Hava Güneşli: Güneşli ve Ilıman Hava İfadeleri, Sıcaklık Soruları, Güneşten Korunma Önerileri, Betimleme, Okuma ve Kartpostal Yazma

Kış boyunca bulutlu, yağmurlu ve karlı günleri konuştuk. Ancak kışın da bulutların dağıldığı ve güneşin parladığı günler olur. Güneşli havayı anlatan en temel kelime مُشْمِسٌ (güneşli) kelimesidir ve الشَّمْسُ (güneş) kelimesinden türemiştir: الْجَوُّ مُشْمِسٌ الْيَوْمَ (Bugün hava güneşli). Bulutsuz ve açık havayı الْجَوُّ صَحْوٌ (Hava açık) ya da السَّمَاءُ صَافِيَةٌ (Gökyüzü berrak) cümleleriyle anlatırız. Havanın sıcaklığını ise üç dereceyle ifade ederiz: دَافِئٌ (ılık), حَارٌّ (sıcak) ve ne sıcak ne soğuk anlamındaki مُعْتَدِلٌ (ılıman, mutedil).

Güneşin hareketini anlatan fiiller de dinlemede sık geçer. أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ (Güneş doğdu) cümlesindeki fiil 'doğmak, parlamak' anlamındadır; غَرَبَتِ الشَّمْسُ ise Güneş battı demektir. Güneşten gelen ışığa أَشِعَّةُ الشَّمْسِ (güneş ışınları), güneşin değmediği serin yere الظِّلُّ (gölge) denir. Hava tamamen açık değilse غَائِمٌ جُزْئِيًّا (parçalı bulutlu) ifadesi kullanılır.

Şimdi kısa bir hava durumu bülteni dinleyelim: الْجَوُّ مُشْمِسٌ فِي غَرْبِ الْبِلَادِ وَجَنُوبِهَا، وَالسَّمَاءُ صَافِيَةٌ. دَرَجَةُ الْحَرَارَةِ فِي أَنْطَالْيَا عِشْرُونَ دَرَجَةً. أَمَّا فِي الشَّرْقِ فَالْجَوُّ غَائِمٌ وَمُمْطِرٌ، وَفِي الشَّمَالِ الْجَوُّ عَاصِفٌ. Türkçesi: Ülkenin batısında ve güneyinde hava güneşli, gökyüzü açık. Antalya'da sıcaklık yirmi derece. Doğuda ise hava bulutlu ve yağmurlu, kuzeyde hava fırtınalı. Bu bültende güneşli havayı مُمْطِرٌ (yağmurlu) ve عَاصِفٌ (fırtınalı) havadan ayırmak için kelimenin kökünü dinlemek işe yarar: شَمْس güneşi, مَطَر yağmuru, عَاصِفَة fırtınayı hatırlatır.

Bir sabah Ahmed ile Zeyneb okul bahçesinde karşılaşır. Diyaloğu okuyalım: أَحْمَدُ: صَبَاحَ الْخَيْرِ يَا زَيْنَبُ، كَيْفَ الْجَوُّ الْيَوْمَ؟ زَيْنَبُ: صَبَاحَ النُّورِ يَا أَحْمَدُ. الْجَوُّ مُشْمِسٌ وَمُعْتَدِلٌ. أَحْمَدُ: كَمْ دَرَجَةُ الْحَرَارَةِ الْآنَ؟ زَيْنَبُ: دَرَجَةُ الْحَرَارَةِ الْآنَ عِشْرُونَ دَرَجَةً. أَحْمَدُ: مَا أَجْمَلَ الْجَوَّ! هَيَّا نَذْهَبْ إِلَى الْحَدِيقَةِ بَعْدَ الدَّرْسِ. زَيْنَبُ: فِكْرَةٌ جَمِيلَةٌ، لٰكِنْ لَا تَنْسَ الْقُبَّعَةَ لِأَنَّ الشَّمْسَ قَوِيَّةٌ. Türkçesi: Ahmed: Günaydın Zeyneb, bugün hava nasıl? Zeyneb: Günaydın Ahmed. Hava güneşli ve ılıman. Ahmed: Şu an sıcaklık kaç derece? Zeyneb: Şu an sıcaklık yirmi derece. Ahmed: Hava ne kadar güzel! Dersten sonra haydi parka gidelim. Zeyneb: Güzel fikir ama şapkanı unutma, çünkü güneş güçlü.

