Geçen hafta Mustafa Kemal’in çocukluğunu ve öğrenim yıllarını inceledin. Bu hafta onun düşüncelerini hangi şehirlerin, hangi düşünürlerin ve yazarların biçimlendirdiğini; her etkiyi öne çıkan düşünceyle ilişkilendirerek öğreneceksin.
Fikir hayatını biçimlendiren etkenler
Bir insanın düşünceleri kendiliğinden oluşmaz. Mustafa Kemal’in fikir hayatı üç kaynaktan beslenmiştir. Birincisi yaşadığı şehirlerdeki olaylar; ikincisi yerli ve yabancı düşünürler, şairler ve yazarlar; üçüncüsü de okuduğu eserlerdir.
Bu hafta etkileri iki grupta inceleyeceksin. Birinci grupta dört şehir vardır: Selânik, Manastır, Sofya ve İstanbul. İkinci grupta ise yerli isimler olarak Namık Kemal, Tevfik Fikret, Mehmet Emin Yurdakul ve Ziya Gökalp; yabancı isimler olarak Montesquieu, Kant, Rousseau ve Voltaire yer alır.
Her etkiyi incelerken iki soru sor: Bu şehir ya da kişi hangi ortamı veya hangi düşünceyi öne çıkarıyor? Mustafa Kemal’in fikir hayatında bu etki hangi kavramlarla ilişkilendiriliyor?
Selânik ve Manastır: ilk ortamlar
Selânik, Makedonya Bölgesi’nin gelişmiş şehirlerinden biriydi. Şehirde edebî faaliyetler ve milliyetçilikten etkilenen hareketler yoğundu. Resmî okulların yanı sıra özel eğitim kurumları da bulunuyordu; askerî okullardaki eğitim ise oldukça gelişmişti.
Şehrin limanı işlekti ve Avrupa ile demir yoluyla bağlantılıydı. Birbirinden farklı dinlere, mezheplere ve milletlere mensup insanlar yan yana yaşıyordu. Bu özellikler Selânik’i Batı etkisine açık, farklı düşüncelerin rahatça dolaşabildiği bir yer yaptı. Mustafa Kemal de çok genç yaşta değişik yaşam biçimlerini ve yeni fikirleri tanıma imkânı buldu.
Manastır, Mustafa Kemal’in idadi öğrenciliğini yaptığı yerdi; aynı zamanda hem ordu hem vilayet merkeziydi. Osmanlı Devleti’nin kültürel ve siyasi bakımdan önemli şehirlerinden biriydi. Şehirde birçok Avrupa devletinin konsolosluğu bulunduğundan buraya “konsolosluklar şehri” adı da verilmişti.
Osmanlı merkezî yönetiminin zayıflaması bölgede sık sık isyan çıkmasına yol açıyordu. Mustafa Kemal, Manastır’da Avrupa devletlerinin bu bölgedeki girişimlerini ve Osmanlı Devleti’ni hedefleyen niyetlerini gözlemleme fırsatı buldu. Tarih dersini veren Yüzbaşı Mehmet Tevfik Bey’in fikirleri de onu etkiledi; ona minnet borcu duyduğunu ve ondan yeni bir ufuk kazandığını söylemiştir.
Sofya ve İstanbul: Avrupa’yı yakından görmek
Mustafa Kemal, 1913’te Sofya’ya, yani Bulgaristan’ın başkentine ataşemiliter olarak gönderildi. Bir Avrupa kenti olan Sofya’da Avrupa’nın kültürünü ve günlük toplum yaşamını yerinde gözlemledi. Yüksek düzeyli toplantılarda Avrupa devletlerinin temsilcileriyle yüz yüze görüşerek düşüncelerini paylaştı. Operayı ilk kez Sofya’da tanıdı.
Bulgaristan’da Türkçe basılan gazetelerle ilişki kurdu; orada yaşayan Türklerin siyasi ve sosyal hakları için çalıştı. Bulgar Meclisinin toplantılarını izleyerek parlamenter rejimin nasıl işlediğini öğrendi. Osmanlı Devleti’nin yeniden savaşa girmesini sakıncalı bulduğunu dile getirdi. Birinci Dünya Savaşı çıkınca İstanbul’a döndü.
İstanbul, Osmanlı Devleti’nin başkentiydi ve siyasi faaliyetler burada yakından izlenebiliyordu. Avrupalı ülkelerin elçiliklerinin yoğun olduğu Beyoğlu (Pera) ve Galata, şehrin Batı’ya bakan yüzüydü. Buralarda tiyatro, konser, davet ve balo türünden toplumsal ve kültürel etkinlikler sık düzenleniyordu.
