Kurtuluş Savaşı'nda Türk milleti Doğu, Güney ve Batı olmak üzere üç ana cephede bağımsızlık mücadelesi vermiştir.
Millî Mücadele'de Cepheler Genel Görünümü
Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra Anadolu'nun dört bir yanının işgal edilmesi üzerine Türk milleti 'Ya istiklal ya ölüm!' parolasıyla Büyük Millet Meclisi (BMM) çatısı altında birleşmiştir. Kurtuluş Savaşı; Doğu Cephesi, Güney Cephesi ve Batı Cephesi olmak üzere üç temel cephede yürütülmüştür.
Bu üç cephenin askeri yapısı birbirinden farklıdır: Doğu Cephesi'nde Osmanlı Devleti'nden kalan ve dağıtılmamış olan 15. Kolordu (düzenli ordu), Güney Cephesi'nde halkın kendi imkânlarıyla kurduğu Kuva-yı Milliye (milis kuvvetleri), Batı Cephesi'nde ise önce Kuva-yı Milliye, ardından BMM'nin kurduğu yeni düzenli ordu mücadele etmiştir.
| Cephe Adı | Mücadele Edilen Güç | Türk Kuvveti | Kapanış Antlaşması |
|---|---|---|---|
| Doğu Cephesi | Ermenistan | 15. Kolordu (Kâzım Karabekir) | Gümrü Antlaşması (1920), Kars Antlaşması (1921) |
| Güney Cephesi | Fransa ve Ermeni Lejyonları | Kuva-yı Milliye (Halk Direnişi) | Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) |
| Batı Cephesi | Yunanistan (İngiliz destekli) | Kuva-yı Milliye ve Düzenli Ordu | Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922) |
Doğu Cephesi ve Kâzım Karabekir Paşa'nın Harekatı
Birinci Dünya Savaşı sonunda Rusya'da Bolşevik İhtilali çıkınca Ruslar Doğu Anadolu'dan çekilmiş, ancak bölgede kurulan Ermenistan Devleti İtilaf Devletleri'nin kışkırtması ve Sevr Antlaşması'ndaki vaatlerle Doğu Anadolu'yu işgale başlamıştır. Mondros'un 24. maddesine dayanarak bölgede karışıklık çıkarmak isteyen Ermeni çeteleri sivil halka ağır baskılar uygulamıştır.
Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle ordusunu dağıtmayan 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa, BMM tarafından Doğu Cephesi Komutanlığına atanmıştır. Eylül 1920'de başlatılan taarruzla Sarıkamış, Kars ve Gümrü kısa sürede kurtarılmış; yenilgiyi kabul eden Ermenistan barış istemek zorunda kalmıştır.
Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ve Siyasi Önemi
Kâzım Karabekir Paşa'nın zaferi sonucunda BMM Hükümeti ile Ermenistan arasında 3 Aralık 1920 tarihinde Gümrü Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Çıldır Gölü ve Aras Nehri sınır kabul edilmiş; Kars ve çevresi Türkiye'ye bırakılmıştır. Ermenistan hükümeti, Türkiye'ye karşı diğer devletlerle yaptığı tüm düşmanca antlaşmaları ve özellikle Sevr Antlaşması'nı tanımadığını resmen kabul etmiştir.
Gümrü Antlaşması, BMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma ve ilk siyasi zaferdir. Böylece BMM'nin varlığını ve Misakımillî'yi tanıyan ilk yabancı devlet Ermenistan olmuş, Türk milletinin meclise ve orduya olan güveni büyük ölçüde artmıştır.
Güney Cephesi: Maraş ve Urfa Savunması
Mondros'tan sonra Adana, Antep, Maraş ve Urfa önce İngilizler tarafından işgal edilmiş, daha sonra İngiltere ile Fransa arasındaki Suriye İtilafnamesi (15 Eylül 1919) ile petrol bölgeleri (Musul) karşılığında Fransızlara devredilmiştir. Fransızlar bölgede işgali kalıcı kılmak için Suriye'den getirdikleri Ermeni lejyonlarını kullanmış ve halkın kutsallarına saldırmıştır.
Maraş'ta kaledeki Türk bayrağının indirilmesine Rıdvan Hoca'nın “Hürriyeti olmayan bir milletin cuma namazı kılması caiz değildir!” sözüyle tepki gösterilmiş, Sütçü İmam'ın Türk kadınlarına sarkıntılık eden işgalcilere ilk kurşunu sıkmasıyla direniş başlamış ve 12 Şubat 1920'de Maraş kurtarılmıştır. Urfa'da ise Yüzbaşı Ali Saip (Ursavaş) Bey ve ’On İkiler’in önderliğinde halk ayaklanmış, 11 Nisan 1920'de şehir Fransızlardan temizlenmiştir.
