Bir liderin düşünce dünyasını ve karakterini şekillendiren en önemli unsurlar; doğup büyüdüğü toplumsal çevre, ailesinden aldığı terbiye, öğrenim gördüğü okullar ve bu süreçte karşılaştığı öncü şahsiyetlerdir. Bu hafta Mustafa Kemal'in 1881'de Selânik'te başlayan yaşam öyküsünü, annesi Zübeyde Hanım ve babası Ali Rıza Efendi'nin katkılarını, Mahalle Mektebinden İstanbul Harp Akademisine uzanan eğitim yolculuğunu ve bu süreçte onun kişilik özelliklerini biçimlendiren öğretmenleri ile arkadaşlarını inceleyeceğiz.
Doğduğu Şehir Selânik ve Çocukluk Ortamı
Mustafa Kemal, 1881 yılında Osmanlı Devleti'nin Makedonya bölgesindeki en gelişmiş vilayetlerinden biri olan ve yoğun bir Türk nüfusu barındıran Selânik'te doğdu. Selânik; işlek limanı, Avrupa ile demir yolu bağlantısı ve canlı ticaret hayatı sayesinde Batı'daki yeniliklere açık bir kentti.
Şehirde Türklerle birlikte Rum, Sırp, Yunan, Bulgar ve Yahudi gibi farklı etnik ve dinî kökenden topluluklar bir arada yaşıyordu. Bu çok kültürlü ortam Mustafa Kemal'in küçük yaşlardan itibaren farklı fikir ve yaşam tarzlarına açık, hoşgörülü bir birey olarak yetişmesine katkı sağladı.
Ancak Mustafa'nın çocukluk yıllarında Selânik ve çevresi milliyetçilik akımının kışkırttığı azınlık ayaklanmalarına sahne oluyordu. Rum ve Bulgar çetelerinin çıkardığı olaylar yüzünden huzur ve güvenlik bozulmuş, Türk aileler Anadolu'ya göç etmek zorunda kalmıştı. Bu acı tablo Mustafa Kemal'in ruhunda derin bir vatanseverlik ve ülkeyi kurtarma bilinci uyandırdı.
Ailesi: Ali Rıza Efendi, Zübeyde Hanım ve Kardeşleri
Mustafa Kemal'in annesi Zübeyde Hanım, babası ise Ali Rıza Efendi'dir. Her iki tarafın soyu da Anadolu'dan Rumeli'ye göç ederek yerleşmiş köklü Türkmen ailelerine dayanır. Zübeyde Hanım okuma yazma bilen, geleneklerine bağlı ve kültürlü bir ev hanımıydı.
Babası Ali Rıza Efendi ilk olarak Selânik Evkaf (vakıflar) Dairesinde kâtiplik yapmış, ardından Asakir-i Millîye birliklerinde gönüllü subaylık ile gümrük memurluğu vazifelerinde bulunmuş, daha sonra memuriyetten ayrılarak kereste ve tuz ticaretiyle uğraşmıştır. Oğluna 'Adam olmak için okumak, öğrenmek şarttır. Başka çare yoktur.' öğüdünü veren Ali Rıza Efendi; çağdaş düşünceli, yeniliklere açık ve aydın bir insandı.
Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi'nin Mustafa ve Makbule ile birlikte Fatma, Ahmet, Ömer ve Naciye isimli toplam altı evladı dünyaya geldi; ancak Mustafa ve kardeşi Makbule dışındaki dört çocuk küçük yaşlarda hayatını kaybetti. Babasının erken vefatı üzerine yetim kalan Mustafa ve Makbule'yi türlü fedakârlıklarla Zübeyde Hanım büyüttü.
İlköğrenim: Mahalle Mektebi ve Şemsi Efendi Mektebi (1886)
Mustafa, eğitim hayatına 1886 yılında önce annesi Zübeyde Hanım'ın isteği doğrultusunda geleneksel yöntemlerle ders veren Mahalle Mektebinde başladı. Çok kısa bir süre sonra ise babası Ali Rıza Efendi'nin isteğiyle Selânik'te çağdaş eğitim teknikleri uygulayan Şemsi Efendi Mektebine geçti.
Okuma yazmayı Şemsi Efendi Mektebinde öğrenen Mustafa, yeni usul ders araçlarının kullanıldığı bu okulda yenilikçi, özgür ve bilimsel bir öğrenme ortamıyla tanıştı. Şemsi Efendi Mektebi onun araştırmacı ve sorgulayıcı düşünce yapısının ilk temellerini attı.
