Sevgili öğrenciler, 1. Ünitemiz olan 'Bir Kahraman Doğuyor' ünitesinde Mustafa Kemal'in çocukluk, eğitim, fikir ve ilk askerlik hayatını tamamladık. Bu hafta ise 2. Ünitemiz olan 'Millî Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar' ünitesine başlıyoruz. 1914-1918 yılları arasında dünyayı sarsan Birinci Dünya Savaşı'nın neden çıktığını, devletlerin hangi bloklara ayrıldığını, Osmanlı Devleti'nin bu büyük savaşa neden ve nasıl girdiğini ve Mehmetçiğin mücadele ettiği cepheleri birlikte inceleyeceğiz.
1. Birinci Dünya Savaşı'nın Genel, Özel ve Görünür Nedenleri
1914-1918 yılları arasında yaşanan ve dünyanın pek çok kıtasını etkilediği için 'Birinci Dünya Savaşı' (o dönemdeki adıyla Harb-i Umûmî) olarak adlandırılan savaşın nedenleri üç başlıkta incelenir:
1. Genel Nedenler (Tüm Devletleri Etkileyen Nedenler): • Sömürgecilik Yarışı (Ekonomik Neden): Sanayi İnkılabı sonrasında fabrikalar için artan ham madde ve üretilen malları satmak için pazar ihtiyacı, büyük devletler arasında şiddetli bir sömürge rekabeti başlattı. • Milliyetçilik Akımı (Siyasi Neden): 1789 Fransız İhtilali ile yayılan 'her millete bir devlet' fikri, özellikle Avusturya-Macaristan ve Osmanlı gibi çok uluslu imparatorluklarda azınlık isyanlarına ve çatışmalara yol açtı. • Bloklaşma ve Silahlanma Yarışı: Çıkarları örtüşen devletler gruplaşarak hızla silahlandı.
2. Özel Nedenler (Belirli Devletler Arasındaki Sorunlar): • Siyasi birliğini geç tamamlayan Almanya ile en büyük sömürge imparatorluğu olan İngiltere arasındaki ekonomik/askeri rekabet, • Fransa'nın, 1871 Sedan Savaşı'nda Almanya'ya kaptırdığı zengin kömür yataklarına sahip 'Alsas-Loren' bölgesini geri almak istemesi, • Rusya'nın Balkanlar'daki tüm Slavları kendi yönetimi altında birleştirme (Panslavizm) ve Osmanlı toprakları üzerinden sıcak denizlere inme politikası.
3. Savaşı Başlatan Kıvılcım (Görünür Neden): 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Veliahtı Arşidük Franz Ferdinand ve eşinin, Saraybosna ziyareti sırasında Gavrilo Princip adlı bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi üzerine Avusturya-Macaristan Sırbistan'a savaş açtı; blokların devreye girmesiyle savaş kısa sürede tüm dünyaya yayıldı.
2. Savaş Öncesi ve Sırasında Bloklar: İtilaf ve İttifak Devletleri
Avrupa'daki güç dengesi arayışı savaştan önce iki büyük askeri ve siyasi bloğun doğmasına neden olmuştu:
• Üçlü İtilaf (Anlaşma) Devletleri: İngiltere, Fransa ve Çarlık Rusyası tarafından kuruldu. Savaş başladıktan sonra Sırbistan, Belçika, Japonya, Romanya, Yunanistan, ABD ve taraf değiştiren İtalya da bu bloğa katıldı.
• Üçlü İttifak (Bağlaşma) Devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve İtalya tarafından kuruldu. Ancak savaş başladığında İtalya tarafsızlığını ilan etti; İtilaf Devletleri gizli Londra Antlaşması (1915) ile İtalya'ya Batı Anadolu ve Akdeniz kıyılarını vaat edince İtalya kendi bloğunu terk edip İtilaf Devletleri safına geçti!
Osmanlı Devleti (Kasım 1914) ve Çanakkale Savaşı'ndan sonra Bulgaristan (1915) ise İttifak Devletleri bloğuna katıldı.
