yollar ve Problem Kurma Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 10. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kesir, Ondalık ve Yüzde Gösterimleriyle Çok Adımlı Gerçek Yaşam Problemleri ve 2. Tema Genel Değerlendirmesi (MAT.6.1.7) Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 11. Hafta Çalışma Kâğıdı: Sözel Olarak Verilen Bir Duruma Uygun Cebirsel İfade Yazma, Değişken, Terim, Katsayı, Sabit Terim ve Cebirsel İfadelerin Değerini Bulma Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 12. Hafta Çalışma Kâğıdı: Gerçek Yaşam Durumlarında Kesir, Ondalık Gösterim ve Yüzde İçeren Problemleri Çözme ve Standart Uzunluk Ölçme Birimleri Arası Dönüşümler (MAT.6.1.7 & MAT.6.1.8) Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 13. Hafta Çalışma Kâğıdı: Standart Uzunluk Ölçme Birimleriyle İlgili Problemler ve İstatistiksel Araştırma Sürecine Giriş: Kategorik ve Nicel (Kesikli) Veri Dağılımları (MAT.6.1.8 & MAT.6.5.1) Çalışma kâğıdı
- 6. Sınıf Matematik 14. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kategorik ve Nicel (Kesikli) Veri Dağılımları Çalışma kâğıdı