| Şehir | Öncü Kahramanlar | Kurtuluş Tarihi | Verilen Unvan |
|---|---|---|---|
| Maraş | Sütçü İmam, Rıdvan Hoca, Arslan Bey | 12 Şubat 1920 | Kahraman (1973) |
| Urfa | Yüzbaşı Ali Saip (Ursavaş) Bey, On İkiler | 11 Nisan 1920 | Şanlı (1984) |
| Antep | Üsteğmen Mehmet Said (Şahin Bey), Kılıç Ali, Karayılan | 25 Aralık 1921 | Gazi (8 Şubat 1921) |
| Adana | Tufan Bey, Sinan Tekelioğlu, Tayyar Rahmiye Hanım | 5 Ocak 1922 | — |
Antep Savunması, Şahin Bey ve Adana Direnişi
Güney Cephesi'nin en çetin mücadelelerinden biri Antep'te yaşanmıştır. Kilis-Antep yolunu tutan Şahin Bey (Üsteğmen Mehmet Said), Fransız komutanına gönderdiği mektupta “Düşman arabaları cesedimi çiğnemeden Antep'e giremez!” diyerek son nefesine kadar çarpışmış ve şehit düşmüştür. Şehir içinde Kılıç Ali Bey ve Karayılan (Molla Mehmet) öncülüğünde 10 ay boyunca kuşatmaya direnen Antep halkı, açlık ve cephane yokluğu yüzünden 9 Şubat 1921'de teslim olmak zorunda kalmış; ancak TBMM bir gün önce (8 Şubat 1921) şehre Gazi unvanını vermiştir.
Adana ve Çukurova bölgesinde ise Tufan Bey, Sinan Paşa ve kadın kahraman Tayyar Rahmiye Hanım öncülüğünde Toros geçitlerinde (Karboğazı baskını vb.) Fransız birliklerine ağır kayıplar verdirilmiştir.
Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ve Güney Cephesi'nin Kapanması
Güneydeki sivil halkın kahramanca direnişi karşısında tutunamayacağını anlayan Fransa, Batı Cephesi'ndeki gelişmeleri beklemiştir. Türk ordusunun Sakarya Meydan Muharebesi'ni kazanması üzerine Fransa, TBMM Hükümeti ile 20 Ekim 1921'de Ankara Antlaşması'nı imzalamıştır.
Bu antlaşma ile Güney Cephesi resmen kapanmış, Fransızlar Antep ve Adana'yı boşaltmış, Hatay (İskenderun Sancağı) dışında bugünkü Türkiye-Suriye sınırı çizilmiştir. Fransa, TBMM'yi ve Misakımillî'yi tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuş; böylece İtilaf Devletleri bloğu parçalanmıştır.
Örnekler
Örnek 1Kurtuluş Savaşı'nda Doğu Cephesi ile Güney Cephesi'nde mücadele eden Türk kuvvetlerinin askeri yapısı arasındaki temel fark nedir?
Cevabı göster
Doğu Cephesi'nde Osmanlı Devleti'nden kalan ve Kâzım Karabekir Paşa'nın dağıtmayıp koruduğu 15. Kolordu (düzenli ordu) savaşırken, Güney Cephesi'nde düzenli ordu bulunmamış; vatansever halkın oluşturduğu Kuva-yı Milliye (milis kuvvetleri) mücadele etmiştir.
Örnek 2Üç Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması'nın BMM açısından diplomatik ve siyasi önemi nedir?
Cevabı göster
Gümrü Antlaşması, BMM Hükümeti'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma ve ilk siyasi zaferdir. Ermenistan bu antlaşmayla BMM'yi ve Misakımillî'yi tanıyan, Sevr Antlaşması'nı ise reddeden ilk devlet olmuştur.
Örnek 3Maraş, Urfa ve Antep'i başlangıçta işgal eden devlet hangisidir ve bu şehirler daha sonra neden Fransa'ya devredilmiştir?
Cevabı göster
Bu şehirler Mondros'tan sonra önce İngiltere tarafından işgal edilmiş, ardından 15 Eylül 1919'da yapılan Suriye İtilafnamesi ile Musul petrollerinin İngiltere'ye bırakılması karşılığında Fransa'ya devredilmiştir.
Örnek 4Güney Cephesi'nde “Düşman arabaları cesedimi çiğnemeden Antep'e giremez!” diyerek Kilis-Antep yolunu savunan kahramanımız kimdir?
Cevabı göster
Antep savunmasının sembol ismi olan Şahin Bey (Üsteğmen Mehmet Said)'dir.
Örnek 5Yirmi Ekim 1921 Ankara Antlaşması'nın İtilaf Devletleri bloğu üzerindeki etkisi ne olmuştur?
Cevabı göster
Fransa, TBMM ile Ankara Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekilmiş ve Misakımillî'yi tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuştur. Böylece İtilaf Devletleri arasındaki birlik parçalanmış ve İngiltere yalnız kalmıştır.