Mustafa bu okulda derslerini sürdürdüğü sırada babası Ali Rıza Efendi hayatını kaybetti. Ailenin yaşadığı ekonomik sıkıntılar yüzünden annesiyle birlikte bir süre dayısının çiftliğine taşındı ve eğitimi kısa süreliğine kesintiye uğradı. Buna rağmen okuma isteğinden asla vazgeçip Selânik'e dönerek okulunu bitirmesi onun azimli, kararlı ve eğitime önem veren kişiliğinin kanıtıdır.
Ortaöğrenim: Selânik Mülkiye ve Askerî Rüştiyesi (1894)
1894 yılında Selânik'e dönen Mustafa, yarım kalan eğitimini sürdürmek üzere önce sivil ortaokul niteliğindeki Selânik Mülkiye Rüştiyesine kaydoldu. Ancak çevresinde gördüğü subaylardan etkilenerek askerlik mesleğine büyük bir ilgi duyuyordu. Annesinin endişelerine rağmen 1894 yılı Temmuz-Ağustos aylarında kendi kararıyla sınavlara girip başarılı oldu ve Selânik Askerî Rüştiyesine geçti.
Kendi meslek seçimini bizzat yapması ve ideallerinin peşinden gitmesi Mustafa'nın kararlılık, öz güven ve idealistlik özelliklerini yansıtır. Selânik Askerî Rüştiyesinde üstün gayreti, disiplini ve zekâsıyla kısa sürede öğretmenlerinin takdirini kazandı.
Bu okulda matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Sabri Bey, adaşı olan öğrencisinin olgunluğunu ve başarısını ödüllendirmek amacıyla ona olgunluk anlamına gelen 'Kemal' adını verdi. Ayrıca Avrupa'da öğrenim görmüş Fransızca öğretmeni Yüzbaşı Nakiyüddin Bey, genç Mustafa Kemal'in özgürlük ve demokrasi düşünceleriyle erken yaşta tanışmasını sağladı.
Lise Yılları: Manastır Askerî İdadisi (1896) ve Öncü Şahsiyetler
Selânik Askerî Rüştiyesini başarıyla tamamlayan Mustafa Kemal, 1896 yılında yatılı bir lise olan Manastır Askerî İdadisine başladı. Çok uluslu yapısı nedeniyle milliyetçilik hareketlerinden yoğun biçimde etkilenen Manastır kenti, Mustafa Kemal'de milliyetçilik ve demokrasi kavramlarının olgunlaşmasına zemin hazırladı.
Bu okulda tarih öğretmeni Yüzbaşı (Kolağası) Mehmet Tevfik Bey, Mustafa Kemal'e derin bir tarih bilinci kazandırdı. Yakın sınıf arkadaşı Ömer Naci sayesinde edebiyata ve şiire ilgi duydu; Namık Kemal ve Tevfik Fikret'in vatan ve hürriyet temalı eserlerini okudu. Hitabet öğretmeni Mehmet Asım Efendi ise onu fazla şiirle uğraşmanın askerlikten uzaklaştırabileceği konusunda uyarırken hitabet ve güzel konuşma yeteneğinin gelişmesine rehberlik etti.
Yine Manastır'da Fransızcası çok iyi düzeyde olan yakın arkadaşı Ali Fethi (Okyar) aracılığıyla Aydınlanma Çağı Fransız düşünürlerinin (Rousseau, Montesquieu, Voltaire) eserleriyle tanıştı. Tarih, edebiyat, hitabet ve yabancı dil alanlarındaki bu birikim onun çok yönlü kişiliğini ortaya çıkardı.
İstanbul Harp Okulu (1899) ve Harp Akademisi (1902–1905)
Manastır Askerî İdadisini bitiren Mustafa Kemal, yükseköğrenim için başkent İstanbul'a gelerek 1899 yılında İstanbul Harp Okuluna girdi. Burada öğretmenlerinden Yüzbaşı Naci (Eldeniz) Bey hem askerî hem de siyasi konularda ona yeni ufuklar açtı. Devletin içinde bulunduğu siyasi sıkıntılara duyarsız kalmayan Mustafa Kemal, İttihat ve Terakki Cemiyetinin bazı fikirlerinden etkilenerek arkadaşlarıyla birlikte bir okul gazetesi çıkardı ve 1902'de teğmen rütbesiyle mezun oldu.