3. Savaş Başladığında Osmanlı Devleti'nin İlk Aldığı Tedbirler
Avrupa'da Birinci Dünya Savaşı başladığında Osmanlı Devleti, Trablusgarp ve Balkan Savaşlarından yeni çıkmış, ordusu yorgun ve ekonomisi zayıf durumdaydı. Bu nedenle Osmanlı hükümeti savaşın hemen başında şu önemli kararları aldı:
1. Tarafsızlığını ilan etti (ancak savaşın dışında kalmanın zor olduğunu görerek ittifak arayışına girdi), 2. Ülke genelinde 'umumi seferberlik' ilan ederek orduyu savaşa hazır hale getirmeye çalıştı, 3. Boğazları (Çanakkale ve İstanbul Boğazlarını) yabancı savaş gemilerine kapattı, 4. Ekonomik bağımsızlığını kısıtlayan 'Kapitülasyonları' (yabancı devletlere tanınan ticari, adli ve mali ayrıcalıkları) tek taraflı olarak kaldırdığını duyurdu (Almanya dahil tüm büyük devletler bu karara tepki gösterdi).
4. Osmanlı Devleti Neden Almanya'nın Yanında Savaşa Girdi?
Osmanlı Devleti aslında savaşın başında İngiltere ve Fransa ile birlikte hareket etmek için İtilaf bloğuna başvurdu. Ancak İngiltere, Fransa ve Rusya kendi aralarında Osmanlı topraklarını paylaşmayı planladıkları için Osmanlı'nın ittifak teklifini reddettiler ve Osmanlı'ya 'tarafsız kalmasını' söylediler.
Bunun üzerine Harbiye Nazırı Enver Paşa ve İttihat ve Terakki yönetimi Almanya'ya yakınlaştı: • Osmanlı'nın Savaşa Girme Nedenleri: 1) Son savaşlarda kaybettiği toprakları (Mısır, Batı Trakya, Ege Adaları, Kars-Ardahan-Batum) geri almak, 2) Siyasi yalnızlıktan kurtulmak, 3) Kapitülasyonlardan ve dış borçlardan kurtulmak, 4) İttihat ve Terakki yöneticilerinin savaşı kesinlikle Almanya'nın kazanacağına inanması ve Orta Asya Türkleriyle birleşme (Turancılık) ideali. • Almanya'nın Osmanlı'yı Yanında İsteme Nedenleri: 1) Yeni cepheler açarak kendi üzerindeki (Batı ve Doğu cephelerindeki) savaş yükünü hafifletmek, 2) Osmanlı'nın stratejik (jeopolitik) konumundan yararlanarak İngiltere'nin sömürgeleriyle (Hindistan) ve Rusya ile bağlantısını kesmek, 3) Osmanlı Padişahı ve Halifesinin dini nüfuzundan yararlanarak İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırmak (Kutsal Cihat ilanı), 4) Osmanlı'nın insan gücünden ve Musul-Kerkük petrolleri gibi ham madde kaynaklarından yararlanmak.
5. Goben (Yavuz) ve Breslav (Midilli) Olayı
Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçan 'Goben' ve 'Breslav' adlı iki Alman savaş gemisi, Çanakkale Boğazı'nı geçerek Osmanlı Devleti'ne sığındı. Tarafsızlık kuralları gereği Osmanlı'nın bu gemileri silahsızlandırması gerekiyordu.
Ancak İngiltere daha önce Osmanlı'nın parasını peşin ödediği iki savaş gemisine ('Sultan Osman' ve 'Reşadiye') savaş bahanesiyle el koymuştu. Osmanlı hükümeti bu durumu gerekçe göstererek sığınan iki Alman gemisini satın aldığını açıkladı; gemilere Türk bayrağı çekilerek adları 'Yavuz' ve 'Midilli' olarak değiştirildi.
Kısa süre sonra Alman Amiral Souchon (Şuşon) komutasındaki bu gemiler Karadeniz'e açılarak 29 Ekim 1914'te Rusya'nın Sivastopol ve Odessa limanlarını bombaladı. Rusya ve müttefiklerinin Osmanlı'ya savaş ilan etmesiyle Osmanlı Devleti resmen Birinci Dünya Savaşı'na girmiş oldu.
6. Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cephelerin Sınıflandırılması
Osmanlı ordusu Birinci Dünya Savaşı boyunca üç kıtada dokuz farklı cephede kahramanca mücadele etmiştir. Bu cepheleri açılış amaçlarına göre üç grupta toplarız:
1. Taarruz (Saldırı) Cepheleri ('K' harfiyle başlayan 2 cephe): • Kafkas Cephesi (Rusya'ya karşı açıldı), • Kanal (Süveyş) Cephesi (İngiltere'nin elindeki Mısır'ı geri almak ve sömürge yolunu kesmek için açıldı).
