Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından Osmanlı ordusunun terhis edilmesi, Anadolu'nun dört bir yanının haksızca işgal edilmesi ve İstanbul Hükûmeti'nin işgallere karşı teslimiyetçi bir tavır takınması Türk milletini kendi vatanını bizzat savunmaya yöneltmiştir. Bu hafta bağımsızlık ateşinin simgesi olan Kuvâ-yı Millîye ruhunu, kurulan cemiyetleri ve Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi başlatmasını öğreniyoruz.
Kuvâ-yı Millîye'nin Oluşum Süreci ve Özellikleri
İşgaller karşısında İstanbul Hükûmeti'nin sessiz kalması ve ordunun dağıtılması üzerine, Türk halkının vatanseverlik ve bağımsızlık duygusuyla kendi bölgelerini korumak için kurduğu silahlı direniş birliklerine Kuvâ-yı Millîye (Millî Kuvvetler) adı verilmiştir.
İşgallere karşı ilk silahlı direniş Güney Cephesi'nde Fransızlara ve Ermeni lejyonlarına karşı 19 Aralık 1918'de Hatay Dörtyol'da (Mehmet Çavuş ve arkadaşları tarafından) başlatılmıştır. Batı Anadolu'da ise 15 Mayıs 1919'da İzmir'in Yunanlılarca işgaline karşı gazeteci Hasan Tahsin'in (Osman Nevres) attığı ilk kurşunla Kuvâ-yı Millîye cephesi oluşmuştur.
Bölgesel ve düzensiz birlikler halinde hareket eden Kuvâ-yı Millîye, düşman ordularını tamamen yurttan atacak güce sahip olmasa da düzenli ordu kurulana kadar düşmanın ilerleyişini yavaşlatmış, Rum ve Ermeni çetelerine karşı halkı korumuş, iç ayaklanmaların bastırılmasında görev almış ve ulusal bilinci uyandırmıştır.
Cemiyetler: Millî Cemiyetler ve Zararlı Cemiyetler
1. Millî (Yararlı) Cemiyetler: Wilson İlkeleri'ne göre bölgelerinde Türk nüfusunun çoğunlukta olduğunu basın-yayın, miting ve kongrelerle dünyaya duyurmak ve işgallere direnmek için kurulmuşlardır. Başlıcaları: Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak Cemiyeti, Doğu Anadolu (Şark Vilayetleri) Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti, Çukurova (Adana) bölgesini savunan Kilikyalılar Cemiyeti ve tüm ulusun haklarını basın-yayın yoluyla savunan Millî Kongre Cemiyeti'dir.
2. Azınlıkların Kurduğu Zararlı Cemiyetler: İtilaf Devletleri'nin desteğiyle Osmanlı topraklarını parçalayıp bağımsız devlet kurmayı amaçlamışlardır. Rumların kurduğu Mavri Mira, Etnik-i Eterya (Megali İdea / Bizans'ı canlandırma) ve Pontus Rum Cemiyeti (Karadeniz'de Rum devleti); Ermenilerin kurduğu Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri (Doğu Anadolu'da Ermeni devleti); Yahudilerin kurduğu Alyans İsrailit ve Makabi Cemiyetleri (Filistin'de İsrail devleti).
3. Millî Varlığa Düşman Cemiyetler: Millî Mücadele'ye karşı çıkan ve kurtuluşu padişaha bağlılıkta veya yabancı bir devletin manda ve himayesinde arayan cemiyetlerdir: Sulh ve Selamet-i Osmaniye, Teali-i İslam, Kürt Teali, İngiliz mandasını savunan İngiliz Muhipleri Cemiyeti ve ABD mandasını savunan Wilson Prensipleri Cemiyeti.
Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919)
Karadeniz bölgesinde Pontus Rum çetelerinin Türk köylerine saldırması ve halkın kendini savunması üzerine İngilizler, 'bölgede güvenliği sağlayamazsanız Mondros'un 7. maddesine göre işgal ederiz' diyerek İstanbul Hükûmeti'ne nota verdi.
Bunun üzerine Mustafa Kemal Paşa, hem askerî hem de sivil makamlara emretme yetkisi tanıyan 9. Ordu Müfettişliği göreviyle bölgeye gönderildi. Bandırma Vapuru ile İstanbul'dan hareket eden Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi fiilen başlattı.
