Ankara'da 23 Nisan 1920'de Büyük Millet Meclisinin açılması, hem Anadolu'daki otoritesini kaybetmek istemeyen İstanbul Hükûmetini hem de işgal planları bozulan İtilaf Devletlerini rahatsız etmiştir. Bu haftaki dersimizde BMM'yi yok etmek amacıyla çıkarılan ayaklanmaları, Meclisin otoritesini korumak için aldığı kararlı tedbirleri ve Türk milletine imzalatılmak istenen Sevr Antlaşması'na karşı gösterilen tepkileri inceleyeceğiz.
Büyük Millet Meclisine Karşı Çıkan Ayaklanmalar (İTA.8.2.7)
Büyük Millet Meclisinin açılmasından sonra İstanbul Hükûmeti (Damat Ferit Paşa) ve İtilaf Devletleri, Millî Mücadele'yi içten çökertmek için halkın dinî duygularını, padişah ve halifeye bağlılığını ve askerlikten bıkmışlığını istismar etmişlerdir. Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'den Kuva-yı Milliyecilerin 'padişaha başkaldıran asiler' olduğuna dair alınan fetva, İngiliz ve Yunan uçaklarıyla Anadolu'ya dağıtılmış ve Mustafa Kemal ile arkadaşları gıyabında idama mahkûm edilmiştir.
BMM'ye karşı çıkan ayaklanmalar dört grupta toplanır: (1) Doğrudan İstanbul Hükûmetinin çıkardığı ayaklanmalar: İtilaf Devletlerinin Boğazlar çevresinde tampon bölge oluşturmak için desteklediği Ahmet Anzavur Ayaklanması (Balıkesir-Susurluk) ve Kuvâ-yi İnzibâtiye (Halifelik Ordusu) (İzmit-Adapazarı) ayaklanmalarıdır. (2) İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletlerinin ortak kışkırtmasıyla çıkanlar: En yaygın gruptur; Bolu, Düzce, Hendek, Adapazarı, Konya (Delibaş Mehmet, Bozkır), Yozgat (Çapanoğlu), Afyon (Çopur Musa), Urfa'da Milli Aşireti, Mardin'de Ali Batı, Batman'da Cemil Çeto ve Sivas-Erzincan'da Koçgiri ayaklanmalarıdır.
(3) Eskiden Kuvâ-yi Millîye yanlısı olup sonradan ayaklananlar: Düzenli ordunun kurulması sürecinde emir ve komuta altına girmek istemeyen Çerkez Ethem (Kütahya-Gediz) ve Demirci Mehmet Efe (Isparta-Denizli) isyanlarıdır. (4) Azınlık ayaklanmaları: İtilaf Devletlerinin desteğiyle Doğu Karadeniz'de devlet kurmak isteyen Pontus Rumları ile Doğu ve Güney Anadolu'da ayaklanan Ermenilerin çıkardığı ve en uzun süren isyanlardır.
BMM'nin Ayaklanmalara Karşı Aldığı Tedbirler ve Sonuçları (İTA.8.2.7)
Büyük Millet Meclisi, İstanbul Hükûmetinin ve işgalcilerin yürüttüğü yıpratma faaliyetlerine karşı her alanda birebir karşılık vermiştir: (1) Dinî ve psikolojik tedbir: Şeyhülislam Dürrizade'nin fetvasına karşılık, Ankara Müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi ve 153 Anadolu müftüsünün imzasıyla vatan savunmasının kutsal bir görev olduğunu bildiren karşı fetva (Ankara Fetvası) yayımlanmıştır. (2) Basın-yayın tedbiri: İstanbul Hükûmeti ile her türlü resmî haberleşme kesilmiş; halkı doğru bilgilendirmek ve kara propagandayı önlemek için 6 Nisan 1920'de Anadolu Ajansı kurulmuş ve Hâkimiyet-i Millîye gazetesi etkin biçimde kullanılmıştır.
(3) Hukuki ve yasama tedbiri: Meclisin otoritesini korumak amacıyla 29 Nisan 1920'de Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Vatana İhanet Kanunu) çıkarılmıştır. Bu kanuna göre BMM'nin meşruiyetine isyan edenler vatan haini sayılmıştır (Meclisin yasama yetkisini kullandığını gösterir). (4) Yargı tedbiri: Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu hızlıca uygulamak ve asker kaçaklarını önlemek için üyeleri milletvekillerinden seçilen İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur (Meclisin yargı yetkisini kullandığını ve güçler birliği ilkesini gösterir).