İstanbul’da Fransızca günlük gazeteler yayımlanıyor ve Avrupa’daki gelişmeleri okurlarına aktarıyordu. Fransızca bilen Mustafa Kemal bu gazeteleri izleyerek gelişmelerden haberdar oluyordu; arkadaşlarıyla Osmanlı Devleti’nin sorunlarına çözüm yolları arıyordu. Bu çabalar, onun inkılapçı yönünü güçlendirdi.
Yerli düşünürler ve yazarlar
Namık Kemal “vatan şairi” olarak tanınır. Genç Osmanlılar hareketinin öncülerindendir; bu hareket Birinci Meşrutiyet’in ilanında belirleyici olmuştur. Mustafa Kemal, onun vatan sevgisinden ve milliyetçilik görüşlerinden etkilenmiştir.
Mehmet Emin Yurdakul dönemin önemli şairlerinden biridir. Vatanı şiirlerinin temel konularından biri yaptı ve halkın duygularına tercüman olmaya çalıştı. Mustafa Kemal, onun millî ve manevi değerlere dönük düşüncelerinden etkilenmiştir.
Tevfik Fikret, İkinci Meşrutiyet’i savunanlar arasındaydı. Vatan, millet ve hürriyet konulu şiirleri, daha idadi öğrencisiyken Manastır’da Mustafa Kemal’i çok etkiledi ve onda vatan ile hürriyet kavramlarının gelişmesine katkı yaptı.
Ziya Gökalp de dönemin önemli şair ve yazarlarındandır. Türk millî ve manevi değerlerinin yanı sıra Türkleşmek, muasırlaşmak ve İslamlaşmak kavramları üzerinde durdu. Fikirleri, Mustafa Kemal’in yanında birçok kişi üzerinde etki bıraktı.
Yabancı düşünürler
Montesquieu, Kanunların Ruhu Üzerine isimli eserinde monarşiye ve diktatörlüğe karşı durdu. Halk egemenliğine dayanan cumhuriyet rejimini bir erdem olarak gördü. Mustafa Kemal bu yöndeki fikirlerinden etkilenmiştir.
Kant, matematik ve fizikte olduğu kadar felsefede de önemli çalışmalar yaptı. Sorunların akıl yoluyla çözülebileceğine inandı. Mustafa Kemal, onun akılcılık, bilimsellik ve laiklik düşüncelerinden etkilenmiştir.
Rousseau, eğitim ve siyaset üzerine çalıştı; millî egemenlik fikrini gündeme getirenler arasındaydı. Mustafa Kemal’in ondan aldığı düşünceler arasında toplumsal dayanışma, hukuk devleti, millî egemenlik ve milliyetçilik de bulunur.
Voltaire, Avrupa’daki Aydınlanma Çağı’na önemli katkılar sağladı. Mustafa Kemal’in düşünce dünyasında onun demokratikleşme yönündeki görüşlerinin izi vardır.
Etkileri birlikte değerlendirme
Etkileri yan yana koyduğunda ortak noktalar fark edersin. Tevfik Fikret, Namık Kemal ve Mehmet Emin Yurdakul’un anlatımlarında vatan kavramı öne çıkar. Montesquieu ile Rousseau’nun düşüncelerinde egemenlik konusu öne çıkar: Montesquieu halk egemenliğine dayalı cumhuriyeti, Rousseau ise millî egemenliği vurgular. Kant akıl ve bilime, Voltaire ise demokratikleşmeye dikkat çeker.
Bir etkiyi tanırken yalnızca adını bilmek yetmez; hangi ortamda ve hangi dönemde ortaya çıktığını da bilmelisin. Örneğin Tevfik Fikret’in şiirlerinin etkisi, Mustafa Kemal’in idadi öğrencisi olduğu Manastır yıllarına aittir. Opera ile tanışma ve Bulgar Meclisini izleme ise 1913’te Sofya’da başlayan görevle ilgilidir.
Sonuçta Mustafa Kemal’in fikir hayatı tek bir kaynaktan değil; şehirlerdeki olaylardan, yerli ve yabancı düşünürlerden ve okuduğu eserlerden beslenmiştir. Bu yüzden onun düşünce dünyasında vatan ve hürriyet kavramlarının yanında akıl, bilim, demokratikleşme ve hukuk devleti gibi fikirler de yer alır.
