Mondros Ateşkes Antlaşması ve Tepkiler

1918 sonbaharında Osmanlı Devleti’nin savaşı sürdürecek gücü kalmamıştı. Suriye ve Filistin’deki cephe çökmüş, İngiliz birlikleri kuzeye doğru ilerliyordu. 29 Eylül 1918’de müttefik Bulgaristan savaştan çekilince Osmanlı toprakları ile Almanya arasındaki kara bağlantısı da kesildi. Bu gelişmeler üzerine Talat Paşa hükûmeti Ekim 1918’de istifa etti; yeni hükûmeti kuran Ahmet İzzet Paşa, İtilaf Devletleri’nden ateşkes istedi.

Osmanlı yönetimi ateşkes isterken ABD Başkanı Wilson’ın 8 Ocak 1918’de açıkladığı ilkelere güveniyordu. Bu ilkelere göre yenilen devletlerden toprak alınmayacak, her millet kendi geleceğine kendisi karar verecekti. Hükûmet bu yüzden ağır koşullar dayatılmayacağını, İngilizlerin de insaflı davranacağını umuyordu. Bu umudun ne kadar boş olduğunu birkaç hafta içinde göreceksin.

Görüşmeler için Bahriye Nazırı Rauf Bey’in başkanlığındaki heyet, Ege’deki Limni Adası’nın Mondros Limanı’na gitti. İtilaf Devletleri’ni temsil eden İngiliz Amiral Calthorpe ile görüşmeler 27 Ekim 1918’de İngiliz savaş gemisi Agamemnon’da başladı ve 30 Ekim 1918’de 25 maddelik Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Osmanlı Devleti böylece Birinci Dünya Savaşı’ndan çekilmiş oldu; ancak bu belge bir barış antlaşması değildi, yalnızca çatışmaları durduruyordu. Rauf Bey İstanbul’a döndüğünde ateşkesin beklenenden iyi olduğunu, devletin bağımsızlığının korunduğunu düşünüyordu.

Mondros Ateşkes Antlaşması’nın maddelerini okuduğunda, bunların sıradan bir ateşkesin çok ötesine geçtiğini görürsün. Çanakkale ve İstanbul Boğazları İtilaf Devletleri’ne açılacak, Boğazlardaki kaleler onlar tarafından işgal edilecekti. Sınır güvenliği ve iç düzen için gerekli askerler dışında Osmanlı ordusu terhis edilecek; silahlar, cephane ve savaş gemileri İtilaf Devletleri’ne teslim edilecekti. Böylece devletin kendini savunma gücü ortadan kaldırılıyordu.

Telsiz, telgraf ve kablolar ile bütün demir yolları İtilaf Devletleri’nin denetimine giriyordu. Bu maddeler, hem ülkenin haberleşmesini hem de asker ve mal taşımasını işgalcilerin kontrolüne veriyordu. Toros tünelleri de İtilaf Devletleri tarafından işgal edilecekti; bu tüneller Anadolu ile Suriye ve Irak arasındaki geçişin anahtarıydı. Üstelik İtilaf Devletleri’nin esirleri serbest bırakılırken Osmanlı esirleri için böyle bir hak tanınmıyordu.

Antlaşmanın en tehlikeli maddesi 7. maddeydi: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkına sahip olacaktı. “Tehdit” sözcüğü tanımlanmadığı için işgalciler istedikleri yeri, istedikleri gerekçeyle işgal edebilecekti. 24. madde ise Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ ve Sivas’tan oluşan altı doğu ilinde (Vilayat-ı Sitte) karışıklık çıkarsa bu illerin işgal edilebileceğini söylüyordu; bu madde Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurma düşüncesine zemin hazırlıyordu.

Antlaşmanın mürekkebi kurumadan işgaller başladı. 3 Kasım 1918’de İngilizler Musul’a girdi; bu, ateşkesten sonraki ilk işgaldi ve dayanağı 7. maddeydi. 9 Kasım 1918’de yine İngilizler İskenderun’u işgal etti. 13 Kasım 1918’de ise İtilaf Devletleri’nin donanması İstanbul önlerine demirledi; başkent, resmen olmasa da fiilen işgal altına girmişti.