(5) Askerî tedbir: Seyyar Jandarma birlikleri oluşturulmuş, Kuvâ-yi Millîye ve ardından kurulan düzenli ordu birlikleriyle tüm isyanlar bastırılmıştır. Ayaklanmaların Sonuçları: Millî Mücadele'nin kazanılması gecikmiş, kardeş kanı dökülmüş, düşmana kullanılacak silah ve cephane isyanlarda harcanmış, Yunan ordusunun Anadolu içlerine ilerlemesi kolaylaşmıştır; ancak isyanların bastırılmasıyla BMM'nin Anadolu'daki otoritesi ve gücü kesin olarak kanıtlanmıştır.
Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) ve Türk Milletinin Tepkisi (İTA.8.2.8)
İtilaf Devletleri, İtalya'nın San Remo kentinde hazırladıkları barış taslağını kabul ettirmek için Yunan ordusunu harekete geçirmiş; Bursa, Balıkesir, Uşak ve Doğu Trakya'nın işgali üzerine Padişah Vahdettin başkanlığında toplanan Saltanat Şûrası anlaşmayı kabul etmiştir. Osmanlı heyeti tarafından 10 Ağustos 1920'de Paris yakınlarındaki Sevr kasabasında imzalanan Sevr Antlaşması, Türk milletini tarih sahnesinden silmeyi amaçlayan bir ölüm fermanıdır.
Sevr Antlaşması'nın Başlıca Maddeleri: Sınırlar: Osmanlı Devleti İstanbul ve Orta Karadeniz/İç Anadolu'da küçük bir bölgeye sıkıştırılacak; Doğu Trakya ve İzmir çevresi Yunanistan'a, Antalya-Konya-Muğla İtalya'ya, Adana-Malatya-Sivas-Suriye Fransa'ya, Irak ve Arabistan İngiltere'ye verilecek; Doğu Anadolu'da Ermenistan ve Kürdistan kurulacaktır. Boğazlar: İçinde Türk üyenin bulunmadığı, kendine ait bayrağı ve bütçesi olan uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecektir (egemenlik haklarına aykırıdır). Askerî: Mecburi askerlik kaldırılacak, ağır silahı ve uçağı olmayan 50.700 kişilik jandarma gücü bırakılacaktır (savunmasız bırakma amacı). Ekonomik: Kapitülasyonlardan bütün devletler yararlanacak, Osmanlı maliyesini İtilaf Devletleri komisyonu yönetecektir (ekonomik bağımsızlığın yok edilmesi). Azınlıklar: Azınlıklara geniş haklar verilecek ve Türk vatandaşı sayılmayabileceklerdir.
Sevr'in Hukuki Geçersizliği ve Tepkiler: Osmanlı Anayasası Kanun-ı Esasi'ye göre bir antlaşmanın yürürlüğe girmesi için Mebusan Meclisinin onayı zorunluydu. Ancak Mebusan Meclisi kapalı olduğu (Saltanat Şûrası meclis değildir) ve BMM bu antlaşmayı reddettiği için Sevr hukuken geçersiz, 'ölü doğmuş bir antlaşma' olarak kalmıştır. BMM, 19 Ağustos 1920'de Sevr'i imzalayanları ve onaylayanları vatan haini ilan etmiş; Mustafa Kemal Paşa ve Türk milleti bağımsızlık mücadelesini zafere ulaştırarak Sevr'i tarihe gömmüştür.
Örnekler
Örnek 1Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'nin Millî Mücadele aleyhine yayımladığı fetvaya karşı Büyük Millet Meclisi nasıl bir önlem almıştır?
Cevabı göster
Ankara Müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi ve 153 Anadolu müftüsünün imzasıyla, vatanı işgalcilere karşı savunmanın dinî bir görev olduğunu belirten 'karşı fetva' (Ankara Fetvası) yayımlanarak halkın doğru aydınlatılması sağlanmıştır.
Örnek 2BMM'nin 'Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkarması ve milletvekillerinden oluşan 'İstiklal Mahkemeleri'ni kurması hangi devlet yetkilerini kullandığını gösterir?
Cevabı göster
Kanun çıkarması 'yasama' yetkisini, milletvekillerinden oluşan mahkemeler kurarak suçluları yargılaması ise 'yargı' yetkisini kullandığını (ve Mecliste güçler birliği ilkesinin uygulandığını) gösterir.