Aynı yıl (1902) kurmay subay yetiştiren İstanbul Harp Akademisine başladı. Akademide taktik (strateji) öğretmeni Yarbay Nuri Bey, Mustafa Kemal'in askerî dehasının ve kurmaylık vizyonunun gelişmesinde önemli rol oynadı. Yakın arkadaşı Ali Fuat (Cebesoy) yabancı dilini geliştirmesine destek oldu; ayrıca özel dersler alarak Fransızcasını ilerletti ve çıkardığı okul gazetesine yazılar yazmayı sürdürdü.
Dünyadaki gelişmeleri, ülke yönetimini ve siyaseti yakından takip eden Mustafa Kemal, 11 Ocak 1905 tarihinde kurmay yüzbaşı rütbesiyle İstanbul Harp Akademisinden mezun oldu ve ilk askerî görev yeri olan Şam'daki 5. Ordu'ya tayin edildi.
Örnekler
Örnek 1Mustafa Kemal'in çocukluğunu geçirdiği Selânik'te farklı din ve milletten insanların bir arada yaşaması ile şehirde azınlık isyanlarının görülmesi onun kişiliğini nasıl etkilemiştir?
Cevabı göster
Farklı etnik ve dinî toplulukların bir arada yaşaması Mustafa Kemal'in farklı kültür ve düşüncelere saygılı, hoşgörülü ve yeniliklere açık olmasını sağlamıştır. Azınlık ayaklanmaları ve çete saldırıları nedeniyle asayişin bozulması ise onda vatanseverlik, millî bilinç ve devletin bekasını koruma duygusunu güçlendirmiştir.
Örnek 2Babası Ali Rıza Efendi'nin vefatı sonrasında ailesinin yaşadığı ekonomik zorluklara rağmen Mustafa Kemal'in öğrenimini yarıda bırakmayıp sürdürmesi hangi kişilik özellikleriyle açıklanır?
Cevabı göster
Zorluklar ve maddi imkânsızlıklar karşısında yılmayarak eğitimine devam etmesi; Mustafa Kemal'in azimli, kararlı, idealist ve zorluklar karşısında pes etmeyen (mücadeleci) bir karaktere sahip olduğunu gösterir.
Örnek 3Mustafa Kemal'in 1894'te Selânik Mülkiye Rüştiyesinde okurken kendi isteğiyle gizlice sınava girip Selânik Askerî Rüştiyesine geçmesi hangi kişilik özelliğinin göstergesidir?
Cevabı göster
Sevdiği askerlik mesleğine ulaşmak için kendi geleceği hakkında bizzat sorumluluk alıp harekete geçmesi, onun kararlı, idealist ve öz güven sahibi bir kişiliğe sahip olduğunu ortaya koyar.
Örnek 4Manastır Askerî İdadisinde öğrenim görürken Mustafa Kemal'in tarih, edebiyat, hitabet ve yabancı dil alanlarında gelişmesine katkıda bulunan kişiler kimlerdir?
Cevabı göster
Tarih bilincinin gelişmesinde tarih öğretmeni Mehmet Tevfik Bey, edebiyat ve şiir sevgisinde sınıf arkadaşı Ömer Naci, hitabet sanatına yönelmesinde öğretmeni Mehmet Asım Efendi, Fransız düşünürlerini tanımasında ise arkadaşı Ali Fethi (Okyar) etkili olmuştur.
Örnek 5Mustafa Kemal'in eğitim gördüğü okulları kronolojik sırayla ve mezun olduğu son iki okuldaki rütbeleriyle birlikte yazınız.
Cevabı göster
Kronolojik sırayla: 1) Mahalle Mektebi (1886), 2) Şemsi Efendi Mektebi (1886), 3) Selânik Mülkiye Rüştiyesi (1894), 4) Selânik Askerî Rüştiyesi (1894), 5) Manastır Askerî İdadisi (1896), 6) İstanbul Harp Okulu (1899–1902, teğmen rütbesiyle mezun), 7) İstanbul Harp Akademisi (1902–1905, kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun).
Örnek 6İstanbul Harp Okulu ve Harp Akademisi yıllarında Mustafa Kemal'in ülke sorunlarına çözüm aramak amacıyla arkadaşlarıyla toplantılar yapması ve okul gazetesi hazırlaması hangi kişilik özellikleriyle ilişkilendirilir?
Cevabı göster
Ülkenin içinde bulunduğu duruma duyarlı olması vatanseverliğini, arkadaşlarını ortak bir amaç etrafında bir araya getirip gazete çıkarması ise liderlik, teşkilatçılık (örgütleyicilik) ve inkılapçılık yönünü gösterir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Mustafa Kemal'in öğrenim gördüğü aşağıdaki okullardan hangisi, modern eğitim yöntemleri uygulayarak ona yenilikçi, özgür ve bilimsel bir öğrenme ortamı sunan ilköğretim kurumudur?
