Osmanlı Devleti’nin son dönemini anlamak için Avrupa’da yayılan düşünceleri ve üretimdeki değişimi birlikte incelemek gerekir. Bu hafta siyasi gelişmelerin, ekonomik sorunların ve çözüm arayışlarının nasıl birbirine bağlandığını öğreneceğiz.
Avrupa’daki değişimin arka planı
Rönesans bilim, sanat ve düşünce hayatında; Reform dinî alanda değişimlere yol açtı. Aydınlanma Dönemi’nde akıl, deney ve gözleme dayalı düşünce önem kazandı. Bu gelişmeler Avrupa’daki siyasi ve ekonomik dönüşümlerin zeminini oluşturdu.
Avrupa devletlerinin sömürgecilik faaliyetleri, başka bölgelerin kaynakları üzerinde hâkimiyet kurmaya yöneldi. Sanayileşmeyle ham madde ve pazar arayışı daha da önem kazandı.
Fransız İhtilali’nin siyasi etkileri
1789 Fransız İhtilali’nin ardından milliyetçilik, eşitlik, özgürlük ve demokrasi düşünceleri daha geniş alanlara yayıldı. Milliyetçilik, farklı milletlerin kendi devletlerini kurma taleplerini güçlendirdi.
Osmanlı Devleti çok uluslu bir yapıya sahipti. Bu nedenle özellikle Balkanlarda ortaya çıkan milliyetçi ayaklanmalardan etkilendi. Avrupa devletlerinin müdahaleleri de dağılma sürecini ağırlaştırdı.
Sanayi İnkılabı’nın ekonomik etkileri
Makineleşme ve buhar gücünün üretimde kullanılması, fabrikalarda daha çok ve daha ucuza mal üretilebilmesini sağladı. Sanayileşen devletler üretim için ham maddeye, ürünlerini satmak için pazara ihtiyaç duydu.
El tezgâhlarına dayalı Osmanlı üretimi, Avrupa’nın ucuz fabrika ürünleriyle rekabet etmekte zorlandı. Kapitülasyonlar da Avrupa devletlerinin ekonomik etkisini artırdı. Atölyelerin kapanması ve işsizliğin artması toplumsal hayatı etkiledi.
Borçların ödenememesi üzerine 1881’de kurulan Düyun-u Umumiye İdaresi, alacakları tahsil etmek için Osmanlı gelirlerinin bir bölümünü denetledi. Ekonomik bağımlılık, siyasi egemenliği de zedeledi.
Tanzimat ve Islahat: Dağılmayı önleme arayışı
1839 Tanzimat Fermanı ile can ve mal güvenliği gibi hakların korunması ve hukuk düzeninin geliştirilmesi amaçlandı. Padişah, kendi yetkilerinin üzerinde kanun gücünü kabul etti.
1856 Islahat Fermanı ile gayrimüslimlerin hakları genişletildi. Bu düzenlemelerle devletin bütünlüğünün korunması ve dış müdahalelerin önlenmesi hedeflendi. Ancak Avrupa devletlerinin müdahaleleri sona ermedi.
Meşrutiyet ve yönetime katılma
1876’da Kanun-ı Esasi ilan edildi ve Birinci Meşrutiyet başladı. Halkın seçtiği temsilciler mecliste yer aldı; padişah yönetimi anayasa ve meclisle birlikte yürüttü. İlk seçimlerde seçme ve seçilme hakkı erkek vatandaşlarla sınırlıydı.
1878’de meclisin kapatılmasından sonra 1908’de anayasa yeniden yürürlüğe kondu ve İkinci Meşrutiyet başladı. Çok partili siyasi hayat, basın ve örgütlenme alanlarında gelişmeler yaşandı.
1909’daki 31 Mart Olayı, meşrutiyet yönetimine karşı bir ayaklanmaydı. Hareket Ordusu ayaklanmayı bastırdı. Bu dönemde iç karışıklıklar ve dış baskılar devletin bütünlüğünü zorlamayı sürdürdü.
Devleti kurtarmayı amaçlayan fikir akımları
Osmanlıcılık, farklı din ve milletlerden Osmanlı vatandaşlarını ortak vatandaşlık ve kanun önünde eşitlik çevresinde bir arada tutmayı amaçladı. Milliyetçi ayaklanmalar bu yaklaşımın başarısını sınırladı.
İslamcılık, Müslümanları Osmanlı halifesi çevresinde birleştirmeyi savundu. Türkçülük, Türklerin dil ve kültür birliğini öne çıkardı. Batıcılık, Batı’nın bilim, teknik ve medeniyet alanındaki gelişmelerinden yararlanarak devleti güçlendirmeyi amaçladı.
Bu akımların ortak amacı dağılmayı önlemekti; birliği hangi temelde sağlayacakları konusunda ayrılıyorlardı.
Haritayla siyasi ve sosyal durumu ilişkilendir
Yirminci yüzyılın başlarını gösteren bir siyasi haritada önce tarihi, sınırları ve devlet adlarını incele. Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki topraklarını, Balkan devletlerini ve çevresindeki büyük devletleri belirle.
Ders kitabındaki haritada Rusya, Avusturya-Macaristan ve Balkan devletleriyle Osmanlı coğrafyasının konumlarını karşılaştır. Bir haritadaki sınırlar, tek başına bir devletin hangi amacı taşıdığını kanıtlamaz; harita bilgisi dönemin olaylarıyla birlikte yorumlanır.
Balkanlardaki toprak kayıpları Anadolu’ya göçleri artırdı. Barınma, beslenme ve sağlık ihtiyaçları büyüdü. Böylece siyasi kayıplar, sosyal sorunlarla da bağlantılı hâle geldi.