Diyalogda iki temel soru kalıbı vardır. كَيْفَ الْجَوُّ الْيَوْمَ؟ (Bugün hava nasıl?) sorusuna bir sıfatla cevap verilir: الْجَوُّ مُشْمِسٌ. كَمْ دَرَجَةُ الْحَرَارَةِ الْآنَ؟ (Şu an sıcaklık kaç derece?) sorusuna ise bir sayıyla cevap verilir. Burada önemli bir kural vardır: 3 ile 10 arasındaki sayılardan sonra دَرَجَاتٍ çoğul gelir (خَمْسُ دَرَجَاتٍ); 11 ve daha büyük sayılardan sonra ise دَرَجَةً tekil ve üstün okunur: عِشْرُونَ دَرَجَةً (20), خَمْسٌ وَعِشْرُونَ دَرَجَةً (25), ثَلَاثُونَ دَرَجَةً (30).

Diyalogda geçen مُعْتَدِلٌ kelimesi özellikle dikkat çekicidir. Bu kelime ne çok sıcak ne çok soğuk, yani dengeli ve ölçülü hava için kullanılır. Türkçede 'mutedil davranmak' dediğimizde de aynı kelimeyi kullanırız. Konuşurken havanın değişimini de anlatabiliriz: كَانَ الْجَوُّ بَارِدًا فِي الصَّبَاحِ، وَالْآنَ الْجَوُّ دَافِئٌ. (Sabah hava soğuktu, şimdi hava ılık.) Yarınki havayı merak edersek كَيْفَ يَكُونُ الْجَوُّ غَدًا؟ (Yarın hava nasıl olacak?) diye sorarız; cevap سَيَكُونُ الْجَوُّ مُشْمِسًا (Hava güneşli olacak) olabilir.

Güneş, hayat için gereklidir ama sıcak günlerde fazlası zarar verebilir. Uzun süre güneş altında kalmak ضَرْبَةُ شَمْسٍ (güneş çarpması) tehlikesi doğurur. Bu yüzden güneşli bir günde önerilerde bulunurken sebep ve sonuç bildiren bağlaçlar çok işe yarar. لِأَنَّ (çünkü) önce sonucu, ardından sebebi söyler: أَجْلِسُ فِي الظِّلِّ لِأَنَّ الشَّمْسَ قَوِيَّةٌ. (Gölgede oturuyorum çünkü güneş güçlü.) لِذٰلِكَ (bu yüzden) ise önce sebebi, ardından sonucu söyler: الشَّمْسُ قَوِيَّةٌ، لِذٰلِكَ أَجْلِسُ فِي الظِّلِّ. (Güneş güçlü, bu yüzden gölgede oturuyorum.) Gördüğünüz gibi aynı bilgi iki farklı sırayla anlatılabilir.

Güneşten korunmak için gereken eşyaları da öğrenelim: الْقُبَّعَةُ (şapka), النَّظَّارَةُ الشَّمْسِيَّةُ (güneş gözlüğü), كَرِيمُ الشَّمْسِ (güneş kremi) ve زُجَاجَةُ الْمَاءِ (su şişesi). Örnek öneriler: الْجَوُّ حَارٌّ جِدًّا، لِذٰلِكَ يَجِبُ أَنْ نَشْرَبَ الْمَاءَ كَثِيرًا. (Hava çok sıcak, bu yüzden çok su içmeliyiz.) أَلْبَسُ النَّظَّارَةَ الشَّمْسِيَّةَ لِأَنَّ الضَّوْءَ قَوِيٌّ. (Güneş gözlüğü takıyorum çünkü ışık güçlü.) لِأَنَّ kendisinden sonra gelen ismi üstün okutur; zamirle birleşince لِأَنَّنِي (çünkü ben), لِأَنَّهُ (çünkü o) olur: أَشْرَبُ الْمَاءَ لِأَنَّنِي عَطْشَانُ (Su içiyorum çünkü susadım).

لٰكِنْ (ama, fakat) beklenmedik bir durumu anlatır. Kışın güneşli bir gün buna güzel bir örnektir: Güneş parlar ama hava soğuk kalabilir. الشَّمْسُ مُشْرِقَةٌ لٰكِنَّ الْجَوَّ بَارِدٌ. (Güneş parlıyor ama hava soğuk.) لٰكِنْ kelimesinin şeddeli şekli لٰكِنَّ, لِأَنَّ gibi isimden önce gelir ve ismi üstün okutur (الْجَوَّ); sakin şekli لٰكِنْ ise fiilden önce gelir: أُرِيدُ أَنْ أَلْعَبَ فِي الشَّمْسِ، لٰكِنْ لَبِسْتُ قُبَّعَتِي أَوَّلًا. Üç bağlacı tek paragrafta birleştirelim: الْيَوْمَ الْجَوُّ حَارٌّ، لِذٰلِكَ ذَهَبْنَا إِلَى الشَّاطِئِ. سَبَحْنَا كَثِيرًا لٰكِنَّنَا جَلَسْنَا فِي الظِّلِّ لِأَنَّ الشَّمْسَ قَوِيَّةٌ. (Bugün hava sıcak, bu yüzden sahile gittik. Çok yüzdük ama gölgede oturduk çünkü güneş güçlü.)

