Sevr Antlaşması'nın Türk milletine dayattığı esaret ve parçalanma planına karşı Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki Büyük Millet Meclisi 'Ya İstiklal Ya Ölüm!' parolasıyla topyekûn direnişe geçmiştir. Bu hafta Sevr'e gösterilen millî tepkiyi değerlendirerek üçüncü temamıza adım atıyor; Kurtuluş Savaşı'nın ilk askerî ve siyasi zaferinin kazanıldığı Doğu Cephesi'ni (Gümrü Antlaşması) ve halkın Kuva-yı Milliye ruhuyla destan yazdığı Güney Cephesi'ni inceliyoruz.
Sevr'e Tepkiler ve Kurtuluş Savaşı'nda Cephelerin Genel Durumu (İTA.8.2.8 & İTA.8.3.1)
Osmanlı Saltanat Şûrası tarafından 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması, bağımsızlığımızı ve vatan bütünlüğümüzü ortadan kaldıran ağır hükümler içeriyordu. Ancak Osmanlı Mebusan Meclisinin onayından geçmediği için hukuken 'ölü doğmuş bir antlaşma' oldu. Büyük Millet Meclisi (BMM) 19 Ağustos 1920'de aldığı kararla Sevr'i imzalayanları ve onaylayanları vatan haini ilan etti; Mustafa Kemal Paşa da siyasi, adli, ekonomik ve mali bağımsızlığımızı yok etmeye yönelik bu antlaşmayı tanımadıklarını dünyaya duyurdu.
Sevr'i silah zoruyla kabul ettirmek isteyen İtilaf Devletleri ve işbirlikçilerine karşı Anadolu'da üç ana cephede silahlı mücadele yürütüldü: Doğu Cephesi (Ermenilere karşı), Güney Cephesi (Fransızlar ve onlarla iş birliği yapan Ermenilere karşı) ve Batı Cephesi (İngiliz destekli Yunan ordusuna karşı).
Bu üç cepheden Doğu Cephesi'nde Osmanlıdan kalan düzenli ordu birlikleri (15. Kolordu), Güney Cephesi'nde doğrudan bölge halkının kurduğu Kuva-yı Milliye (milis) kuvvetleri, Batı Cephesi'nde ise başlangıçta Kuva-yı Milliye, daha sonra BMM'nin kurduğu düzenli ordu birlikleri savaşmıştır.
Doğu Cephesi: Kâzım Karabekir Paşa ve Gümrü Antlaşması (İTA.8.3.1)
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 24. maddesi ve Sevr Antlaşması ile Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulması amaçlanmıştı. Bu doğrultuda saldırıya geçen Ermeni birlikleri Kars, Ardahan, Sarıkamış ve Iğdır çevresini işgal ederek halka zulmetmeye başladı. Bölgede görev yapan Kâzım Karabekir Paşa, Mondros'a rağmen emrindeki 15. Kolordu'yu terhis etmemiş (dağıtmamış) ve BMM Hükûmetinin emrine girmişti.
BMM tarafından Doğu Cephesi Komutanlığına atanan Kâzım Karabekir Paşa, 28 Eylül 1920'de başlattığı taarruzla Sarıkamış, Kars ve Gümrü'yü kurtardı. Ağır yenilgiye uğrayan Ermenistan barış istedi ve BMM ile Ermenistan arasında 3 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması imzalandı.
Gümrü Antlaşması ile Kars, Sarıkamış, Kağızman ve Iğdır Türkiye'ye bırakıldı; Çıldır Gölü ve Aras Nehri sınır kabul edildi. Ermenistan Hükûmeti, Sevr Antlaşması'nı tanımadığını ve Misakımillî'yi kabul ettiğini resmen onayladı. Böylece Doğu Cephesi kapandı ve buradaki birliklerin önemli bir kısmı Batı Cephesi'ne kaydırıldı.
Güney Cephesi: Maraş, Urfa, Antep Savunmaları ve Ankara Antlaşması (İTA.8.3.1)
Mondros'tan sonra Adana, Antep, Maraş ve Urfa önce İngilizler tarafından işgal edilmiş, ardından İngilizler Musul petrolleri karşılığında bu şehirleri Fransızlara devretmişti. Fransızlar bölgedeki Ermenileri de silahlandırarak Türk halkına baskı uyguladı. Düzenli ordunun bulunmadığı Güney Cephesi'nde bölge halkı vatanseverlik duygusuyla Kuva-yı Milliye birliklerini kurarak destansı bir direniş başlattı.
Maraş Savunması: Fransız-Ermeni askerlerinin Türk kadınlarının peçesine el uzatması üzerine Sütçü İmam'ın attığı ilk kurşun direnişin kıvılcımı oldu. Kalelerdeki Türk bayrağının indirilmesi üzerine Ulu Cami İmamı Rıdvan Hoca'nın 'Hürriyeti elinden alınmış bir millet cuma namazı kılamaz!' hutbesiyle coşan Maraş halkı, kaleye bayrağını yeniden dikti ve 12 Şubat 1920'de Fransızları şehirden çıkardı. Urfa Savunması: Jandarma Yüzbaşı Ali Saip (Ursavaş) Bey ve 'On İkiler' adlı direniş grubu önderliğinde savaşan Urfa halkı, 11 Nisan 1920'de şehri işgalden kurtardı.