Örnek 3Başlangıçta Kuvâ-yi Millîye saflarında düşmana karşı savaşırken sonradan BMM'ye karşı ayaklanan kişiler kimlerdir ve ayaklanma nedenleri nedir?
Cevabı göster
Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe'dir. BMM tarafından kurulan düzenli ordunun emir ve komutası altına girmek istemedikleri ve bağımsız hareket etme alışkanlıklarını sürdürmek istedikleri için ayaklanmışlardır.
Örnek 4BMM'ye karşı çıkan ayaklanmaların Kurtuluş Savaşı sürecine olumsuz ve olumlu etkilerini değerlendiriniz.
Cevabı göster
Olumsuz etkileri: Millî Mücadele'nin süreci uzamış, milli servet ve cephane boşa harcanmış, Yunan işgalleri genişlemiştir. Olumlu etkisi ise ayaklanmaların tamamını bastıran BMM'nin Anadolu'daki otoritesinin ve halk nezdindeki güveninin artmasıdır.
Örnek 5Sevr Antlaşması'nın 'Boğazlar, içinde Türk üyenin bulunmadığı uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecektir.' maddesini egemenlik hakları ve Misakımillî açısından yorumlayınız.
Cevabı göster
Bu madde, Türk devletinin kendi toprakları üzerindeki egemenlik haklarını açıkça yok saymakta, İstanbul ile Anadolu arasındaki bağlantıyı koparmakta ve Misakımillî'nin Boğazlar kararına tamamen ters düşmektedir.
Örnek 6Sevr Antlaşması'nın tarihimizde 'ölü doğmuş (hukuken geçersiz) bir antlaşma' olarak nitelendirilmesinin hukuki gerekçesi nedir?
Cevabı göster
Osmanlı Anayasası (Kanun-ı Esasi) gereğince imzalanan bir antlaşmanın yürürlüğe girebilmesi için Mebusan Meclisi tarafından onaylanması şarttı. Mebusan Meclisi kapalı olduğu ve milletin tek temsilcisi olan BMM de antlaşmayı reddettiği için Sevr hukuken geçersiz kalmıştır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdakilerden hangisi doğrudan İstanbul Hükûmeti tarafından Boğazlar ve çevresini BMM güçlerine karşı kontrol altında tutmak amacıyla çıkarılan ayaklanmalardan biridir?
Ahmet Anzavur ve Kuvâ-yi İnzibâtiye (Halifelik Ordusu) ayaklanmaları doğrudan İstanbul Hükûmeti tarafından Boğazlar çevresinde çıkarılmıştır.
2Büyük Millet Meclisinin kendisine karşı çıkan isyanları bastırmak için 29 Nisan 1920'de 'Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkarması, Meclisin hangi yetkisini kullandığının doğrudan kanıtıdır?
Kanun yapmak, değiştirmek ve kaldırmak meclislerin 'yasama' yetkisi kapsamındadır; İstiklal Mahkemeleri ise yargı yetkisini gösterir.
3Sevr Antlaşması'nın aşağıdaki maddelerinden hangisi doğrudan Osmanlı Devleti'ni ekonomik yönden tamamen İtilaf Devletlerine bağımlı hale getirmeyi amaçlamaktadır?
Kapitülasyonların tüm devletleri kapsayacak şekilde genişletilmesi ve maliyenin İtilaf komisyonuna bırakılması ekonomik bağımsızlığı yok etmeye yöneliktir.
4İtilaf Devletleriyle 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması'nın hukuken geçersiz ('ölü doğmuş') sayılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Kanun-ı Esasi'ye göre antlaşmaların geçerli olması için Mebusan Meclisinin onayı şarttı; Meclis kapalı olduğu ve BMM reddettiği için Sevr hukuken geçersizdir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Ankara Müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi ve Anadolu müftüleri, İstanbul Hükûmetinin fetvasına karşı Millî Mücadele'yi destekleyen karşı fetva yayımlamıştır.
- Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe ayaklanmaları, Anadolu'da bağımsız devlet kurmak isteyen azınlıklar tarafından çıkarılmıştır.
- Halkı doğru bilgilendirmek ve işgalcilerin propagandalarını önlemek amacıyla Anadolu Ajansı ve Hâkimiyet-i Millîye gazetesi faaliyet göstermiştir.