Mustafa Kemal okuma yazmayı, Selânik'te modern eğitim metotları uygulayan ve kendisine yenilikçi, özgür, bilimsel bir ortam sunan Şemsi Efendi Mektebinde öğrenmiştir.
2Manastır Askerî İdadisinde öğrenim gördüğü yıllarda Mustafa Kemal'e tarih sevgisi ve bilinci kazandıran, Mustafa Kemal'in 'Kendisine minnet borcum vardır, bana yeni bir ufuk açtı.' sözleriyle andığı öğretmeni aşağıdakilerden hangisidir?
Manastır Askerî İdadisindeki tarih öğretmeni Yüzbaşı (Kolağası) Mehmet Tevfik Bey, Mustafa Kemal'de tarih bilincinin oluşmasında en önemli rolü oynamıştır.
3Mustafa Kemal'in çocukluk ve eğitim hayatındaki; I. Babasının vefatı ve ekonomik zorluklara rağmen eğitimini sürdürmesi, II. Yalnızca askerlik değil tarih, edebiyat, hitabet ve Fransızca ile ilgilenmesi, III. Harp Okulunda ülke sorunlarını anlatmak için arkadaşlarıyla okul gazetesi çıkarması durumları sırasıyla hangi kişilik özellikleriyle doğrudan ilişkilidir?
Zorluklara rağmen okumayı sürdürmesi azimli ve kararlı olmasını; farklı alanlarla ilgilenmesi çok yönlülüğünü; arkadaşlarıyla okul gazetesi çıkarması ise liderlik, teşkilatçılık ve vatanseverliğini gösterir.
4Mustafa Kemal, 11 Ocak 1905 tarihinde İstanbul Harp Akademisinden hangi rütbeyle mezun olmuş ve ilk askerî görev yeri olarak nereye atanmıştır?
Mustafa Kemal 1902'de Harp Okulundan teğmen, 11 Ocak 1905'te ise İstanbul Harp Akademisinden kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun olmuş ve ilk görev yeri olan Şam'daki 5. Ordu'ya atanmıştır.
5Mustafa Kemal'in çocukluğu ve eğitim hayatıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Mustafa Kemal'e olgunluk anlamına gelen 'Kemal' adını, Selânik Askerî Rüştiyesindeki matematik öğretmeni Mustafa Sabri Bey vermiştir.
Selânik Askerî Rüştiyesinde matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Sabri Bey, zekâsı ve çalışkanlığını takdir ettiği öğrencisine 'Kemal' adını vermiştir.
- Mustafa Kemal'in Manastır Askerî İdadisindeki sınıf arkadaşı Ömer Naci, onun taktik ve strateji konularında uzmanlaşmasını sağlamıştır.
Ömer Naci, Mustafa Kemal'in edebiyat ve şiire ilgi duymasında etkili olmuştur; taktik (strateji) öğretmeni ise Harp Akademisindeki Yarbay Nuri Bey'dir.
- Selânik Askerî Rüştiyesinde Fransızca öğretmeni Yüzbaşı Nakiyüddin Bey, Mustafa Kemal'in özgürlük ve demokrasi fikirlerinden etkilenmesine katkıda bulunmuştur.
Avrupa'da tahsil görmüş olan Yüzbaşı Nakiyüddin Bey, rüştiye yıllarında Mustafa Kemal'e özgürlük ve demokrasi düşüncelerini aşılamıştır.
- Mustafa Kemal lise öğrenimini İstanbul'da tamamladıktan sonra yükseköğrenim için Manastır şehrine gitmiştir.
Tam tersine lise (idadi) öğrenimini Manastır Askerî İdadisinde tamamlamış, ardından yükseköğrenim (Harp Okulu ve Harp Akademisi) için İstanbul'a gitmiştir.
- Ali Rıza Efendi, oğluna 'Adam olmak için okumak, öğrenmek şarttır.' diyerek eğitime verdiği önemi göstermiştir.
Geniş görüşlü ve yenilikçi bir aydın olan Ali Rıza Efendi, oğlunun modern yöntemlerle eğitim almasını desteklemiştir.
- Mustafa Kemal'e olgunluk anlamına gelen 'Kemal' adını, Selânik Askerî Rüştiyesindeki matematik öğretmeni Mustafa Sabri Bey vermiştir.
6Mustafa Kemal'in yetişmesinde ve eğitim hayatında rol oynayan şahsiyetleri, ona sağladıkları katkılarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavram veya isimlerle tamamlayınız.