Örnekler
Örnek 1Çok uluslu bir devlette bazı toplulukların bağımsız devlet kurmak istemesi, Fransız İhtilali’nin hangi düşüncesiyle ilişkilidir?
Cevabı göster
Milliyetçilikle ilişkilidir. Osmanlı Devleti’nin çok uluslu yapısı, bu düşüncenin etkisiyle ortaya çıkan ayrılıkçı hareketlerden etkilenmiştir.
Örnek 2Bir Osmanlı atölyesi, Avrupa’dan gelen ucuz fabrika ürünleriyle rekabet edemediği için kapanıyor. Bu olay hangi gelişmenin ekonomik sonucudur?
Cevabı göster
Sanayi İnkılabı’nın. Makineleşen üretim maliyetleri düşürmüş; el tezgâhlarına dayanan üretim rekabette zorlanmıştır.
Örnek 3“Din ve millet ayrımı olmadan bütün vatandaşları ortak hukuk altında birleştirelim.” görüşü hangi fikir akımını yansıtır?
Cevabı göster
Osmanlıcılığı. Birliği ortak vatandaşlık ve kanun önünde eşitlik üzerinden kurmayı amaçlar.
Örnek 4Bir zaman çizelgesinde Islahat Fermanı, Tanzimat Fermanı’ndan önce gösterilmiş. Doğru sıralama ve tarihler nedir?
Cevabı göster
Önce 1839 Tanzimat Fermanı, ardından 1856 Islahat Fermanı gelir.
Örnek 5Meclisin açılması halkın yönetime katılması açısından neyi değiştirir?
Cevabı göster
Halk, seçtiği temsilciler aracılığıyla yönetime katılır. Bununla birlikte Birinci Meşrutiyet’te seçme ve seçilme hakkının erkeklerle sınırlı olduğu da dikkate alınmalıdır.
Örnek 6Balkanlardaki toprak kaybının yalnız siyasi bir sonuç doğurduğu söylenebilir mi?
Cevabı göster
Hayır. Anadolu’ya göçlerin artması, barınma, beslenme ve sağlık ihtiyaçlarını büyütmüştür. Siyasi olaylar sosyal hayatı da etkilemiştir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir ders notunda “Ham madde arayışı → sömürge rekabeti → Osmanlı toprakları üzerindeki baskı” bağlantısı kuruluyor. Bu bağlantının başlangıcındaki temel ihtiyaç hangi gelişmeyle büyümüştür?
Sanayileşme, üretim için ham madde ve satış için pazar ihtiyacını artırmıştır.
2“Farklı toplulukların ortak vatandaşlık bağı yeterli olmaz; Müslümanları halife çevresinde toplamak gerekir.” görüşünde hangi fikir akımı öne çıkar?
Müslümanları halife çevresinde birleştirme düşüncesi İslamcılıkla ilişkilidir.
3Osmanlı gelirlerinin bir bölümünün dış alacaklılar adına denetlenmesi hangi yargıyı destekler?
Düyun-u Umumiye örneği, mali denetimin egemenlik üzerindeki etkisini gösterir.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Fransız İhtilali’nin etkileri, Osmanlı Devleti’nin çok uluslu yapısıyla ilişkilidir.
Milliyetçi hareketler farklı toplulukları etkiledi.
- Birinci Meşrutiyet’te padişahlık tamamen kaldırılmıştır.
Padişahlık sürmüş; anayasa ve meclis yönetimde yer almıştır.
- Fikir akımları devletin dağılmasını önlemek için farklı yollar önermiştir.
Ortak amaç devletin bütünlüğünü korumaktır.
- Toprak kayıpları sosyal hayat üzerinde hiçbir etki yaratmamıştır.
Göçler ve temel ihtiyaçlardaki artış sosyal sorunlar doğurmuştur.
- Fransız İhtilali’nin etkileri, Osmanlı Devleti’nin çok uluslu yapısıyla ilişkilidir.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- 1876’da ilan edilen Osmanlı anayasasının adı idi.
- 1908’de başlayan dönem olarak adlandırılır.
- Makineleşmeyle artan üretim, ham madde ve arayışını güçlendirdi.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir öğrenci Tanzimat Fermanı’nın dış müdahaleleri önlemek için ilan edilmesinden, dış müdahalelerin tamamen bittiği sonucunu çıkarıyor. Çıkarımı nasıl düzeltirsiniz?
1. ipucu: Amaç ile sonucu ayır.
2. ipucu: Ferman sonrasındaki gelişmelere bak.
Cevap: Dış müdahaleleri önlemek bir amaçtı. Fermanın ilan edilmesi bu amacın bütünüyle gerçekleştiğini göstermez; sonraki müdahaleler devam etmiştir.
8Bir haritada Osmanlı Devleti’nin Balkanlardaki alanının küçüldüğünü gören öğrenci, göçlerin neden arttığını nasıl açıklayabilir?
1. ipucu: Sınır değişimini dönemin olaylarıyla ilişkilendir.
2. ipucu: Toprak kayıplarının nüfus hareketine etkisini düşün.
Cevap: Toprak kayıpları, bu bölgelerde yaşayan Müslümanların Anadolu’ya göç etmesine yol açmıştır. Harita siyasi değişimi gösterirken göç bilgisi sosyal sonucu açıklar.
Kısaca
- Fransız İhtilali siyasi düşünceleri, Sanayi İnkılabı üretim ve ekonomik ilişkileri etkiledi.
- Tanzimat, Islahat ve meşrutiyetler devletin bütünlüğünü koruma arayışlarıyla bağlantılıydı.
- Fikir akımları farklı yollar önerdi; siyasi ve ekonomik sorunlar toplumsal hayatı da etkiledi.