Antep Savunması: Kilis-Antep yolunu tutan Teğmen Şahin Bey (Mehmet Said), 'Düşman arabaları cesedimi çiğnemeden Antep'e giremez!' diyerek son nefesine kadar çarpışıp şehit düştü. Karayılan (Molla Mehmet) ve Kılıç Ali Bey önderliğinde 10 ay açlığa rağmen direnen Antep'e BMM tarafından 8 Şubat 1921'de 'Gazi' unvanı verildi. Adana ve Toroslar'da ise Tufan Bey, Sinan Paşa, Tayyar Rahmiye ve Kılavuz Hatice gibi kahramanlar mücadele etti. Batı Cephesi'nde kazanılan Sakarya Zaferi'nin ardından Fransa ile 20 Ekim 1921'de Ankara Antlaşması imzalandı; Hatay (İskenderun Sancağı) hariç Güney sınırımız çizilerek Güney Cephesi kapandı.
Örnekler
Örnek 1Doğu Cephesi'nde Ermenilere karşı hangi askerî birlik ve hangi komutan mücadele etmiştir? Bu birliğin kuruluş özelliği nedir?
Cevabı göster
Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu mücadele etmiştir. Bu birlik BMM tarafından yeni kurulmuş bir ordu değil, Mondros Ateşkesi'ne rağmen dağıtılmayarak korunan Osmanlıdan kalan düzenli ordu birliğidir.
Örnek 2Üç Aralık 1920 tarihinde imzalanan Gümrü Antlaşması'nın BMM açısından diplomatik ve siyasi önemini üç maddeyle açıklayınız.
Cevabı göster
1. BMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma ve ilk siyasi zaferdir. 2. BMM Hükûmetini ve Misakımillî'yi tanıyan ilk devlet Ermenistan olmuştur. 3. Ermenistan, Sevr Antlaşması'nın geçersizliğini resmen kabul etmiştir.
Örnek 3Güney Cephesi'ni Doğu ve Batı cephelerinden ayıran en temel askerî özellik nedir?
Cevabı göster
Doğu ve Batı cephelerinde düzenli ordu birlikleri savaşırken, Güney Cephesi'nde düzenli ordu birlikleri bulunmamış; mücadeleyi doğrudan bölge halkının kurduğu Kuva-yı Milliye birlikleri yürütmüştür.
Örnek 4Maraş, Urfa ve Antep savunmalarının sembol isimlerini (millî kahramanlarını) ve bu şehirlere verilen unvanları eşleştirerek yazınız.
Cevabı göster
Maraş (Kahraman): Sütçü İmam ve Rıdvan Hoca | Urfa (Şanlı): Ali Saip (Ursavaş) Bey ve On İkiler | Antep (Gazi): Şahin Bey ve Karayılan (Molla Mehmet).
Örnek 5Maraş Kalesi'ndeki Türk bayrağının Fransızlar tarafından indirilmesi üzerine Rıdvan Hoca'nın verdiği hutbe ve halkın tepkisi hangi millî değeri yansıtmaktadır?
Cevabı göster
'Kalesinde bayrağı dalgalanmayan esir bir memlekette cuma namazı kılınamaz!' sözü ve halkın kaleye hücum ederek Türk bayrağını yeniden göndere çekmesi, bağımsızlık (istiklal) ve vatanseverlik bilincini yansıtmaktadır.
Örnek 6Güney Cephesi hangi antlaşmayla kapanmıştır ve bu antlaşmanın Misakımillî açısından verdiği taviz nedir?
Cevabı göster
Sakarya Zaferi'nin ardından Fransa ile imzalanan 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile kapanmıştır. Özel bir yönetim şartıyla Fransa mandasındaki Suriye'ye bırakılan Hatay (İskenderun Sancağı) Misakımillî'den verilen bir taviz olmuştur (1939'da ana vatana katılmıştır).
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Üç Aralık 1920'de Ermenistan ile imzalanan Gümrü Antlaşması'nın aşağıdaki özelliklerinden hangisi Büyük Millet Meclisinin uluslararası alandaki saygınlığını artırdığının doğrudan kanıtıdır?
Yabancı bir devletin (Ermenistan) BMM ile resmî bir antlaşma imzalayarak Misakımillî'yi tanıması, BMM'nin uluslararası alandaki ilk diplomatik başarısıdır.
2Kurtuluş Savaşı'nda Güney Cephesi ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
Güney Cephesi'nde Fransızlar ve işbirlikçisi Ermenilere karşı düzenli ordu değil, vatansever bölge halkının oluşturduğu Kuva-yı Milliye birlikleri mücadele etmiştir.
3'Düşman arabaları benim cesedimi çiğnemeden Antep'e giremez!' diyerek Kilis-Antep yolunu savunurken şehit düşen Millî Mücadele kahramanımız kimdir?