- Mustafa Kemal, mahalle mektebinden sonra Selânik'te modern yöntemlerle eğitim veren Mektebine başlamıştır.
- Mustafa Kemal, lise düzeyindeki eğitimini 1896 yılında başladığı Askerî İdadisinde tamamlamıştır.
- Manastır Askerî İdadisinde hitabet öğretmeni Efendi sayesinde Mustafa Kemal'in hitabet ve edebiyat sevgisi artmıştır.
- İstanbul Harp Akademisinde yakın arkadaşı (Cebesoy), Mustafa Kemal'in yabancı dilinin gelişmesine katkıda bulunmuştur.
- Mustafa Kemal, 11 Ocak 1905'te kurmay yüzbaşı olarak mezun olduktan sonra ilk görev yeri olan şehrine atanmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Mustafa Kemal'in çocukluk ve öğrencilik yıllarındaki şu üç olayı inceleyerek her birinin onun hangi kişilik özelliğini geliştirdiğini adım adım açıklayınız: 1) Selânik'te farklı milletlerin bir arada yaşaması ve azınlık isyanları, 2) Babasının vefatından sonra maddi sıkıntılara rağmen okuluna devam edip kendi kararıyla askerî rüştiye sınavını kazanması, 3) İstanbul'da öğrencilik yıllarında ülke sorunları için okul gazetesi çıkarması.
1. ipucu: 1. adım: Çok kültürlü sosyal çevrenin hoşgörüye, azınlık isyanlarının ise vatan sevgisine etkisini belirtiniz.
2. ipucu: 2. adım: Engellere rağmen okumaktan vazgeçmemenin ve kendi mesleğini seçmenin hangi karakter özelliğini yansıttığını açıklayınız.
3. ipucu: 3. adım: Arkadaşlarını bir araya getirip ülke meseleleri hakkında gazete yayımlamanın hangi liderlik vasıflarını gösterdiğini yazınız.
Cevap: 1. Selânik'in çok uluslu ve Batı'ya açık yapısı Mustafa Kemal'e farklı fikirlere saygı ve hoşgörü kazandırırken, şehirdeki azınlık ayaklanmaları onda vatanseverlik ve millî bilinç duygularını geliştirmiştir. 2. Babasının vefatı sonrası yaşanan ekonomik güçlüklere rağmen eğitimini sürdürmesi ve kendi kararıyla askerlik sınavına girmesi onun azimli, kararlı ve idealist kişiliğini gösterir. 3. Harp Okulu ve Akademisinde ülke sorunlarına duyarlılık göstererek arkadaşlarıyla okul gazetesi çıkarması ise onun liderlik, teşkilatçılık (örgütleyicilik) ve ülke meselelerine duyarlılık özelliklerini kanıtlar.
Kısaca
- Mustafa Kemal, 1881 yılında Makedonya'nın önemli vilayetlerinden Selânik'te, Anadolu'dan Rumeli'ye yerleşmiş Türkmen kökenli Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi'nin evladı olarak dünyaya gelmiştir.
- Farklı etnik ve dinî grupların bir arada yaşadığı Selânik'te azınlık isyanları ve çete olaylarının görülmesi, Mustafa Kemal'de hem farklı kültürlere saygı hem de güçlü bir vatanseverlik ve millî bilinç oluşturmuştur.
- İlköğrenimine annesinin arzusuyla Mahalle Mektebinde başlamış, kısa süre sonra babasının yönlendirmesiyle modern eğitim yöntemleri uygulayan Şemsi Efendi Mektebine geçerek yenilikçi ve bilimsel bir ortamda yetişmiştir.
- Askerlik mesleğine duyduğu sevgi nedeniyle 1894'te kendi kararıyla sınavlara girerek Selânik Askerî Rüştiyesine kaydolmuş; burada matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Sabri Bey kendisine olgunluk anlamındaki 'Kemal' adını vermiştir.
- 1896'da başladığı Manastır Askerî İdadisinde tarih öğretmeni Mehmet Tevfik Bey tarih bilincini, arkadaşı Ömer Naci ve öğretmeni Mehmet Asım Efendi edebiyat ve hitabet sevgisini, arkadaşı Ali Fethi (Okyar) ise Fransız düşünürlerini tanımasını sağlamıştır.
- 1899'da girdiği İstanbul Harp Okulundan 1902'de teğmen, ardından devam ettiği İstanbul Harp Akademisinden 11 Ocak 1905'te kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun olarak ilk görev yeri olan Şam'daki 5. Ordu'ya atanmıştır.