Güneşli bir günü betimlerken önce renklerden ve ışıktan başlarız. Gökyüzünü السَّمَاءُ زَرْقَاءُ وَصَافِيَةٌ (Gökyüzü mavi ve berrak), güneşi الشَّمْسُ سَاطِعَةٌ (Güneş parlak, ışıl ışıl) diye anlatırız. Işığın rengini ذَهَبِيٌّ (altın renkli) sıfatıyla verebiliriz: أَشِعَّةُ الشَّمْسِ ذَهَبِيَّةٌ. Hafif bir esinti için نَسِيمٌ لَطِيفٌ (hoş bir meltem), serinletici bir şey için مُنْعِشٌ (ferahlatıcı) kelimesini kullanırız: النَّسِيمُ مُنْعِشٌ (Meltem ferahlatıcı).

Duygularımızı anlatırken iki kalıbı kullanırız: أَشْعُرُ بِـ ve أُحِسُّ بِـ (... hissediyorum). Kalıptaki بِـ harfinden sonra gelen isim esre okunur: أَشْعُرُ بِالدِّفْءِ (Sıcaklık hissediyorum), أُحِسُّ بِحَرَارَةِ الشَّمْسِ عَلَى وَجْهِي (Yüzümde güneşin sıcaklığını hissediyorum), أَشْعُرُ بِالسَّعَادَةِ وَالنَّشَاطِ (Mutluluk ve canlılık hissediyorum). Hayranlığı ise مَا أَجْمَلَ (ne güzel) kalıbıyla anlatırız; bu kalıptan sonraki isim üstün okunur: مَا أَجْمَلَ الشَّمْسَ! Aynı kalıbı başka sıfatlarla da kurabiliriz: مَا أَصْفَى السَّمَاءَ! (Gökyüzü ne kadar berrak!), مَا أَدْفَأَ الشَّمْسَ! (Güneş ne kadar ılık!), مَا أَحَرَّ الْجَوَّ! (Hava ne kadar sıcak!).

Bu betimlemeleri bir بِطَاقَةٌ بَرِيدِيَّةٌ (kartpostal) içinde birleştirelim. Kartpostal kısa bir hitapla başlar, yer ve hava bildirilir, betimleme ve duygu eklenir, bir vedayla biter: عَزِيزَتِي فَاطِمَةُ، أَنَا الْآنَ فِي إِزْمِيرَ. الْجَوُّ مُشْمِسٌ، وَدَرَجَةُ الْحَرَارَةِ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ دَرَجَةً. السَّمَاءُ زَرْقَاءُ وَالْبَحْرُ هَادِئٌ. أُحِسُّ بِالنَّسِيمِ الْمُنْعِشِ وَأَشْعُرُ بِالسَّعَادَةِ. مَا أَجْمَلَ الشَّاطِئَ! مَعَ السَّلَامَةِ. صَدِيقَتُكِ زَيْنَبُ. Türkçesi: Sevgili Fatma, şu an İzmir'deyim. Hava güneşli, sıcaklık yirmi beş derece. Gökyüzü mavi, deniz sakin. Ferahlatıcı meltemi hissediyorum ve mutluyum. Sahil ne kadar güzel! Hoşça kal. Arkadaşın Zeyneb.

Metni okumadan önce görseline bakalım: Bir yolda paltolu bir adam yürüyor; bir yanda kuvvetle esen bulutlu bir rüzgâr, öbür yanda gülümseyen bir güneş var. Başlık ise الشَّمْسُ وَالرِّيحُ (Güneş ve Rüzgâr). Görsele bakarak ikisinin adamın paltosu üzerinden bir yarışa girdiğini tahmin edebiliriz. Şimdi metni okuyalım: تَنَافَسَتِ الشَّمْسُ وَالرِّيحُ يَوْمًا: مَنِ الْأَقْوَى؟ رَأَتَا رَجُلًا يَمْشِي فِي الطَّرِيقِ وَعَلَيْهِ مِعْطَفٌ. قَالَتِ الرِّيحُ: مَنْ يَنْزِعُ مِعْطَفَ الرَّجُلِ فَهُوَ الْأَقْوَى. هَبَّتِ الرِّيحُ بِقُوَّةٍ، لٰكِنَّ الرَّجُلَ أَمْسَكَ مِعْطَفَهُ جَيِّدًا لِأَنَّهُ شَعَرَ بِالْبَرْدِ.

