Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla başlayan Millî Mücadele'nin hazırlık dönemi; halkta ulusal bilincin uyandırıldığı ve bölgesel direnişlerin tek bir merkezde birleştirildiği tarihi bir süreçtir. Bu haftaki dersimizde bağımsızlık yolunun temel taşları olan Havza Genelgesi'ni, Millî Mücadele'nin yol haritası Amasya Genelgesi'ni ve vatanın bölünmez bütünlüğünü ilan eden Erzurum Kongresi'ni inceliyoruz.
Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) ve Millî Bilincin Uyandırılması
Samsun'da İngiliz işgal kuvvetlerinin denetimi ve Rum çetelerinin faaliyetleri nedeniyle güvenli bir çalışma ortamı bulamayan Mustafa Kemal Paşa, 25 Mayıs 1919'da iç kesimdeki Havza ilçesine geçti. Buradaki ilk icraatı olarak 28 Mayıs 1919'da ülkedeki tüm sivil ve askerî makamlara Havza Genelgesi'ni gönderdi.
Havza Genelgesi'nde; İzmir başta olmak üzere yapılan haksız işgallere karşı büyük ve heyecanlı protesto mitingleri düzenlenmesi, İtilaf Devletleri temsilcilerine ve İstanbul Hükümeti'ne kınama telgrafları çekilmesi, komutanların orduları dağıtmaması ve silah ile cephanelerin kesinlikle teslim edilmemesi istendi. Ayrıca mitingler sırasında Hristiyan azınlıklara karşı taşkınlık ve kötü muamele yapılmaması özellikle vurgulandı.
Mustafa Kemal Paşa'nın 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla tek başına yayımladığı Havza Genelgesi, Türk halkında millî bilincin (ulusal heyecanın) uyandırılması yolunda atılan ilk adımdır. Azınlıklara zarar verilmemesi uyarısıyla, İtilaf Devletleri'nin Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. maddesini bahane ederek yeni işgallere girişmesi önlenmiştir.
Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) — Millî Mücadele'nin Programı
Havza'daki faaliyetleri üzerine İstanbul Hükümeti tarafından geri çağrılan Mustafa Kemal Paşa, İstanbul'a dönmeyerek Amasya'ya geçti. Burada hazırladığı Amasya Genelgesi'ni (22 Haziran 1919) silah arkadaşları Rauf Bey (Orbay), Refet Bey (Bele), Ali Fuat Paşa (Cebesoy) ile telgraf yoluyla Kâzım Karabekir Paşa (15. Kolordu Komutanı) ve Cemal Paşa'ya (Konya Ordu Müfettişi) onaylatarak yayımladı. Çok imzalı yayımlanmasının amacı Millî Mücadele'yi kişisellikten çıkarıp millete mal etmek ve halk üzerindeki etkisini artırmaktır.
Amasya Genelgesi'yle Millî Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez açıklandı: 1. 'Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.' ve 2. 'İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğun gereklerini yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok olmuş gibi göstermektedir.' maddeleri Millî Mücadele'nin GEREKÇESİNİ (neden yapıldığını) ortaya koyar.
3. 'Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' maddesi ise hem AMACI ('milletin bağımsızlığını kurtarmak') hem de YÖNTEMİ ('milletin azim ve kararı') belirlemiştir. Bu maddeyle ilk kez millî egemenlik (ulusal irade) kavramına üstü kapalı vurgu yapılmış ve Amasya Genelgesi bir ihtilal bildirgesi niteliği kazanmıştır. Ayrıca genelgede her türlü etki ve denetimden uzak millî bir kurulun (Temsil Heyeti) oluşturulması ve Sivas'ta millî bir kongre toplanması için her sancaktan üç delegenin seçilmesi kararlaştırılmıştır.
Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)
Doğu Anadolu'da Ermeni devleti, Doğu Karadeniz'de ise Pontus Rum devleti kurulmasını önlemek amacıyla Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti tarafından düzenlenen Erzurum Kongresi, 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa'nın 'Ben ve kolordum emrinizdeyiz Paşam!' desteğiyle toplandı ve kongre başkanlığına sivil olan Mustafa Kemal seçildi.
Erzurum Kongresi toplanış amacı ve delege yapısı bakımından BÖLGESEL, ancak aldığı kararlar tüm vatanı kapsadığı için aldığı kararlar bakımından MİLLÎ (ULUSAL) bir kongredir. Kongrenin en temel kararları şunlardır: 1. 'Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.' (İlk kez millî sınırlardan bahsedilmiş ve Misakımillî'nin temeli atılmıştır). 2. 'Kuvâ-yı Millîye'yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.' (Millî egemenlik açıkça vurgulanmıştır).
