8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 6. Hafta: Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nin Durumu ve Cepheler

Bu hafta

1914 yılında Avrupa'da patlak veren Birinci Dünya Savaşı, kısa sürede kıtaları aşan küresel bir çatışmaya dönüştü. Savaşın başında tarafsızlığını ilan eden Osmanlı Devleti, siyasi yalnızlıktan kurtulmak ve kaybettiği toprakları geri almak amacıyla İttifak Devletleri safında savaşa dahil oldu. Galiçya'dan Yemen'e, Kafkaslar'dan Çanakkale'ye kadar çok geniş bir coğrafyada dokuz farklı cephede mücadele eden Mehmetçik, özellikle Çanakkale'de dünya tarihinin akışını değiştiren bir destan yazdı. Bu hafta Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'ndaki durumunu ve cephelerdeki mücadelesini inceleyeceğiz.

1. Savaşın Başında Osmanlı Devleti'nin Tutumu ve Amaçları

Birinci Dünya Savaşı başladığında Osmanlı Devleti'nin hemen savaşa girmeme kararı alarak uyguladığı ilk tedbirler şunlardır: 1. Tarafsızlığını ilan etti, 2. Ülke güvenliğini sağlamak için Boğazları yabancı savaş gemilerine kapattı ve genel seferberlik başlattı, 3. Ekonomik bağımsızlığını engelleyen kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını duyurdu.

Ancak Osmanlı yöneticileri devleti siyasi yalnızlıktan kurtarmak için önce İtilaf Devletleri'ne ittifak teklifinde bulundu. Savaş sonunda Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmayı planlayan İtilaf Devletleri bu teklifi reddetti. Bunun üzerine İttihat ve Terakki yönetimi (özellikle Enver Paşa), savaşı Almanya'nın kazanacağına inanarak yakın zamanda kaybedilen toprakları geri almak, kapitülasyonlardan ve dış borçlardan kurtulmak amacıyla Almanya'ya yakınlaştı.

2. Savaşa Giriş ve Cephelerin Sınıflandırılması

Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçan iki Alman savaş gemisi Goeben ve Breslau, Osmanlı Devleti'ne sığındı. Osmanlı Devleti bu gemileri satın aldığını açıklayarak gemilere Türk bayrağı çekti ve Yavuz ile Midilli adlarını verdi. Bu gemilerin 29 Ekim 1914'te Karadeniz'e açılarak Rus limanlarını (Sivastopol ve Odessa) bombalaması üzerine Rusya'nın savaş ilan etmesiyle Osmanlı Devleti fiilen Birinci Dünya Savaşı'na girdi.

Osmanlı Devleti savaş boyunca üç grupta toplam 9 cephede mücadele etmiştir: 1. Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas ve Kanal cepheleri (Baş harfleri 'K' olan bu iki cepheyi biz açtık). 2. Savunma Cepheleri: Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen ve Suriye-Filistin cepheleri. 3. Müttefiklere Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya ve Romanya cepheleri (Sınırlarımız dışında açılan ve sonu '-ya' ile biten cepheler).

3. Taarruz Cepheleri: Kafkas ve Kanal

Kafkas Cephesi: Enver Paşa komutasında Rusları Doğu Anadolu'dan atmak, Bakü petrollerine ulaşmak ve Orta Asya Türkleriyle birleşerek Turancılık idealini gerçekleştirmek amacıyla açılan ilk cephemizdir. Ağır kış şartları ve salgın hastalıklar nedeniyle Sarıkamış Harekâtı'nda binlerce askerimiz şehit düşmüş, Ruslar doğu illerimizi işgal etmiştir. Bölgede Ruslarla iş birliği yapan Ermeni çetelerinin saldırılarını önlemek amacıyla 1915'te Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu çıkarılmıştır. Çanakkale'den sonra bu cepheye atanan Mustafa Kemal, Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri almıştır. 1917'de Rusya'da Bolşevik İhtilali çıkınca yeni Sovyet yönetimi 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile savaştan çekilmiş ve Kars, Ardahan ile Batum'u Osmanlı Devleti'ne geri vermiştir.

Kanal Cephesi: Almanya'nın isteğiyle Mısır'ı geri almak ve Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Uzak Doğu sömürgeleriyle bağlantısını kesmek amacıyla açılmıştır. Çöl şartları ve ikmal yetersizliği nedeniyle taarruz başarısız olmuş, İngilizlerin karşı saldırısıyla Osmanlı ordusu Suriye-Filistin hattına çekilmiştir.

4. Çanakkale Cephesi: Dünyayı Değiştiren Zafer

İtilaf Devletleri; İstanbul'u ve Boğazları ele geçirip Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakmak, ekonomik kriz yaşayan müttefikleri Rusya'ya yardım ulaştırmak ve henüz savaşa girmemiş Balkan devletlerini kendi yanlarına çekmek amacıyla 1915'te Çanakkale Cephesi'ni açtılar. Nusret Mayın Gemisi'nin döşediği mayınlar ve Seyit Onbaşı gibi kahraman topçularımızın direnişiyle İtilaf donanması 18 Mart 1915 Deniz Zaferi ile ağır bir yenilgiye uğratıldı.