- Büyük Millet Meclisi, Saltanat Şûrası'nın onayladığı Sevr Antlaşması'nı bazı maddelerini değiştirerek kabul etmiştir.
- İstiklal Mahkemeleri üyelerinin milletvekilleri arasından seçilmesi, Birinci BMM'de 'güçler birliği' ilkesinin uygulandığını gösterir.
- Ankara Müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi ve Anadolu müftüleri, İstanbul Hükûmetinin fetvasına karşı Millî Mücadele'yi destekleyen karşı fetva yayımlamıştır.
6Aşağıdaki kavram ve gelişmeleri doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kelimelerle tamamlayınız.
- Eskiden Kuvâ-yi Millîye yanlısı olan Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe, orduya katılmak istemeyerek ayaklanmışlardır.
- Millî Mücadele hakkında iç ve dış kamuoyuna doğru haber ulaştırmak için 6 Nisan 1920'de Ajansı kurulmuştur.
- Osmanlı yönetiminde Padişah Vahdettin başkanlığında toplanan Şûrası, Sevr Antlaşması'nın imzalanmasını kabul etmiştir.
- Sevr Antlaşması'nda tüm devletlerin yararlanacağı belirtilen ile Osmanlı ekonomisi tamamen dış denetime açılmak istenmiştir.
- Büyük Millet Meclisi, 10 Ağustos 1920'de Antlaşması'nı imzalayanları ve onaylayanları vatan haini ilan etmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletlerinin Büyük Millet Meclisine karşı yürüttüğü yıkıcı faaliyetler ile BMM'nin bunlara karşı aldığı tedbirleri 'etki — tepki' bütünlüğü içinde maddeler halinde karşılaştırınız.
1. ipucu: Şeyhülislam Dürrizade'nin fetvasına karşı Ankara'da alınan dinî tedbiri belirtiniz.
2. ipucu: Halkı yanıltan kara propagandaya karşı kurulan basın-yayın organlarını yazınız.
3. ipucu: Çıkarılan ayaklanmalara ve asker kaçaklarına karşı BMM'nin çıkardığı kanunu, kurduğu mahkemeleri ve askerî gücü açıklayınız.
Cevap: BMM her yıkıcı girişime aynı alanda kararlı bir tedbirle karşılık vermiştir: (1) Şeyhülislam Dürrizade'nin fetvasına karşı Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi ve 153 müftünün imzasıyla 'karşı fetva' yayımlanmıştır. (2) Basındaki yalan haberlere karşı İstanbul ile haberleşme kesilmiş, 'Anadolu Ajansı' ve 'Hâkimiyet-i Millîye' gazetesiyle halk doğru bilgilendirilmiştir. (3) Ayaklanmalara karşı 'Hıyanet-i Vataniye Kanunu' çıkarılmış (yasama), 'İstiklal Mahkemeleri' kurulmuş (yargı) ve düzenli orduya geçilerek tüm isyanlar bastırılmıştır.
Kısaca
- Dört Grup Ayaklanma: (1) Doğrudan İstanbul Hükûmetinin çıkardıkları (Anzavur, Kuvâ-yi İnzibâtiye), (2) Ortak kışkırtmayla çıkanlar (Bolu, Düzce, Konya, Yozgat vb.), (3) Eski Kuvâ-yi Millîyeciler (Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe), (4) Azınlık isyanları (Rum ve Ermeni).
- Hukuki ve Yargısal Tedbirler: BMM, 29 Nisan 1920'de Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkarmış (yasama) ve milletvekillerinden oluşan İstiklal Mahkemelerini kurmuştur (yargı).
- Dinî ve Basın Tedbirleri: Dürrizade'nin fetvasına karşı Rıfat (Börekçi) Efendi öncülüğünde karşı fetva yayımlanmış; Anadolu Ajansı ve Hâkimiyet-i Millîye gazetesiyle halk aydınlatılmıştır.
- Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920): San Remo'da hazırlanan Sevr ile Anadolu parçalanmak, Boğazlar komisyona verilmek, ordu 50.700 kişiyle sınırlandırılmak ve kapitülasyonlar genişletilmek istenmiştir.
- Sevr'in Geçersizliği ve Tepki: Mebusan Meclisi kapalı olduğu ve BMM reddettiği için Sevr hukuken 'ölü doğmuş' bir antlaşmadır; BMM imzalayanları vatan haini ilan etmiş ve milletimiz cephede Sevr'i yırtıp atmıştır.