Örnekler
Örnek 1Bir şehirde farklı din ve milletlerden insanlar birlikte yaşıyor; şehrin işlek bir limanı ile Avrupa’ya uzanan bir demir yolu var. Bu şehir hangisidir ve bu özellikler orada büyüyen bir gencin düşünce dünyası için nasıl bir ortam sağlar?
Cevabı göster
Bu şehir Selânik’tir. Liman ve demir yolu Avrupa ile sürekli temas sağlar; farklı toplulukların bir arada yaşaması da değişik yaşam biçimlerini ve yeni fikirleri tanımaya imkân verir. Böylece Selânik, Batı etkisine açık ve farklı düşünce akımlarının yaşanabildiği bir ortam sunar.
Örnek 2Manastır’a “konsolosluklar şehri” de denmesinin nedeni nedir? Bu özellik, idadi öğrencisi Mustafa Kemal’e hangi gözlem imkânını sunmuştur?
Cevabı göster
Şehirde birçok Avrupa devletinin konsolosluğu bulunuyordu. Bu durum Mustafa Kemal’in Avrupa devletlerinin bölgedeki girişimlerini ve Osmanlı Devleti’ni hedefleyen niyetlerini yakından görmesini sağladı.
Örnek 3Bir şairin vatan, hürriyet ve millet konulu şiirleri, Mustafa Kemal daha idadi öğrencisiyken onu çok etkilemiştir. Bu şair kimdir ve Mustafa Kemal’de hangi kavramların gelişmesine katkı yapmıştır?
Cevabı göster
Şair Tevfik Fikret’tir. İkinci Meşrutiyet’i savunanlardan olan bu şairin şiirleri, Mustafa Kemal’in kavram dünyasında vatan ve hürriyet düşüncelerinin gelişmesine katkı sağlamıştır.
Örnek 4Bir tarih defterinde şu not var: “Matematikle ve fizikle uğraştı, felsefede de çalıştı; sorunların akıl yoluyla çözülebileceğini düşündü.” Bu not hangi düşünür için yazılmıştır ve Mustafa Kemal onun hangi düşüncelerinden etkilenmiştir?
Cevabı göster
Not Kant’a aittir. Akılcılık, bilimsellik ve laiklik düşünceleri Mustafa Kemal’i etkilemiştir.
Örnek 5Bir öğrenci “Sofya’da Avrupa devletlerinin temsilcileriyle görüşen Mustafa Kemal, Osmanlı Devleti’nin yeniden savaşa girmesini destekledi.” diyor. Bu cümledeki hata nedir, doğrusu nasıl olmalıdır?
Cevabı göster
Hata, Mustafa Kemal’in tutumundadır. Mustafa Kemal, Sofya’da edindiği bilgi ve deneyimlerden yola çıkarak Osmanlı Devleti’nin yeniden savaşa girmesini sakıncalı bulduğunu dile getirmiştir; savaşı desteklememiştir.
Örnek 6Fransızca bilen Mustafa Kemal için İstanbul’da çıkan Fransızca günlük gazeteler neden önemliydi? Olayların sırasını neden-sonuç ilişkisiyle belirt.
Cevabı göster
Gazeteler Avrupa’daki gelişmeleri aktarıyordu. Fransızca bildiği için Mustafa Kemal bunları izleyerek gelişmelerden haberdar oldu ve arkadaşlarıyla Osmanlı Devleti’nin sorunlarına çözüm aradı. Bu çabalar, inkılapçı yönünün gelişmesine katkı sağladı.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir gezginin notlarında Avrupalı ülkelerin elçiliklerinin yoğun olduğu, tiyatro, konser ve balo gibi etkinliklerin sık düzenlendiği semtler anlatılıyor. Bu semtlerin bulunduğu şehir ve şehrin bu semtlerdeki özelliği aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Elçiliklerin yoğun olduğu Beyoğlu ve Galata, İstanbul’un Batı’ya açılan yüzüdür; tiyatro, konser ve balo gibi etkinlikler de bu semtlerde düzenlenirdi. Öteki şehirlerin özellikleri başka yerlerle ilgilidir.
2Bir yazıda toplumsal dayanışma ve hukuk devleti vurgulanıyor, millî egemenlik düşüncesi savunuluyor. Mustafa Kemal’in bu düşüncelerinden etkilendiği düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
Toplumsal dayanışma, hukuk devleti ve millî egemenlik düşünceleri Rousseau ile ilişkilendirilir. Montesquieu halk egemenliğine dayalı cumhuriyeti, Voltaire demokratikleşmeyi, Kant ise akılcılığı ve bilimselliği öne çıkarır.