Mustafa Kemal Paşa, 22 Mayıs 1919'da İstanbul'a gönderdiği Samsun Raporu'nda Karadeniz'deki olaylardan Türk halkının değil Rum çetelerinin sorumlu olduğunu, İzmir'in işgalinin haksızlığını ve Türk milletinin yabancı manda ve kontrolüne tahammülü olmadığını açıkça bildirdi.
Örnekler
Örnek 1Kuvâ-yı Millîye birliklerinin ortaya çıkmasının üç temel sebebi nedir?
Cevabı göster
1) Anadolu'nun haksız yere işgal edilmesi, 2) Mondros sonrasında Osmanlı ordusunun terhis edilmesi, 3) İstanbul Hükûmeti'nin işgallere karşı sessiz ve çaresiz kalmasıdır.
Örnek 2Millî (Yararlı) Cemiyetlerin ortak özellikleri nelerdir?
Cevabı göster
Bölgesel olarak kurulmuşlardır, vatanseverlik duygusuyla hareket etmişlerdir, öncelikle basın-yayın ve kongrelerle bölgelerinin Türklüğünü kanıtlamaya çalışmışlar ve Sivas Kongresi'nde tek çatı altında birleşmişlerdir.
Örnek 3'Kilikyalılar Cemiyeti' ve 'Millî Kongre Cemiyeti' hangi yönleriyle dikkat çeker?
Cevabı göster
Kilikyalılar Cemiyeti Adana (Çukurova) bölgesini Fransız ve Ermenilere karşı savunan yararlı bir cemiyettir; Millî Kongre Cemiyeti ise bölgesel değil ulusal çapta basın-yayın yoluyla mücadele etmiş ve 'Kuvâ-yı Millîye' tabirini ilk kez kullanmıştır.
Örnek 4Azınlıkların kurduğu zararlı cemiyetlerin temel amacı nedir ve Mondros'un hangi maddesine zemin hazırlamışlardır?
Cevabı göster
Bulundukları bölgelerde karışıklık çıkararak Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. ve 24. maddelerinin uygulanmasına zemin hazırlamak ve Anadolu'da bağımsız devletler kurmaktır.
Örnek 5Mustafa Kemal Paşa Samsun'a hangi resmî görevle gönderilmiştir ve kendisinin gerçek amacı nedir?
Cevabı göster
9. Ordu Müfettişi olarak Karadeniz'deki asayişi sağlamak ve silahları toplamak göreviyle gönderilmiştir; gerçek amacı ise ulusal bilinci uyandırıp örgütlü Millî Mücadele'yi başlatmaktır.
Örnek 6Mustafa Kemal Paşa'nın 22 Mayıs 1919'da hazırladığı Samsun Raporu'nun ana fikri nedir?
Cevabı göster
Karadeniz'deki karışıklıklardan Türklerin değil siyasi emeller peşindeki Rum çetelerinin sorumlu olduğu ve Türk milletinin yabancı mandasını kabul etmeyeceğidir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Adana ve çevresini (Çukurova bölgesini) Fransız ve Ermeni işgallerine karşı savunmak amacıyla kurulan yararlı cemiyet aşağıdakilerden hangisidir?
Kilikya, Çukurova bölgesinin antik adıdır; Kilikyalılar Cemiyeti Adana ve çevresini savunmak için kurulmuş millî bir cemiyettir.
2Aşağıdakilerden hangisi Kuvâ-yı Millîye birliklerinin Millî Mücadele'ye sağladığı katkılardan biri değildir?
Kuvâ-yı Millîye düşmanı oyalamış ancak nihai zafer TBMM'nin kurduğu Düzenli Ordu tarafından kazanılmıştır.
3Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermeni devleti kurmak amacıyla faaliyet gösteren zararlı cemiyetler hangileridir?
Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri Doğu Anadolu'da Ermeni devleti kurmak için silahlı faaliyet yürütmüştür.
4Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarken üstlendiği ve kendisine hem askerî hem sivil makamlara emretme yetkisi veren resmî görevi nedir?