Kilis-Antep yolunda Fransız takviye birliklerine karşı kahramanca direnerek şehit düşen Kuva-yı Milliye komutanı Şahin Bey'dir.
4Büyük Millet Meclisini ve Misakımillî'yi tanıyan ilk devlet ile BMM'yi tanıyan ilk İtilaf Devleti aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?
Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ile BMM'yi tanıyan ilk devlet Ermenistan; Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile tanıyan ilk İtilaf Devleti ise Fransa'dır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu Ermenilere karşı mücadele etmiştir.
- Gümrü Antlaşması, Büyük Millet Meclisinin uluslararası alanda kazandığı ilk siyasi zaferdir.
- Güney Cephesi'nde İngiliz destekli Yunan ordusuna karşı düzenli ordu birliklerimiz savaşmıştır.
- Maraş savunmasında Sütçü İmam ve Rıdvan Hoca, Urfa savunmasında ise Ali Saip Bey öne çıkmıştır.
- Güney Cephesi 10 Ağustos 1920 tarihinde imzalanan Sevr Antlaşması ile resmen kapanmıştır.
- Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu Ermenilere karşı mücadele etmiştir.
6Aşağıdaki Millî Mücadele kahramanlarını ve antlaşmaları ilgili oldukları cephe veya şehirle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun tarihî kavramlarla tamamlayınız.
- Doğu Cephesi'nde Ermenistan ile 3 Aralık 1920'de imzalanan Antlaşması BMM'nin ilk siyasi başarısıdır.
- Doğu Cephesi komutanı Paşa, savaşta yetim kalan çocukları koruduğu için 'Yetimler Babası' olarak anılmıştır.
- Maraş'ta Fransız-Ermeni işgaline karşı ilk kurşunu sıkarak direnişi başlatan kahramanımız İmam'dır.
- Fransız kuşatmasına karşı 10 ay kahramanca direnen Antep şehrine BMM tarafından unvanı verilmiştir.
- Güney Cephesi, Sakarya Zaferi'nden sonra Fransa ile imzalanan 20 Ekim 1921 Antlaşması ile kapanmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Kurtuluş Savaşı'nda Doğu Cephesi ile Güney Cephesi'ni; (1) mücadele edilen işgalci güçler, (2) savaşan Türk kuvvetlerinin niteliği ve (3) cepheleri kapatan antlaşmalar bakımından karşılaştırarak açıklayınız.
1. ipucu: Doğu'da Ermenilerle, Güney'de ise Fransızlar ve Ermeni lejyonlarıyla savaşıldığını belirtiniz.
2. ipucu: Doğu'da 15. Kolordu (düzenli ordu), Güney'de ise Kuva-yı Milliye (halk) birliklerinin görev yaptığını açıklayınız.
3. ipucu: Doğu Cephesi'nin 3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması ile, Güney Cephesi'nin ise 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile kapandığını yazınız.
Cevap: (1) İşgalci Güçler: Doğu Cephesi'nde Doğu Anadolu'da devlet kurmak isteyen Ermenilerle; Güney Cephesi'nde ise İngilizlerin bölgeyi devrettiği Fransızlar ve onların silahlandırdığı Ermenilerle mücadele edilmiştir. (2) Savaşan Birlikler: Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki Osmanlıdan kalan düzenli ordu (15. Kolordu) savaşırken; Güney Cephesi'nde düzenli ordu bulunmamış, Sütçü İmam, Ali Saip Bey ve Şahin Bey gibi kahramanların öncülüğünde Kuva-yı Milliye (halk) direnmiştir. (3) Kapanış Antlaşmaları: Doğu Cephesi 3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması ile (ilk siyasi zafer), Güney Cephesi ise Sakarya Zaferi sonrası Fransa ile imzalanan 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile kapanmıştır.
Kısaca
- Sevr'e Tepki ve Üç Cephe: BMM, Sevr Antlaşması'nı reddetmiş; bağımsızlık savaşı Doğu, Güney ve Batı olmak üzere üç cephede yürütülmüştür.
- Doğu Cephesi ve 15. Kolordu: Kâzım Karabekir Paşa, Osmanlıdan kalan 15. Kolordu ile Ermenileri yenilgiye uğratarak Sarıkamış ve Kars'ı kurtarmıştır.
- Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): BMM'nin uluslararası alandaki ilk askerî ve siyasi zaferidir; Ermenistan Sevr'den vazgeçip Misakımillî'yi tanıyan ilk devlet olmuştur.
- Güney Cephesi Kahramanları: Fransız ve Ermenilere karşı Kuva-yı Milliye savaşmıştır; Maraş'ta Sütçü İmam ve Rıdvan Hoca, Urfa'da Ali Saip Bey, Antep'te Şahin Bey ve Karayılan destan yazmıştır.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Sakarya Zaferi sonrasında Fransa ile imzalanmış; Hatay hariç Suriye sınırımız çizilerek Güney Cephesi kapanmıştır.