ثُمَّ أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ بِهُدُوءٍ، فَأَصْبَحَ الْجَوُّ دَافِئًا. أَحَسَّ الرَّجُلُ بِالْحَرَارَةِ، لِذٰلِكَ نَزَعَ مِعْطَفَهُ وَجَلَسَ فِي الظِّلِّ. قَالَتِ الرِّيحُ: أَنْتِ الْأَقْوَى أَيَّتُهَا الشَّمْسُ. قَالَتِ الشَّمْسُ: الْهُدُوءُ وَاللُّطْفُ أَقْوَى مِنَ الشِّدَّةِ. Türkçesi: Bir gün Güneş ile Rüzgâr yarıştı: Hangisi daha güçlü? Yolda yürüyen, üzerinde palto olan bir adam gördüler. Rüzgâr dedi ki: 'Adamın paltosunu kim çıkarırsa en güçlü odur.' Rüzgâr kuvvetle esti, ama adam paltosunu sıkıca tuttu, çünkü üşüdü. Sonra Güneş sakince parladı ve hava ılıdı. Adam sıcaklığı hissetti, bu yüzden paltosunu çıkarıp gölgeye oturdu. Rüzgâr 'Ey Güneş, en güçlü sensin.' dedi. Güneş de 'Sakinlik ve yumuşaklık sertlikten daha güçlüdür.' dedi.

Metindeki bilmediğimiz kelimeleri belirleyelim: تَنَافَسَتْ (yarıştı), الْأَقْوَى (en güçlü), يَنْزِعُ (çıkarır), أَمْسَكَ (tuttu), بِهُدُوءٍ (sakince), اللُّطْفُ (yumuşaklık, nezaket), الشِّدَّةُ (sertlik). Metin, bu hafta pekiştirdiğimiz bağlaçların hepsini kullanır: لٰكِنَّ rüzgârın başarısızlığını, لِأَنَّهُ adamın paltosunu neden tuttuğunu, لِذٰلِكَ ise paltoyu çıkarmanın sonucunu bildirir. Ayrıca ثُمَّ ve فَـ olayları sıralar. Ana fikir: Yumuşaklık ve sakinlik, sertlik ve zorlamadan daha etkilidir. Güneşin aşırıya kaçmadan, ılık bir sıcaklık vermesi de bize ölçülü davranmanın gücünü hatırlatır.

Bu tema boyunca bulutları, yağmuru ve karı yaratılıştaki ölçüyle birlikte düşündük. Bu hafta gözümüzü güneşe çeviriyoruz. Yunus suresi 5. ayette şöyle buyrulur: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ Meali: 'Güneşi bir ışık, ayı da bir nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için aya konaklar (evreler) belirleyen O'dur.' Ayette güneş için ضِيَاءٌ (parlak ışık), ay için نُورٌ (aydınlık) kelimelerinin seçilmesi dikkat çekicidir. Bugün biliyoruz ki Güneş kendi ışığını üretir, Ay ise Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır. Ayın evreleri de takvim ve zaman hesabına yardım eder.

Güneş, gökte rastgele değil bir düzen içinde hareket eder. Rahman suresi 5. ayette الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ buyrulur. Meali: 'Güneş ve ay bir hesaba göre hareket etmektedir.' Yâsîn suresi 38. ayette ise وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ buyrulur. Meali: 'Güneş de kendisi için belirlenen yere doğru akıp gitmektedir. Bu, mutlak güç sahibi ve her şeyi bilen Allah'ın takdiridir.' Burada geçen تَقْدِيرُ kelimesini geçen hafta Furkan suresinde görmüştük: ölçü verme, düzenleme. Nebe suresi 13. ayette de güneş وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا ifadesiyle anlatılır. Meali: 'Ve (orada) parıl parıl yanan bir kandil yaptık.'

Güneşteki ölçüyü bilimsel bilgilerle de görebiliriz. Dünya, Güneş'ten yaklaşık 150 milyon kilometre uzaktadır ve güneş ışığı bize yaklaşık 8 dakikada ulaşır. Dünya biraz daha yakın olsaydı çok ısınır, biraz daha uzak olsaydı donardı. Bu denge, canlıların yaşayabileceği مُعْتَدِلٌ (ılıman) bir ortam oluşturur. Ra'd suresi 12. ayette bulutların ve şimşeğin bize hem korku hem ümit verdiği bildirildiği gibi, güneş de ölçüsünde kalınca hayat verir, aşırısı ise zarar verir. Bu düzen bize de ölçülü olmayı öğütler: Güneşte ölçülü kalmak, güneş enerjisi gibi temiz kaynakları akıllıca kullanmak ve okuma metnimizdeki güneş gibi sert değil, yumuşak ve dengeli davranmak.