Bunun üzerine Gelibolu Yarımadası'na asker çıkaran düşmana karşı 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal; Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'da ('Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!' emriyle) askeri dehasını ortaya koyarak geçit vermedi. Çanakkale Zaferi'nin Sonuçları: 1. Birinci Dünya Savaşı en az 2 yıl uzadı, 2. Yardım alamayan Çarlık Rusyası'nda ihtilal çıktı ve Rusya savaştan çekildi, 3. Bulgaristan İttifak Devletleri yanında savaşa girdi ve Osmanlı-Almanya kara bağlantısı sağlandı, 4. Mustafa Kemal albaylığa yükseldi ve Millî Mücadele'nin lideri olarak tüm yurtta tanındı.

5. Diğer Savunma Cepheleri: Irak, Hicaz-Yemen ve Suriye-Filistin

Irak Cephesi: İngilizlerin Musul-Kerkük-Abadan petrollerini ele geçirmek ve Kafkaslar üzerinden Ruslarla birleşmek amacıyla açtığı cephedir. Halil (Kut) Paşa komutasındaki Türk ordusu Kut'ül Amare'de (1916) İngiliz tümenini komutanı General Townshend ile birlikte esir alarak büyük bir zafer kazanmış, ancak takviye alan İngilizler daha sonra Bağdat ve Musul'a kadar ilerlemiştir.

Hicaz-Yemen Cephesi: Kutsal toprakları (Mekke ve Medine) korumak için açılmıştır. 'Çöl Kaplanı' Fahrettin Paşa Medine'yi büyük bir fedakârlıkla savunmuş, ancak İngilizlerle iş birliği yapan Şerif Hüseyin'in ayaklanması sonucu bölge kaybedilmiş ve Ümmetçilik (İslamcılık) fikri geçerliliğini yitirmiştir. Suriye-Filistin Cephesi'nde ise Yıldırım Orduları Grup Komutanı olan Mustafa Kemal, İngilizleri Halep'in kuzeyinde durdurarak Anadolu'nun güneyden işgal edilmesini önlemiştir.

6. ABD'nin Savaşa Girişi, Wilson İlkeleri ve Savaşın Sonu

Alman denizaltılarının Amerikan ticaret gemilerini batırması üzerine ABD 1917'de İtilaf Devletleri yanında savaşa girdi ve savaşın süresini kısaltarak İtilaf Devletleri'nin zaferini kesinleştirdi. ABD Başkanı Wilson, savaş sonunda kalıcı barışı sağlamak iddiasıyla Wilson İlkeleri'ni yayımladı: Yenen devletler yenilenlerden toprak ve savaş tazminatı almayacak, gizli antlaşmalar yapılmayacak, her ulus çoğunlukta olduğu bölgede kendi geleceğini belirleyecek ve Milletler Cemiyeti kurulacaktı.

Wilson İlkeleri'ne güvenen İttifak Devletleri ateşkes istedi ve Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi. Savaş sonunda çok uluslu imparatorluklar (Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rusya, Almanya) yıkıldı, yeni ulus devletler kuruldu ve sömürgecilik isim değiştirerek 'manda ve himaye' adını aldı.