İşgaller 1919’da genişledi. İngilizler Aralık 1918’de Antep’e, Şubat 1919’da Maraş’a, Mart 1919’da Urfa’ya girdi; bu üç şehir yıl sonuna doğru Fransızlara bırakıldı. Fransızlar Aralık 1918’den itibaren Adana ve çevresine yerleşti. İtalyanlar 28 Mart 1919’da Antalya’yı, Yunanlılar ise 15 Mayıs 1919’da İzmir’i işgal etti. İzmir’in Yunanlılara verilmesi, İngiltere’nin desteğiyle Paris Barış Konferansı’nda kararlaştırılmıştı.

İşgallerin hepsinin dayanağı aynıydı: 7. madde. Dikkat edersen İngilizler, Fransızlar ve İtalyanlar işgal ettikleri yerlerde güvenliklerini tehdit eden bir durum olduğunu kanıtlamak zorunda bile kalmadı. Mustafa Kemal’in ateşkes imzalanır imzalanmaz dile getirdiği endişe birkaç hafta içinde gerçeğe dönüşmüştü: Maddeler, İtilaf Devletleri tarafından istedikleri gibi yorumlanıyordu.

Ateşkes imzalandığında tahtta, 4 Temmuz 1918’de padişah olan Sultan Vahdettin vardı. Hükûmetler kısa aralıklarla değişti: Ateşkesi imzalayan Ahmet İzzet Paşa hükûmeti Kasım 1918’de çekildi, onu Tevfik Paşa hükûmeti izledi; 4 Mart 1919’da ise Damat Ferit Paşa sadrazam oldu. Devleti savaşa sokan İttihat ve Terakki’nin önderleri Enver, Talat ve Cemal paşalar ise Kasım 1918’in ilk günlerinde ülkeyi terk etmişti.

Osmanlı yönetiminin ortak tutumu, İtilaf Devletleri’ne karşı koymamaktı. Padişah ve hükûmetler, savaşta yenilmiş ve ordusu dağıtılmış bir devletin direnemeyeceğini düşünüyor; işgalcileri kızdırmadan, onların isteklerine uyarak saltanatı ve hilafeti korumayı amaçlıyordu. İşgallere yalnız yazılı protestolarla karşılık verildi. Mustafa Kemal’in İskenderun’a asker çıkaran İngilizlere direnme isteği bile hükûmet tarafından geri çevrildi.

Padişah Vahdettin 21 Aralık 1918’de Meclis-i Mebusan’ı kapattı; böylece milletin temsilcilerinin söz hakkı da ortadan kalktı. Damat Ferit Paşa hükûmeti kurtuluşu İngiltere’nin himayesinde görüyor, halkın direniş girişimlerine kuşkuyla bakıyordu. Bu tutumu analiz ederken şunu görmelisin: Yönetim, milletin değil hanedanın geleceğini öne alıyor; kurtuluşu milletin gücünde değil, işgalcilerin insafında arıyordu.

Mondros imzalandığında Mustafa Kemal Paşa, Suriye Cephesi’nde 7. Ordu’nun komutanıydı. Ateşkesin ertesi günü, 31 Ekim 1918’de, karargâhı Adana’da bulunan Yıldırım Orduları Grubu’nun komutanlığına getirildi. Ateşkes maddelerini okur okumaz hükûmete telgraflar çekti. Ona göre bu belge bir ateşkesten çok teslim belgesiydi; özellikle 7. madde, İtilaf Devletleri’nin ülkeyi diledikleri gibi işgal etmesine kapı aralıyordu ve maddeler kesinlikle onların lehine yorumlanacaktı.

Uyarıları yalnız sözde kalmadı. İngilizler İskenderun’a asker çıkarmak isteyince buna izin verilmemesi gerektiğini bildirdi ve birliklerine, gerekirse ateşle karşılık verilmesi talimatını verdi. Hükûmet ise İtilaf Devletleri’yle anlaşmazlık çıkmasın diye ona geri adım attırdı. 7 Kasım 1918’de Yıldırım Orduları Grubu kaldırıldı; Mustafa Kemal, Harbiye Nezareti’nin emrine alınarak İstanbul’a çağrıldı.

13 Kasım 1918’de İstanbul’a geldiğinde İtilaf donanmasının gemilerini Boğaz’da demirlemiş olarak gördü. Bu manzara karşısında yaveri Cevat Abbas Bey’e söylediği söz, sonraki yılların özeti gibidir: “Geldikleri gibi giderler.” İstanbul’da önce hükûmet yoluyla bir çıkış aradı: Padişahla birkaç kez görüştü, arkadaşı Fethi Bey ile Minber gazetesini çıkararak görüşlerini halka duyurmaya çalıştı, Şişli’deki evinde güvendiği komutanlarla durumu değerlendirdi.