Örnek 6Yirmi Ekim 1921 Ankara Antlaşması'nda Misakımillî'den verilen taviz hangisidir ve bu bölgede Türk kültürünü korumak için hangi önlemler alınmıştır?
Cevabı göster
Hatay (İskenderun Sancağı) Fransız mandasındaki Suriye sınırları içinde kalarak Misakımillî'den taviz verilmiştir; ancak bölgede özel bir yönetim kurulması ve Türkçenin resmi dil olması kabul ettirilerek 1939'da ana vatana katılmasının zemini hazırlanmıştır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Millî Mücadele'de Doğu Cephesi ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Doğu Cephesi'nde Kuva-yı Milliye değil, Osmanlı'dan kalan düzenli ordu birliği olan 15. Kolordu savaşmıştır.
2Aşağıdaki şehir ve Millî Mücadele kahramanı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
Hasan Tahsin İzmir'in işgalinde ilk kurşunu sıkan gazetecidir; Adana cephesinde Tufan Bey ve Tayyar Rahmiye Hanım öne çıkmıştır.
3TBMM Hükümeti'ni ve Misakımillî'yi 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile tanıyan ilk İtilaf Devleti aşağıdakilerden hangisidir?
Sakarya Zaferi'nden sonra 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması'nı imzalayan Fransa, TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuştur.
4Gümrü Antlaşması'nın (3 Aralık 1920) tarihsel önemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Gümrü Antlaşması, BMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır.
5Aşağıdaki ifadeleri Doğru (D) veya Yanlış (Y) olarak değerlendiriniz.
- Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu Ermenileri mağlup etmiştir.
Doğu Cephesi 15. Kolordu'nun zaferiyle sonuçlanmıştır.
- Gümrü Antlaşması ile Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı geçerli saydığını ilan etmiştir.
Tam tersine Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı tanımadığını kabul eden ilk devlet olmuştur.
- Güney Cephesi'nde Fransızlara ve Ermeni lejyonlarına karşı halkın kurduğu Kuva-yı Milliye birlikleri mücadele etmiştir.
Güney Cephesi'nde düzenli ordu değil, Kuva-yı Milliye savaşmıştır.
- TBMM tarafından Maraş'a 'Gazi', Antep'e ise 'Şanlı' unvanı verilmiştir.
Antep'e 'Gazi' (1921), Maraş'a 'Kahraman' (1973), Urfa'ya 'Şanlı' (1984) unvanı verilmiştir.
- 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile Hatay dışında Türkiye-Suriye sınırı çizilmiştir.
Ankara Antlaşması ile Güney Cephesi kapanmış ve Hatay hariç güney sınırımız belirlenmiştir.
- Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu Ermenileri mağlup etmiştir.
6Aşağıdaki tarihi kişilik ve antlaşmaları ilgili oldukları cephe veya gelişmeyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Doğu Cephesi'nde Ermenilere karşı Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki mücadele etmiştir.
- BMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk siyasi başarı 3 Aralık 1920 tarihli Antlaşması'dır.
- Güney Cephesi'nde Fransız ve Ermeni birliklerine karşı halkın kurduğu birlikleri direnmiştir.
- Üstün direnişi sebebiyle TBMM tarafından 8 Şubat 1921'de Antep şehrine unvanı verilmiştir.
- Sakarya Zaferi sonrasında Fransa ile imzalanan 20 Ekim 1921 Antlaşması ile Güney Cephesi kapanmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Doğu ve Güney cephelerindeki gelişmeleri neden-sonuç ilişkisi içinde adım adım çözümleyiniz.
1. ipucu: :
2. ipucu: :
3. ipucu: :
Cevap:
Kısaca
- Kurtuluş Savaşı'nda Türk milleti Doğu, Güney ve Batı olmak üzere üç ana cephede bağımsızlık mücadelesi vermiştir.
- Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu (Osmanlı'dan kalan düzenli ordu) Ermenileri mağlup etmiş ve 3 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması imzalanmıştır.
- Gümrü Antlaşması, BMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk siyasi başarıdır; Ermenistan Sevr Antlaşması'nı tanımadığını ve Misakımillî'yi kabul ettiğini ilan etmiştir.
- Güney Cephesi'nde (Maraş, Urfa, Antep ve Adana) düzenli ordu birlikleri değil, vatansever halkın kurduğu Kuva-yı Milliye birlikleri önce İngilizlere, ardından bölgeyi devralan Fransızlara ve Ermeni lejyonlarına karşı destansı bir direniş göstermiştir.
- Maraş'ta Sütçü İmam, Urfa'da Ali Saip Bey, Antep'te Şahin Bey ve Karayılan gibi kahramanların öncülüğündeki mücadele sonunda Fransa, Sakarya Zaferi'nin ardından 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile bölgeden çekilmiştir.