Mustafa Kemal Paşa Samsun'a geniş yetkilerle donatılmış 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla çıkmıştır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- İşgallere karşı ilk silahlı direniş Güney Cephesi'nde Hatay Dörtyol'da Fransızlara karşı başlamıştır.
19 Aralık 1918'de Dörtyol'da ilk kurşun atılmıştır.
- Millî Kongre Cemiyeti bölgesel değil, tüm ulusun haklarını basın-yayınla savunmak için kurulmuştur.
Dr. Esat Işık öncülüğünde ulusal çapta kurulmuş yararlı bir cemiyettir.
- Pontus Rum Cemiyeti, Trakya bölgesini Yunanistan'a katmak için kurulmuş bir cemiyettir.
Pontus Rum Cemiyeti Trakya'da değil, Doğu Karadeniz'de Rum devleti kurmayı amaçlamıştır.
- Wilson Prensipleri Cemiyeti ve İngiliz Muhipleri Cemiyeti tam bağımsızlığı savunan millî cemiyetlerdir.
Bu iki cemiyet yabancı devletlerin manda ve himayesini savunan zararlı cemiyetlerdir.
- Mustafa Kemal Paşa Samsun Raporu'nda Karadeniz'deki olaylardan Rum çetelerinin sorumlu olduğunu bildirmiştir.
Türk halkının haklı savunma yaptığını resmî raporla ortaya koymuştur.
- İşgallere karşı ilk silahlı direniş Güney Cephesi'nde Hatay Dörtyol'da Fransızlara karşı başlamıştır.
6Cemiyetleri ve tarihsel kavramları faaliyet alanlarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- İzmir'in işgali sırasında Yunan askerlerine ilk kurşunu sıkarak şehit düşen gazeteci Tahsin'dir.
- Bölgesel kurtuluş amaçlayan bütün yararlı cemiyetler Kongresi'nde tek çatı altında birleştirilmiştir.
- Doğu Karadeniz'de Trabzon merkezli bir Rum devleti kurmak isteyen zararlı cemiyet Rum Cemiyeti'dir.
- Kendi kendini yönetemeyen bir ülkenin güçlü bir devletin himayesine girmesine ve himaye denir.
- Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs 1919'da Vapuru ile Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi başlatmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Millî (Yararlı) Cemiyetler ile Millî Varlığa Düşman Cemiyetlerin bağımsızlık anlayışlarını karşılaştırarak açıklayınız.
1. ipucu: Millî Cemiyetlerin vatanseverlik duygusuyla tam bağımsızlığı ve ülke bütünlüğünü savunduğunu belirtin.
2. ipucu: Millî Varlığa Düşman Cemiyetlerin ise bağımsızlığa inanmayıp İngiliz veya ABD mandasını savunduğunu açıklayın.
3. ipucu: Sivas Kongresi'nde millî cemiyetlerin birleştirilerek ulusal mücadelenin tek merkezden yürütüldüğünü vurgulayın.
Cevap: Millî Cemiyetler Türk milletinin kendi gücüyle bağımsızlığını kazanacağına inanarak işgallere karşı direnmiş ve Sivas Kongresi'nde birleşmiştir; Millî Varlığa Düşman Cemiyetler ise ulusal güce inanmayarak kurtuluşu teslimiyette ya da İngiliz ve Amerikan mandasında aramıştır.
Kısaca
- Kuvâ-yı Millîye: İşgallere ve İstanbul Hükûmeti'nin sessizliğine karşı halkın kurduğu vatansever direniş birlikleridir.
- Millî Cemiyetler: Trakya-Paşaeli, İzmir Redd-i İlhak, Doğu Anadolu, Trabzon, Kilikyalılar ve Millî Kongre vatanı savunmuştur.
- Azınlık Cemiyetleri: Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Pontus Rum (Rum); Hınçak-Taşnak (Ermeni) Anadolu'yu parçalamayı amaçlamıştır.
- Millî Varlığa Düşman Cemiyetler: İngiliz Muhipleri ve Wilson Prensipleri gibi cemiyetler manda ve himayeyi savunmuştur.
- 19 Mayıs 1919: Mustafa Kemal Paşa 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a çıkmış ve Samsun Raporu ile Millî Mücadele'yi başlatmıştır.