Örnekler

Örnek 1Almanya'nın Osmanlı Devleti'ni kendi yanında savaşa çekmek istemesinin dini ve jeopolitik nedenlerini açıklayınız.
Cevabı göster
Dini neden: Osmanlı Padişahının 'Halife' unvanını kullanarak İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırmak. Jeopolitik neden: Yeni cepheler açarak kendi savaş yükünü hafifletmek, Boğazlar sayesinde Rusya'ya yardım gitmesini engellemek ve Süveyş Kanalı üzerinden İngiltere'nin sömürge yollarını kesmek.
Örnek 2Çanakkale Zaferi'nin Rusya ve Birinci Dünya Savaşı'nın süresi üzerindeki etkisini açıklayınız.
Cevabı göster
İtilaf Devletleri Çanakkale Boğazı'nı geçemediği için müttefikleri Çarlık Rusyası'na yardım ulaştıramamış, Rusya'da Bolşevik İhtilali çıkarak Çarlık rejimi yıkılmış ve Rusya savaştan çekilmiştir. Ayrıca Osmanlı savaş dışı bırakılamadığı için Birinci Dünya Savaşı en az iki yıl uzamıştır.
Örnek 3Kafkas Cephesi'nde 1915 yılında çıkarılan Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu'nun amacı nedir?
Cevabı göster
Rus ordusuyla iş birliği yaparak cephe gerisinde isyan çıkaran, Türk köylerine saldıran ve ordunun ikmal yollarını kesen Ermeni çetelerinin faaliyetlerini önlemek ve bölge güvenliğini sağlamak amacıyla savaş bölgesi dışındaki Osmanlı toprağı olan Suriye'ye göç ettirilmeleridir.
Örnek 4Hicaz-Yemen ve Irak cephelerinde öne çıkan iki önemli Türk komutanı ve başarılarını yazınız.
Cevabı göster
Irak Cephesi'nde Halil (Kut) Paşa, Kut'ül Amare'de İngiliz ordusunu kuşatarak komutanlarıyla birlikte esir almıştır. Hicaz-Yemen Cephesi'nde ise 'Çöl Kaplanı' lakaplı Fahrettin Paşa, tüm imkânsızlıklara rağmen kutsal belde Medine'yi kahramanca savunmuştur.
Örnek 5Wilson İlkeleri'ndeki 'Yenen devletler yenilenlerden toprak almayacak' maddesi İtilaf Devletleri'nin hangi yeni sömürgecilik yöntemini ortaya çıkarmıştır?
Cevabı göster
İtilaf Devletleri doğrudan toprak katma (ilhak) yasağını aşmak için sömürgeciliğin adını değiştirerek 'manda ve himaye' (kendini yönetemeyen milletleri yönetme bahanesi) sistemini ortaya çıkarmışlardır.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Aşağıdakilerden hangisi Birinci Dünya Savaşı başladığında Osmanlı Devleti'nin aldığı tedbirlerden biri DEĞİLDİR?
2Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'nda kendi sınırları dışında müttefiklerine yardım amacıyla asker gönderdiği cepheler hangileridir?
3Mustafa Kemal'in Birinci Dünya Savaşı'nda görev yaptığı cephelerin kronolojik (oluş) sırası aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
4Birinci Dünya Savaşı'nda Arap lider Şerif Hüseyin'in İngilizlerle iş birliği yaparak Osmanlı Devleti'ne karşı ayaklanması hangi fikir akımının geçerliliğini kaybettiğini göstermiştir?
5Osmanlı Devleti'nin 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum'u geri alarak toprak kazandığı cephe aşağıdakilerden hangisidir?
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Kafkas ve Kanal cepheleri Osmanlı Devleti'nin açtığı taarruz (saldırı) cepheleridir.
- Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'nda zaferle kapattığı tek cephe Çanakkale Cephesi'dir.
- Kut'ül Amare Zaferi Suriye-Filistin Cephesi'nde kazanılmıştır.
- ABD'nin 1917 yılında Birinci Dünya Savaşı'na girmesi savaşın süresini uzatmıştır.
- Mustafa Kemal, Kafkas Cephesi'nde Muş ve Bitlis'in Rus işgalinden kurtarılmasını sağlamıştır.
7Aşağıdaki tarihi kavram ve kişileri ilgili oldukları cephe veya gelişmeyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. İngiltere'nin Uzak Doğu sömürgeleriyle bağlantısını kesmek ve Mısır'ı geri almak amacıyla Cephesi açılmıştır.
2. Kafkas Cephesi'nde cephe gerisindeki güvenliği sağlamak amacıyla 1915 yılında ve İskân Kanunu çıkarılmıştır.
3. Birinci Dünya Savaşı sonunda dünya barışını korumak amacıyla Wilson İlkeleri doğrultusunda Cemiyeti kurulmuştur.
4. Savaş sonunda sömürgecilik anlayışı isim değiştirerek ve himaye adını almıştır.
5. Mustafa Kemal'in Çanakkale Cephesi'nde gösterdiği üstün başarılar onun Mücadele'nin lideri olmasını sağlamıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
9Mustafa Kemal'in Birinci Dünya Savaşı'nda görev yaptığı üç cepheyi ve bu cephelerde elde ettiği önemli başarıları sırasıyla açıklayınız.

Kısaca

Birinci Dünya Savaşı başladığında Osmanlı Devleti tarafsızlığını ilan etmiş, Boğazları kapatmış, kapitülasyonları tek taraflı kaldırmış ve genel seferberlik başlatmıştır.
İtilaf Devletleri, savaş sonunda Osmanlı topraklarını paylaşmayı planladıkları için Osmanlı'nın ittifak teklifini reddetmiştir.
Almanya; savaş yükünü hafifletmek, Osmanlı'nın jeopolitik konumundan ve Halifelik gücünden yararlanmak amacıyla Osmanlı Devleti'ni kendi yanında savaşa çekmek istemiştir.
Alman gemileri Goeben (Yavuz) ve Breslau'nun (Midilli) Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı Devleti fiilen savaşa girmiştir.
Osmanlı Devleti'nin savaştığı cepheler; Taarruz (Kafkas, Kanal), Savunma (Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin) ve Müttefiklere Yardım (Galiçya, Makedonya, Romanya) cepheleridir.
Mustafa Kemal sırasıyla Çanakkale, Kafkas ve Suriye-Filistin cephelerinde ('ÇıKıS' şifresi) görev yapmış ve üstün askeri başarılar kazanmıştır.

Bu dersin öteki kaynakları

8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Günlük Planları (2026-2027) Ders planı