3. 'Manda ve himaye kabul olunamaz.' (İlk kez manda ve himaye fikri reddedilerek koşulsuz tam bağımsızlık ilkesi benimsenmiştir). 4. 'Hristiyan azınlıklara siyasi hâkimiyetimizi ve sosyal dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilemez.' (Bağımsız devlet anlayışına ve eşitliğe aykırı imtiyazlara karşı çıkılmıştır). 5. 'Mebusan Meclisi derhal toplanmalı ve hükümet işleri meclis tarafından denetlenmelidir.' (Millet iradesine önem verilmiştir). Kongre sonunda Doğu illerini temsil eden 9 kişilik Temsil Heyeti kurulmuş ve başkanlığına Mustafa Kemal getirilmiştir.
Örnekler
Örnek 1Mustafa Kemal Paşa'nın Havza Genelgesi'ni tek başına yayımlamasına karşın Amasya Genelgesi'ni Rauf Bey, Refet Bey, Ali Fuat Paşa ve Kâzım Karabekir Paşa gibi komutanlara da onaylatarak yayımlamasının amacı nedir?
Cevabı göster
Millî Mücadele'yi kişisel bir hareket olmaktan çıkarıp kurumsallaştırmak, millete mal etmek ve komutanların saygınlığı sayesinde genelgenin halk üzerindeki etkisini güçlendirmektir.
Örnek 2Amasya Genelgesi'nde yer alan 'Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' maddesini amaç, yöntem ve yönetim anlayışı bakımından yorumlayınız.
Cevabı göster
Bu maddede Millî Mücadele'nin amacı 'milletin bağımsızlığını kurtarmak', yöntemi ise 'milletin azim ve kararı' olarak belirlenmiştir. Ayrıca 'milletin kararı' ifadesiyle ilk kez millî egemenliğe (ulusal iradeye) vurgu yapılmıştır.
Örnek 3Amasya Genelgesi'nin hangi maddeleri Millî Mücadele'nin 'gerekçesini' (yapılma nedenini) oluşturmaktadır?
Cevabı göster
'Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.' ve 'İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğun gereklerini yerine getirememektedir.' maddeleri Millî Mücadele'nin gerekçeleridir.
Örnek 4Erzurum Kongresi'nin toplanış amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ise millî (ulusal) bir kongre olmasını kanıtlayınız.
Cevabı göster
Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'deki Ermeni-Rum tehlikesini önlemek için yalnız Doğu illerinden gelen delegelerle toplanması bölgesel olduğunu; 'Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz' gibi tüm ülkeyi ilgilendiren kararlar alması ise millî (ulusal) olduğunu kanıtlar.
Örnek 5Erzurum Kongresi'nde alınan 'Manda ve himaye kabul olunamaz.' ile 'Kuvâ-yı Millîye'yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.' kararları sırasıyla hangi iki temel ilkeyi yansıtır?
Cevabı göster
'Manda ve himaye kabul olunamaz' kararı 'tam bağımsızlık' (millî bağımsızlık) ilkesini; 'millî iradeyi hâkim kılmak esastır' kararı ise 'millî egemenlik' (cumhuriyet/demokrasi) ilkesini yansıtır.
Örnek 6Erzurum Kongresi'nde 'Mebusan Meclisi'nin derhal toplanmasına ve hükümet işlerinin meclis tarafından denetlenmesine çalışılacaktır.' kararının alınması Mustafa Kemal'in neye önem verdiğini gösterir?
Cevabı göster
Millet iradesinin yönetime yansımasına, demokratik denetime ve İstanbul Hükümeti'nin millet adına denetlenmesine önem verdiğini gösterir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Havza Genelgesi'nde 'Mitingler sırasında Hristiyan azınlıklara karşı taşkınlık ve kötü muamele yapılmamalıdır.' uyarısına yer verilmesinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
İtilaf Devletleri Mondros'un 7. maddesini ('güvenliklerini tehdit eden bir durum olursa işgal edebilecekleri' maddesini) bahane etmesin diye azınlıklara kötü davranılmaması istenmiştir.
2Amasya Genelgesi'nin aşağıdaki maddelerinden hangisi Millî Mücadele'nin hem AMACINI hem de YÖNTEMİNİ birlikte ortaya koymuştur?
'Milletin bağımsızlığını' ifadesi amacı, 'milletin azim ve kararı kurtaracaktır' ifadesi ise yöntemi belirtir.
3Erzurum Kongresi'nde alınan aşağıdaki kararlardan hangisi kongrenin bölgesel amaçla toplanmasına rağmen ULUSAL (MİLLÎ) nitelikte kararlar aldığının en güçlü kanıtıdır?
'Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz' kararı yalnız Doğu Anadolu'yu değil, tüm vatanı kapsayan ulusal bir karardır.
4Mustafa Kemal Paşa'nın çok sevdiği askerlik mesleğinden ve 9. Ordu Müfettişliği görevinden istifa ederek 'sine-i millete' (sivil hayata) dönmesi hangi iki gelişme arasında gerçekleşmiştir?