Sonunda İstanbul’da bir şey yapılamayacağına, kurtuluşun ancak milletin kendi gücüyle Anadolu’dan başlatılacak bir mücadeleyle sağlanabileceğine karar verdi. Nutuk’ta bu kararını millî egemenliğe dayanan, kayıtsız şartsız bağımsız yeni bir Türk devleti kurmak diye özetler. 9. Ordu Müfettişi olarak 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkması bu kararın ilk adımıdır; o adımı önümüzdeki haftalarda inceleyeceksin.

Ordusu terhis edilen, hükûmeti sessiz kalan ülkede halk kendi başının çaresine bakmak zorunda kaldı. İlk tepki örgütlenmekti: 1918’in sonundan itibaren işgal tehdidi altındaki bölgelerde Trakya Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye, Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye ve Kilikyalılar gibi cemiyetler kuruldu. Bu cemiyetler, yaşadıkları bölgenin Türk yurdu olduğunu basın yoluyla ve kongrelerle dünyaya duyurmaya, işgallere karşı halkı bilinçlendirmeye çalıştı.

İkinci tepki silahlı direnişti. Fransızlara karşı ilk kurşun 19 Aralık 1918’de Dörtyol’da atıldı. İzmir’in işgali sırasında gazeteci Hasan Tahsin, Yunan askerlerine ilk kurşunu sıkarak şehit düştü. Yunan ilerleyişine karşı Mayıs 1919’un sonunda Ayvalık’ta Yarbay Ali Bey (Çetinkaya) komutasındaki birlik direnişe geçti; Ege’de, Güney’de ve Doğu’da halkın gönüllü olarak kurduğu silahlı birlikler ortaya çıktı. Bu birliklere Kuvayımilliye adı verildi.

Üçüncü tepki sesini yükseltmekti. İzmir’in işgalinden bir gün önce, 14 Mayıs 1919 gecesi, İzmirliler Maşatlık’ta toplanarak işgali reddettiklerini ilan etti. İşgalden sonra İstanbul’da Fatih, Üsküdar, Kadıköy ve Sultanahmet’te büyük mitingler düzenlendi; 23 Mayıs 1919’daki Sultanahmet Mitingi’nde Halide Edip on binlerce kişiye seslendi. Anadolu’nun dört bir yanından İstanbul’a ve İtilaf Devletleri’ne protesto telgrafları gönderildi.

Bu tepkileri millî birlik ve beraberlik ile vatanseverlik açısından değerlendirdiğinde şunu görürsün: Köylü ve kentli, kadın ve erkek, asker ve sivil, bölgesel çıkarları aşan ortak bir amaç etrafında birleşti; Dörtyol’daki köylü ile İzmir’deki gazeteci aynı vatan için aynı tehlikeyi göze aldı. Vatanseverlik burada bir duygu olmaktan çıkıp eyleme dönüştü; halk, devletin yapmadığını kendi örgütlenmesiyle yapmaya başladı.

Aynı olaya verilen üç tepkiyi yan yana koyduğunda kazanımın istediği analiz ortaya çıkar. Osmanlı yönetimi ateşkesi kabullenip işgallere boyun eğdi; gerekçesi saltanatı ve hilafeti korumaktı, sonucu ise ülkenin parça parça işgal edilmesi oldu. Mustafa Kemal önce asker olarak itiraz etti, sonra İstanbul’da siyasi çözüm aradı, sonunda milletin gücüne dayanan mücadeleyi başlatmaya karar verdi. Halk ise cemiyetler, mitingler ve Kuvayımilliye ile kendi direnişini örgütledi.

Bu karşılaştırmadaki en önemli nokta, Mustafa Kemal’in tutumu ile halkın tutumunun aynı yöne bakmasıdır. Mustafa Kemal halkın dağınık direnişini tek amaç etrafında birleştirecek, halk da onun önderliğinde bir millet olarak ayağa kalkacaktı. Millî birlik ve beraberlik, bu buluşmanın adıdır.

Bu haftanın takviminde anlamlı bir rastlantı var. Mondros Ateşkes Antlaşması 30 Ekim 1918’de imzalandı; neredeyse tam beş yıl sonra, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. Teslim belgesinden bağımsız bir cumhuriyete giden beş yıllık yol, bu hafta tanıdığın tepkilerin üzerine kuruldu. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı’nı kutlarken bu bağı hatırla.