3Genç Osmanlılar hareketinin öncülerinden biri olan yazarın hangi düşünceleri Mustafa Kemal’i etkilemiştir?
Namık Kemal’in vatan sevgisi ve milliyetçilik görüşleri Mustafa Kemal’i etkilemiştir. Öteki seçenekler yabancı düşünürlerin fikirleridir: Montesquieu, Kant ve Voltaire.
4Her ifadenin doğru mu yanlış mı olduğuna karar ver.
- Montesquieu, monarşiyi ve diktatörlüğü savunmuş, halk egemenliğine dayanan cumhuriyeti ise reddetmiştir.
Montesquieu monarşiye ve diktatörlüğe karşı durmuş, halk egemenliğine dayanan cumhuriyeti erdem olarak görmüştür.
- Mustafa Kemal, Sofya’da Bulgar Meclisinin toplantılarını izleyerek parlamenter rejimin işleyişi hakkında bilgi edinmiştir.
Sofya’daki görevi, parlamenter rejimi yerinde tanımasına imkân vermiştir.
- Mehmet Emin Yurdakul, şiirlerinde halkın duygularını dile getirmeye çalışan bir şairdir.
Yurdakul şiirlerinde vatan temasına yer vermiş, halkın duygularına tercüman olmaya çalışmıştır.
- Selânik’te askerî okullardaki eğitim anlayışı yetersizdi.
Selânik’teki askerî okulların eğitim düzeni ileri durumdaydı; şehirde ayrıca özel eğitim kurumları da vardı.
- Montesquieu, monarşiyi ve diktatörlüğü savunmuş, halk egemenliğine dayanan cumhuriyeti ise reddetmiştir.
5Her şehri, onu anlatan özellikle eşleştir.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Boşlukları uygun sözcüklerle doldur; bir sözcük artacak.
- Mustafa Kemal, 1913’te Sofya’da elçilikte görev yapan askerî uzman, yani olarak çalışmıştır.
- Ziya Gökalp, Türkleşmek, muasırlaşmak ve kavramları üzerinde durmuştur.
- Mustafa Kemal’in düşünce dünyasında Voltaire’in yönündeki görüşlerinin izi vardır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir öğrenci “Mustafa Kemal’in fikir hayatını yalnızca okuduğu kitaplar biçimlendirmiştir.” diyor. Bu görüşü, kitapların dışındaki etkenlerden örnekler vererek nasıl düzeltirsin?
1. ipucu: Mustafa Kemal’in yaşadığı şehirlerdeki olayları düşün.
2. ipucu: Yerli ve yabancı düşünürleri de say.
Cevap: Kitaplar, fikir hayatını etkileyen etkenlerden yalnızca biridir. Mustafa Kemal’in yaşadığı şehirlerdeki olaylar ile yerli ve yabancı düşünürler ve yazarlar da bu hayatı biçimlendirmiştir. Örneğin Selânik ve Manastır gibi şehirler ortam sağlamış; Namık Kemal ve Montesquieu gibi isimler düşünce kazandırmıştır.
8Bir öğrenci, Mustafa Kemal’e düşünce yönünden etki eden isimleri şöyle gruplandırıyor: yerli → Namık Kemal, Kant; yabancı → Ziya Gökalp, Voltaire. Bu gruplamadaki hatayı nasıl düzeltirsin?
1. ipucu: Önce Türk şair ve yazarları ayır.
2. ipucu: Geri kalan isimler yabancı düşünürler grubuna girer.
Cevap: Namık Kemal ve Ziya Gökalp yerli şair ve yazarlardır; Kant ve Voltaire ise yabancı düşünürlerdir. Öğrenci, Kant ile Ziya Gökalp’in yerlerini karıştırmıştır.
Kısaca
- Mustafa Kemal’in fikir hayatı; yaşadığı şehirlerdeki olaylardan, yerli ve yabancı düşünürlerle yazarlardan ve okuduğu eserlerden beslendi.
- Selânik Batı etkisine açık bir ortam sundu; Manastır Avrupa devletlerinin bölgedeki girişimlerini gösterdi; Sofya Avrupa kültürünü ve parlamenter rejimi, İstanbul ise Fransızca basın aracılığıyla Avrupa’daki gelişmeleri tanıttı.
- Tevfik Fikret, Mehmet Emin Yurdakul, Namık Kemal ve Ziya Gökalp vatan, hürriyet ve millî değerler üzerinde durdu; Montesquieu, Kant, Rousseau ve Voltaire halk egemenliği, akıl, millî egemenlik ve demokratikleşme düşüncelerini öne çıkardı.