Mustafa Kemal Paşa, Amasya Genelgesi'nden sonra ve Erzurum Kongresi toplanmadan önce (7-8 Temmuz 1919 gecesi) Erzurum'da askerlikten istifa etmiştir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Havza Genelgesi ile Türk halkında işgallere karşı ilk kez millî bilinç ve ulusal heyecan uyandırılmıştır.
Havza Genelgesi sonrasında tüm yurtta protesto mitingleri yapılarak millî bilinç uyanmıştır.
- Amasya Genelgesi'nde manda ve himaye fikri ilk kez tartışılmış ve kabul edilmiştir.
Manda ve himaye fikri kabul edilmemiş, aksine ilk kez Erzurum Kongresi'nde açıkça reddedilmiştir.
- Her türlü etki ve denetimden uzak millî bir kurulun (Temsil Heyeti) oluşturulması fikri ilk kez Amasya Genelgesi'nde gündeme gelmiştir.
Temsil Heyeti fikri ilk kez Amasya Genelgesi'nde ortaya atılmış, Erzurum Kongresi'nde kurulmuştur.
- Erzurum Kongresi toplanış amacı ve katılan delegeler bakımından ulusal, aldığı kararlar bakımından bölgeseldir.
Tam tersine; toplanış amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusaldır (millîdir).
- Erzurum Kongresi'nde alınan 'Kuvâ-yı Millîye'yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır' kararı millî egemenlik ilkesini vurgular.
'Millî iradeyi hâkim kılmak' ifadesi yönetimde halk egemenliğini esas alır.
- Havza Genelgesi ile Türk halkında işgallere karşı ilk kez millî bilinç ve ulusal heyecan uyandırılmıştır.
6Millî Mücadele hazırlık dönemi gelişmelerini ve maddelerini doğru yorumlarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun tarihî kavramlarla tamamlayınız.
- Mustafa Kemal Paşa'nın 28 Mayıs 1919'da tek başına yayımladığı ve mitingler yapılmasını istediği belge Genelgesi'dir.
- Millî Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez 22 Haziran 1919 tarihli Genelgesi ile açıklanmıştır.
- Amasya Genelgesi'nden sonra askerlik mesleğinden istifa eden Mustafa Kemal'e Erzurum'da kolordusuyla bağlılığını bildiren komutan Paşa'dır.
- Toplanış biçimi yönünden bölgesel, aldığı kararlar yönünden ulusal nitelik taşıyan toplantı Kongresi'dir.
- Erzurum Kongresi'nde Doğu illerini temsil etmek üzere 9 kişiden oluşan Heyeti kurulmuş ve başkanlığına Mustafa Kemal seçilmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Amasya Genelgesi'nin temel maddelerini 'Gerekçe', 'Amaç' ve 'Yöntem' başlıklarına göre sınıflandırarak neden bir ihtilal bildirgesi sayıldığını adım adım açıklayınız.
1. ipucu: İlk adım: 'Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir' ve 'İstanbul Hükümeti sorumluluğunu yerine getirememektedir' maddelerinin hangi başlığa girdiğini yazın.
2. ipucu: İkinci adım: 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır' maddesindeki amaç ve yöntemi ayırın.
3. ipucu: Üçüncü adım: 'Milletin azim ve kararı' ifadesinin yönetim şekli (millî egemenlik) açısından neden ihtilal niteliği taşıdığını açıklayın.
Cevap: 1) Gerekçe: 'Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir' ve 'İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir' maddeleridir. 2) Amaç: Milletin bağımsızlığını kurtarmaktır. 3) Yöntem: Milletin kendi azim ve kararıdır. İstanbul Hükümeti'ni yok sayıp egemenliği padişahtan alarak doğrudan milletin azim ve kararına (millî egemenliğe) dayandırdığı için Amasya Genelgesi bir ihtilal bildirgesidir.
Kısaca
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): Protesto mitingleri ve telgraflarla halkta ilk kez millî bilinç uyandırılmış; azınlıklara iyi davranılarak Mondros'un 7. maddesi boşa çıkarılmıştır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Çok imzalı yayımlanarak mücadele halka mal edilmiş; Millî Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez açıklanmıştır.
- Amaç, Gerekçe ve Yöntem: Vatanın tehlikede olması ve İstanbul Hükümeti'nin acziyeti 'gerekçe'; bağımsızlık 'amaç'; milletin azim ve kararı ise 'yöntem'dir.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Toplanış bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal (millî) bir kongredir.
- Erzurum Kararları: İlk kez millî sınırlardan bahsedilmiş, manda ve himaye ilk kez reddedilmiş, millî irade vurgulanmış ve 9 kişilik Temsil Heyeti kurulmuştur.