2. Savunma Cepheleri (Topraklarımızı korumak için savaştığımız 4 cephe): • Çanakkale Cephesi (Osmanlı'nın kesin zafer kazandığı tek cephedir), • Irak (Basra) Cephesi (Kût'ül-Amâre zaferinin kazanıldığı, Musul petrollerini koruma cephesi), • Hicaz-Yemen Cephesi (Kutsal toprakları koruma cephesi), • Suriye-Filistin Cephesi.
3. Müttefiklere Yardım Cepheleri (Sınırlarımız dışında, sonu '-ya' ile biten 3 cephe): • Galiçya, Makedonya ve Romanya Cepheleri (Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan'a yardım amacıyla asker gönderdiğimiz cephelerdir).
Örnekler
Örnek 1Birinci Dünya Savaşı'nın çıkmasında etkili olan iki temel genel nedeni (Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali bağlantısıyla) açıklayınız.
Cevabı göster
1) Sanayi İnkılabı sonucunda büyük devletler arasında başlayan ham madde ve pazar arayışı yani sömürgecilik rekabeti (ekonomik neden). 2) Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik akımının çok uluslu devletleri parçalama süreci ve ulusal çatışmalar (siyasi neden).
Örnek 2Almanya, askeri ve ekonomik açıdan zayıf durumda olan Osmanlı Devleti'ni neden kendi yanında savaşa çekmek istemiştir?
Cevabı göster
1) Yeni cepheler açarak kendi üzerindeki savaş yükünü hafifletmek, 2) Osmanlı'nın Boğazlar ve Süveyş Kanalı'na yakın jeopolitik konumundan yararlanıp İngiliz sömürge yollarını kesmek, 3) Osmanlı Halifesinin ilan edeceği 'cihat' çağrısıyla İtilaf Devletleri sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırmak, 4) Osmanlı'nın insan gücü ve ham madde kaynaklarından yararlanmak.
Örnek 3Savaş öncesinde Üçlü İttifak bloğunda yer aldığı halde savaş sırasında taraf değiştirerek İtilaf bloğuna geçen devlet hangisidir ve neden taraf değiştirmiştir?
Cevabı göster
İtalya'dır. İtilaf Devletleri 1915'te imzalanan gizli Londra Antlaşması ile İtalya'ya Batı Anadolu ve Akdeniz kıyılarını vaat edince İtalya çıkarları gereği taraf değiştirmiştir.
Örnek 4Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'nda mücadele ettiği cepheleri 'Taarruz', 'Savunma' ve 'Yardım' cepheleri olarak gruplandırınız.
Cevabı göster
• Taarruz Cepheleri: Kafkas, Kanal. • Savunma Cepheleri: Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin. • Yardım Cepheleri (Sınır dışı): Galiçya, Makedonya, Romanya.
Örnek 5Avrupa'da savaş başladığında Osmanlı Devleti'nin aldığı ilk tedbirler nelerdir?
Cevabı göster
Tarafsızlığını ilan etmiş, ülke genelinde seferberlik başlatmış, Boğazları yabancı savaş gemilerine kapatmış ve ekonomik bağımsızlığını engelleyen kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını duyurmuştur.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
Kısaca
- I. Dünya Savaşı'nın iki temel genel nedeni; Sanayi İnkılabı'nın doğurduğu 'ham madde ve pazar (sömürgecilik) yarışı' ile Fransız İhtilali'nin yaydığı 'milliyetçilik akımı'dır.
- Savaş öncesinde Avrupa'da iki büyük blok oluşmuştur: İtilaf (Anlaşma) Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya) ve İttifak (Bağlaşma) Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya).
- 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan Veliahtı Ferdinand'ın Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi savaşın başlama kıvılcımı (görünür nedeni) olmuştur.
- Savaş başında İttifak bloğunda yer alan İtalya, kendisine Batı Anadolu topraklarının vaat edildiği gizli Londra Antlaşması ile taraf değiştirerek İtilaf bloğuna geçmiştir.
- Osmanlı Devleti; kaybettiği toprakları geri almak, siyasi yalnızlıktan kurtulmak ve kapitülasyonları kaldırmak amacıyla Almanya'nın yanında savaşa girmiştir.
- Osmanlı'nın savaştığı cepheler üç gruba ayrılır: Taarruz cepheleri (Kafkas, Kanal), Savunma cepheleri (Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin) ve Yardım cepheleri (Galiçya, Makedonya, Romanya).